رفتن به محتوای اصلی

روزه

نام‌های دیگر: صوم

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

عبادت امساک در ماه رمضان و آثار معنوی و تربیتی آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۶/۰۲/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۶۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

خصوصیت روزه چیست که تعبیر «جنّة من النّار» درباره‌ی آن بیان شده است؟ خصوصیت روزه عبارت است از کفّ نفس. روزه، مظهر کفّ نفس است؛ «و نهی النّفس عن الهوی». مظهر صبر در مقابل گناه و غلبه‌ی مشتهیات، روزه است. لذا در روایات، ذیل آیه‌ی شریفه‌ی «واستعینوا بالصّبر و الصّلاة» صبر را به روزه تعبیر کرده‌اند. روزه، مظهر گذشت از خواسته‌هاست. اگرچه زمانِ روزه محدود است - چند ساعت در روز، آن هم چند روز در سال - لیکن به صورت نمادین، یک حرکت اساسی برای انسان است. چرا؟ چون هواهای نفسانی و هوسها و مشتهیات و خواستهای نفس، همان مسیری است که انسان را به گناه میرساند. این‌طور نیست که مشتهیات نفسانی با گناه ملازم و از یکدیگر اجتناب‌ناپذیر باشند؛ نه، بعضی از مشتهیات نفسانی هم حلال است. اما این‌که انسان دهنه‌ی نفس را بردارد، نفس خود را بیمهار و بیدهنه رها کند و اسیر مشتهیات آن شود، همان چیزی است که امیرالمؤمنین (علیه‌الصّلاةوالسّلام) در نهج‌البلاغه فرمودند: «حمل علیها اهلها»؛ او را روی اسب سرکشی انداخته‌اند که دهنه‌ی آن دست این شخص نیست و اسب سرکش هم او را می‌برد به پرتگاه پرتاب میکند. هوای نفسانی انسان را به سمت گناهان میکِشد.
یک روایتی از امیرالمؤمنین(علیه‌الصّلوةوالسّلام) هست که روزه را به روزه‌ی جسم و روزه‌ی جان تقسیم میکند. درباره‌ی روزه‌ی جسم میفرماید: «صوم الجسد الامساک عن الاغذیه بأرادة و اختیار»؛ روزه‌ی جسم این است که انسان خوراکیها را با اراده و اختیار خود مصرف نمیکند؛ «خوفا من العقاب و رغبة فی الثواب و الاجر»؛ با این انگیزه، انسان از غذا اجتناب میکند. این روزه‌ی جسم است. اما روزه‌ی جان: «و صوم النفس امساک الحواس الخمس عن سائر المآثم»؛ این، روزه‌ی جان است که حواس پنجگانه را از همه‌ی گناهان ممنوع کنید و امساک بدهید. «و خلوّ القلب من جمیع اسباب الشرّ»؛ دل را از اسباب و موجبات شرّ خالی کنید؛ این، روزه‌ی جان است. حالا اسباب شرّ چیست؟ امساک از گناهان حواس خمس، برای کسی که اراده‌ی امساک داشته باشد، آسان است؛ اینکه دست، چشم، گوش و زبان انسان مرتکب گناه نشود؛ لیکن آن امساکِ خلوّ قلب از اسباب الشرّ، خیلی سخت است؛ این سخت‌تر است و تمرین و مجاهدت میخواهد. و دوستان عزیز! من و شما مخاطبان این دستوریم؛ این مجاهدت، بر عهده‌ی ماست؛ واقعاً تأثیر گناهی که از ما سر میزند، با گناهی که از یک انسان معمولی - که در جامعه مسئولیتی ندارد - سر میزند، تفاوت میکند. باید هم نسبت به گناه قلبی و هم گناههای شخصی، خیلی مراقب باشیم. گناه اسباب شرّ، «حسد»، «حرص» - حرص به دنیا، حرص به جمع مال، افزون‌خواهی دنیوی - «بدخواهی نسبت به دیگران» - بددلی، بدخواهی، سوءظن - «نخوت و کبر» - خودبرتربینی، دیگران را کوچک دانستن، تحقیر کردن، مردم را حقیر شمردن - است. این شروری که در عالم به وجود می‌آید، از همین چیزها به وجود می‌آید. در انسانهایی، نخوت آنها، کبر آنها، حرص آنها، حسد آنها، بخل آنها و شهوت‌خواهیشان، آنها را به حرکاتی وادار میکند که تأثیر عمیق این حرکات در آغاز راه، خیلی به نظر نمیرسد، لیکن به‌تدریج که پیش میرود، به فاجعه‌های انسانی و تاریخی تبدیل میشود، که میماند. وقتی این فجایع بزرگ تاریخی را نگاه میکنیم و به طرف سرچشمه‌ی این مفاسد میگردیم، میرسیم به چنین خصوصیاتی که در یک انسان و در یک شخص وجود دارد؛ افزون‌خواهی، حرص، بخل و شهوتی در یک انسان و در یک مجموعه‌ی انسانی وجود دارد، که منشأ همه‌ی ابعاد این فاجعه‌ی بزرگ شده است. «ریاکاری» و نقطه‌ی مقابل آن، «بیمبالاتی، پرده‌دری» هم از اسباب شرّ است. اینها چیزهایی است که انسان باید دلش را از آنها خالی کند.
بحمدالله شما اکثراً جوان هستید و دلهای پاک و نورانی و متلألئ که انسان واقعاً غبطه میخورد به حال شما جوانها؛ میتوانید از این فرصتها به بهترین وجهی استفاده کنید. حضرت سجّاد (سلام اﷲ علیه) در دعای چهل‌وچهارم صحیفه‌ی سجّادیّه که دعای ورود به ماه رمضان است، به خدا این جور عرض میکنند: وَ اَعِنّا عَلی صیامِهِ بِکَفِّ الجَوارِحِ عَن مَعاصیه؛ صیامِ این جوری؛ معلوم شد که صیام، فقط نخوردن و اجتناب از این کارهای ظاهری نیست؛ این هم جزو این صیامی است که شما را به خدا آن جور نزدیک میکند: کفّ جَوارِح از معاصی الهی؛ وَ استِعمالِها فیهِ بِما یُرضیک؛ البتّه دعا، دعای مفصّلی است و من توصیه میکنم که کسانی که نخوانده‌اند این دعا را بخوانند؛ بخوانید این دعا را و واقعاً بهره‌مند بشوید؛ شماها این لیاقت را دارید که از کلمات امام سجّاد در صحیفه‌ی سجّادیّه به بهترین وجهی استفاده کنید؛ دنباله‌اش بعد از فاصله‌ای میفرماید: وَ اَن نَتَقَرَّبَ اِلیکَ فیهِ مِن الاَعمالِ الزّاکیَةِ بِما تُطَهِّرُنا عَن الذُّنوبِ وَ تَعصِمُنا فیهِ مِمّا نَستَأنِفُ مِنَ العَیوب؛ خدای متعال هم از گذشته ما را پاک کند، هم در آینده ما را محفوظ کند و نگه دارد؛ قدر این ماه را بدانیم.

روزهٔ باتوجه به‌عنوان مایهٔ تقوا و پرورش و تطهیر روح نه فقط نخوردن

روزه، موجب تقوا است و به‌وجودآورنده‌ی تقوا است؛ امّا روزه‌ی باتوجّه ــ همان‌طور که در روایات روزه، در روزهای اوّل ماه و در جلسات اوّل این مجلس، بنده هم اشاره کردم، بعضی از آقایان دیگر هم که اینجا آمدند، افاضه کردند و اشاره کردند ــ روزه فقط این نیست که انسان نخورد و نیاشامد؛ روزه یک نوع پرورش روح شما است. اندامهای روحتان را با روزه شما میتوانید پرورش بدهید و تصفیه بشوید و پاکیزه بشوید و طهارت پیدا کنید. این زکات و انفاقی که یک عبادت بزرگ محسوب میشود، دارای جسمی است و روحی. وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفسِه؛ فَأُوْلَـٰٓئِکَ هُمُ المُفلِحون؛[8] این زکات، باید آن حرص و بخل درونی ما را بشکند؛ آن دلبستگی ما به مال دنیا و به زخارف[9] دنیوی را از بین ببرد. این زکات، زکات …

نادرستی افطار پیش از شروع سفر و خروج از حد ترخص

… نشود. بعضى‌ها وقتى میخواهند یک روزى از روز ماه رمضان را مسافرت کنند و قصد دارند سفر بروند، چون میدانند که بعد از سفر، روزه‌ى آنها شکسته خواهد شد، از صبح ــ مثلاً ساعت هشت صبح، نُه صبح ــ که هنوز سفر نرفته‌اند، احکام روزه را دیگر بر خودشان مترتّب نمیکنند؛ صبح مى‌نشینند صبحانه میخورند و هنوز سفر شروع نشده یا از حدّ ترخّص خارج نشده، آثار سفر را بار میکنند؛ این درست نیست. آن روزى که شما قصد دارید مسافرت کنید، آن روز شما هنوز روزه‌اید؛ بعد از آنکه اذان صبح گفته شد، شما صائم هستید و حق ندارید هیچ یک از مفطرات[2] را انجام بدهید تا وقتى که سفر شروع بشود و از حدّ ترخّص هم خارج بشوید. صلوات بفرستید.

بطلان روزه و وجوب قضا و کفاره با خوردن عمدی

اگر [کسى] در روز ماه رمضان عمداً بخورد و بیاشامد، هم روزه‌‌ى او باطل است و باید قضاى آن را بعد از ماه رمضان به جا بیاورد و هم باید کفّاره بدهد. کفّاره عبارت است از ۶۰ روز روزه که ۳۱ روز آن باید پى‌‌درپى باشد؛ و اگر نتواند این مقدار روزه بگیرد، ۶۰ مسکین ــ یعنى فقیرِ بشدّت فقیر یا فقیرِ ازپاافتاده ــ را باید اطعام بکند؛ این کفّاره است. این در صورتى است که عمداً بخورد و بیاشامد؛ امّا اگر فراموش کرد که روزه است و از روى نسیان چیزى خورد، روزه‌‌ى او باطل نیست، چیزى هم به گردن او نیست.

حکم سفر و بازگشت پیش از ظهر برای روزه‌دار

اگر در روز ماه رمضان پیش از ظهر از وطن یا محلّ اقامه سفر کردید، روزه‌‌ى آن روز شما باطل خواهد شد. اگر پیش از ظهر سفر کردید، امّا همان پیش از ظهر هم برگشتید به وطن یا به محلّ اقامه، اگر چیزى نخورده باشید در حال سفر، بعد از برگشتن میتوانید نیّت روزه کنید و آن روز را روزه باشید. مثل اینکه شما پیش از ظهر از تهران حرکت کنید بروید کرج، بعد برگردید به تهران، در حالى ‌‌که هنوز پیش از ظهر است، چیزى هم در این خلال نخورده باشید و نیاشامیده باشید و دیگر مُفطِرات[1] را انجام نداده باشید، بعد از برگشتن به تهران اگر نیّت روزه کردید، روزه‌‌تان درست است. البتّه در حال سفر نیّت روزه نمیشود کرد؛ در حالى ‌‌که میروید و برمیگردید، شما روزه نیستید؛ روزه در سفر حرام است. اگر چیزى هم خواستید بخورید، در سفر میتوانید و اشکالى هم ندارد؛ لکن اگر برگشتید و چیزى نخورده بودید، میتوانید روزه‌‌تان را بگیرید.

مبطل بودن خوردن و آشامیدن عمدی و فروع آن

اوّل و دوّم از مبطلات روزه، خوردن و آشامیدن است؛ اگر عمداً انجام بگیرد. حالا اگر آب دهان جمع بشود، آیا فرو دادن آن اشکالى دارد و آشامیدن یا خوردن محسوب میشود که مبطل روزه است؟ جواب این است که نه؛ ولو آب دهان به‌ خاطر یادآورى غذا در دهان جمع شده باشد. اخلاط سینه یا غیر سینه، اگر در محوّطه‌ى دهان ــ یعنى داخل آن محوّطه‌اى که به آن …

حکم مشترک ادیان پیشین و رکن اساسی تعالی معنوی انسان

… پیغمبران قبل از رسول اکرم اسلام (صلّی الله‌ علیه و آله و سلّم) در صدر احکام خود، نماز و زکات را داشته‌اند: وَ اَوصٰنی بِالصَّلْوٰةِ وَ الزَّکْوٰةِ ‌ما دُمتُ حَیًّا؛[3] از قول حضرت عیسیٰ است که به مخاطبان خود میفرماید: خدا مرا به نماز و زکات وصیّت کرده است. همچنین از آیات دیگر قرآن هم این معنا استفاده میشود.[4] این آیه میفرماید روزه هم مثل نماز و زکات در شمار احکامی است که مخصوص امّت اسلام نیست، بلکه امم سابقه و پیغمبران گذشته هم مأمور به روزه بوده‌اند. این نشان‌دهنده‌ی این حقیقت است که در بنای زندگی معنوی انسانها در هر زمان، همچنان‌ که نماز لازم است ــ که رابطه‌ی معنوی میان انسان و خدا است ــ و همچنان‌ که زکات لازم است ــ که تزکیه‌ی مالی انسان است ــ روزه هم واجب و ضروری است؛ و این یکی از پایه‌های اصلی تکامل انسان و تعالی معنوی او است؛ وَالّا در طول زمان و با تغییر ادیان مختلف، این خط، ثابت و مستمر نمیمانْد. البتّه روزه در ادیان مختلف، در زمانهای مختلف و با شکلهای مختلف است؛ امّا گرسنگی کشیدن و اندرون را از طعام خالی داشتن و لب و زبان و دهان را در ساعات معیّنی بر روی تمتّعات جسمانی بستن، …

پلکانی به سوی تقوا و وسیلهٔ تأمین آن در دل

بعد میفرماید: لَعَلَّکُم تَتَّقون؛ یعنی این روزه یک پلّکانی به سمت تقوا است؛ وسیله‌ای برای تأمین تقوا در وجود شما، در دل و جان شما است. تقوا این است که انسان در همه‌ی اعمال و رفتار خود مراقب باشد که آیا این کار مطابق رضای خدا و امر الهی است یا نه. اسم این مراقبت دائمی، حالت پرهیز و برحذر بودن دائمی، تقوا است. نقطه‌ی مقابل تقوا، غفلت و بی‌توجّهی و حرکت بدون بصیرت است. خدا ناهوشیاری مؤمن را در …

حرمت روزه در سفر نزد شیعه و جواز آن نزد اهل سنت

… یا رفت و برگشت بشود هشت فرسنگ؛ یعنى چهار فرسنگ بروید و همان راه را برگردید، یا به‌ قدر آن راه را برگردید؛ این میشود هشت فرسنگ. خب، این را همه میدانند که اگر در ماه مبارک رمضان کسى سفر کرد، با شرایطى که دارد، این مقدار فراسخ[1] را رفت، روزه از او برداشته است؛ یعنى روزه در حال سفر طبق نظر شیعه حرام است؛ البتّه اهل سنّت هم در سفر روزه را واجب نمیدانند، امّا حرام هم نمیدانند، میگویند انسان در سفر میشود روزه بگیرد. علماى شیعه معتقدند که نه، در حال سفر روزه جایز نیست.

زمینهٔ روحانیت روزه‌دار و آمادگی برای فیوضات الهی

… را میشود با خدا زد. بعضى از این جملات، ادعیه‌ى مأثوره‌ى از ائمّه (علیهم ‌السّلام) است که اگر اینها نبود، آدم نمیتوانست خودش تشخیص بدهد که میشود با خدا با این زبان حرف زد؛ این‌جور از خدا خواست و التماس کرد پیش خداى متعال؛ [اینها را] به ما یاد داده‌اند. و علاوه‌ى بر اینها همین روزه [است] که نفْسِ روزه‌ى ماه رمضان یک زمینه‌ى روحانیّت و نورانیّت است براى روزه‌دار که او را آماده میکند براى کسب فیوضات الهى. خب، این مجموعه‌ى ماه رمضان است با نماز، با وظایف مقرّره‌ى همیشگى، با روزه، با دعاها، که اگر شما به اینها توجّه کنید و تلاوت قرآن را هم به آن اضافه بکنید ــ که گفتند ماه رمضان بهار قرآن است[5] ــ یک دوره‌ى بازسازى و بازیابى خود و نجات خود از پوسیدگى‌ها و …