… اماره بالسوء است و هرگز نتوانسته بلکه نخواسته این بت بزرگ را بشکند. اکنون در آستانه شهر الله و مقام ضیافت الله هستیم و من خود اقرار دارم که لایق این ضیافت نیستم. شهر شعبان المعظم که شهر امامان است در شرف گذشتن و ما خود را نتوانستیم مهیا کنیم برای شهر الله. دعاها را گاهی با لقلقه لسان خواندم و از آنها چیزی حاصل نشد در این آخر شهر عرض میکنم، اللهُمَّ انْ لَمْ تَکُنْ غَفَرْتَ لَنا فیِما مَضی مِنْ شَعبانَ فَاغْفِرْ لَنا فِیما بَقِیَ مِنهُ[2] از رحمت حق تعالی مایوس نیستم و مباش، در دنیا [مباد] روزی که گناهان به آنجا رسد که از رحمت حق مایوس شویم. دخترم این چند روز خواهد گذشت چه با عیش و نوش و چه با رنج و تعب؛ چه با غفلت از فطرت و چه با توجه به آن. عزیزم، خداوند- جل وعلا- نور هدایت را در همه مخلوقات خصوصاً انسان نهفته است.
امید به رحمت خدا تنها پاسخ در محاسبهٔ عمر تباهشده
اکنون از آفات پیری و جوانی سخن را آغاز میکنم که من هر دو مرحله را درک کرده یا بگو به پایان رساندهام، و اکنون در سراشیبی برزخ یا دوزخ با عُمّال حضرت مَلَک الموت دست به گریبان هستم، و فردا نامه سیاهم بر من عرضه میشود و مُحاسبه عمر تباه شدهام را از خودم میخواهند و جوابی ندارم جُز امید به رحمت آن که وَسِعَتْ رَحْمَتُهُ کُلَّ شَیْءٍ[2] و لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحمَهِ اللهِ انَّ اللهَ یَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِیعاً[3] را بر رَحْمَهً لِلْعالَمِین[4] نازل فرموده است.
ناامیدی از عمل خود و امید به رحمت خدا
… و با دفتری سیاه و کولهباری از گناه به درگاه او- جلّ و علا- به امید بخشش و رحمت رو آوردم، اعتراف دارم که نقطه سفیدی در نامه عمل ندارم؛ چون حسنات تخیلی و طاعات صوریام سیئاتی است که از حد خودپرستی و خودخواهی فراتر نرفته و حجابهای ظلمانی و وساوس شیطانی بوده؛ ظُلُماتٌ بَعضُها فَوقَ بَعضٍ،[2] که باید از آنها بیش از معاصی استغفار کنم، و از خود و عمل خود مایوسم، لکن از فضل خدای متعال و رحمت او- جل و علا- مایوس نیستم و به رحمت و نعمت واسعه او امید بستم.
جلوهٔ رحمانیت بودن عالم و بقای نظام وجود به آن
پسرم! گناهان را، هر چند کوچک به نظرت باشند، سبک مشمار انْظُرْ إلی مَنْ عَصَیْتَ[18] و با این نظر، همه گناهان، بزرگ و کبیره است. به هیچ چیز مغرور مشو و خدای تبارک و تعالی را که همه چیز از او است و اگر عنایت رحمانیاش از موجودات سراسر عالم وجود لحظهای منقطع شود، اثری حتی از انبیای مرسلین و ملائکه مقربین باقی نخواهد ماند؛ چون همه عالم جلوه رحمانیت او- جلّ و علا- است و رحمت رحمانی او- جلّ و علا- به طور استمرار- با کوتاهی لفظ و تعبیر- مُبقی نظام وجود است «و لا تکرارَ فی تجلّیه جلَّ و علا»[19] و گاهی تعبیر شود از آن به بسط و قبض فیض علی سبیل الاستمرار، در هر حال حضور او را فراموش مکن و مغرور به رحمت او مباش، چنانچه مایوس نباید باشی. و مغرور به شفاعت شافعان- علیهم السلام- مباش که همه آنها موازین الهی دارد و ما از آنها بیخبریم. مطالعه در ادعیه معصومین- علیهم السلام- و سوز و گداز آنان از خوف حق و عذاب او سرلوحه افکار و رفتارت باشد. هواهای نفسانی و شیطان نفس امّاره ما را به غرور وامیدارد و …
شدت بر کفار و قتال با آنان، رحمت و لطف خفی حق
و اهل معرفت میدانند که شدّت بر کفار که از صفات مومنین است و قتال با آنان نیز رحمتی است و از الطاف خفیّه حقّ است، و کفّار و اشقیا در هر لحظه که بر آنان میگذرد بر عذاب آنان که از خودشان است افزایش کیفی و کمّی إلی ما لا نهایه له حاصل میشود. پس قتل آنان که اصلاحپذیر نیستند رحمتی است در صورت غضب و نعمتی است در صورت نقمت، علاوه بر آن رحمتی است بر جامعه، زیرا عضوی که جامعه را به فساد کشاند چون عضوی است در بدن انسان که اگر قطع نشود او را به هلاکت کشاند.
شمول رحمت رحمانیه و تربیت ربوبی بر همهٔ موجودات
پسرم! اگر میتوانی با تفکر و تلقین نظر خود را نسبت به همه موجودات به ویژه انسانها نظر رحمت و محبّت کن، مگر نه این است که کافّه موجودات از جهات عدیده که به احصا در نیاید مورد رحمت پروردگار عالمیان میباشند، مگر نه آنکه وجود حیات و تمام برکات و آثار آن از رحمتها و موهبتهای الهی است بر موجودات، و گفتهاند: کلُّ موجودٍ مرحومٌ[22] مگر موجودی ممکن الوجود امکان دارد که از خود، به نفسه، چیزی داشته باشد یا موجودی مثل خود ممکن الوجود به او چیزی داده باشد، در این صورت رحمت رحمانیه است که جهان شمول است. مگر خداوند که ربّ العالمین است و تربیت او جهان شمول است تربیتش جلوه رحمت نیست، مگر رحمت و تربیت بدون عنایت و الطاف جهان شمول میشود. پس آنچه و آن کس که مورد عنایات و الطاف و محبتهای الهی است چرا مورد محبّت ما نباشد؟ و اگر نباشد این نقصی نیست برای ما؟ و کوتاهبینی و کوتاه نظری نیست؟
عطوفت مادر، بارقهٔ رحمت ربالعالمین در قلب مادران
بزرگ ترین وصیّت من به تو فرزند عزیز، سفارش مادر بسیار وفادار تو است. حقوق بسیار مادرها را نمیتوان شمرد و نمیتوان به حق ادا کرد. یک شبِ مادر نسبت به فرزندش از سالها عمر پدر متعهد ارزندهتر است. تجسّم عطوفت و رحمت در دیدگان نورانی مادر، بارقه رحمت و عطوفت ربّ العالمین است. خداوند تبارک و تعالی قلب و جان مادران را با نور رحمت ربوبیّت خود آمیخته آن گونه که وصف آن را کس نتوان کرد و به شناخت کسی جز مادران درنیاید و این رحمت لا یزال است که مادران را تحمّلی چون عرش در مقابل رنجها و زحمتها از حال استقرار نطفه در رحم و طول حمل و وقت زائیدن و از نوزادی تا به آخر، مرحمت فرموده؛ رنجهایی که پدران یک شب آن را تحمّل نکنند و از آن عاجز هستند. این که در حدیث آمده است که «بهشت زیر قدمهای مادران است»[26] یک حقیقت است و این که با این تعبیر لطیف آمده است برای بزرگی عظمت آن است و هشیاری به فرزندان است که سعادت و جنّت را در زیر قدم آنان و خاک …
رحمت خدا بر همهٔ بندگان، سبب آفرینش آنان و فرستادن انبیا
رحمت خداوند بر غضب او سبقت دارد؛ یَا مَنْ سَبَقَتْ رَحْمَتُهُ غَضَبَهُ[1] مفتاح کلام خدا با اسم «رحمان» و «رحیم» آغاز شده است، به اسم رحمان و رحیم، و در تکرار رحمان و رحیم، قرآن آغاز شده است. خداوند به همه بندگان خودش رحمت دارد. و همین رحمت، موجب ایجاد بندگان و فراهم کردن اسباب رفاه و بندگی آنها است. و همین رحمت، موجب فرستادن انبیای بزرگ است. رحمت خدا اقتضا دارد که بندگان خدا را هم در دنیا و هم در آخرت به سعادت برساند. تمام اسباب سعادت را- مادی و معنوی- فراهم فرموده است. بندگان خدا با اسم «رحمان» و با اسم «رحیم» موجود شدند، و ادامه حیات در دنیا و آخرت میدهند و در عین حال که رحمت حق تعالی سبقت …
عنایت خدا به ملت در مرحلهٔ رو به نابودی کشور و فراموشی اسلام
و این را خیلی برای خودتان و برای خودمان افتخار میدانیم که در یک مرحلهای که مملکتی رو به نابودی داشت میرفت، اسلام رو به فراموشی میخواست برود، در یک همچو مرحلهای خداوند عنایت کرد و دست رحمتش را دراز کرد به طرف ملت؛ و ملت همه با هم، هر کس از هر جا، میآید داد میزند که اسلام؛ طاغوت نه، رژیم نه. این یک مطلبی نبود که یک کسی بتواند خودش درست کند؛ این را خدا درست کرد. از این جهت که دست خدا در کار است، باید شما و ما و همه، کاری بکنیم که این دست رحمت بسته نشود؛ از روی سر ما برداشته نشود. و آن کار این است که همان طوری که تا حالا همه با هم بودیم و یَدُ اللهِ مَعَ الجَمَاعَه،[1] و همه برای خدا بود و خدای …
رحمت و عنایت خدا در پی حس تعاون مردم، عامل پیروزی
عنایت خدا به این ملت، این پیروزی را به ما داد. هیچ کس نکرد، خدا کرد. هیچ کس، نیست؛ آنکه هست خداست؛ عنایت کرد به ما. این حس تعاون که در مردم پیدا شد، رحمت خدا به اینها توجه پیدا کرد. خدای تبارک و تعالی عنایت دارد به بندگان خودش؛ به ضعفا عنایت دارد. این حس تعاون که پیدا شد، رحمت خدا دنبالش بود. این رحمت خدا و عنایت خدا شما را به پیروزی رساند. کوشش کنید این را نگهش دارید. اگر نگه داشتید پیروزی شما تا آخر است- تا آخرِ آخر، و اگر خدای نخواسته از دست ما برود نمیدانم چه میشود. من امیدوارم که امسال با شکوه هر چه تمامتر و با محتوای هر چه تمامتر این جشن بزرگ ان شاء الله تعالی انجام بگیرد[5] و آقایان هم …
الطاف پنهان خداوند که بندگان از آن آگاه نیستند
این طور قضایا[2] مهم نیست خیلی، پیش میآید. برای همه مردم پیش میآید. و خداوند تبارک و تعالی الطافی دارد ظاهر و الطافِ خفیه. یک الطاف خفیهای خدای تبارک و تعالی دارد که ماها علم به آن نداریم، اطلاع بر او نداریم. و چون ناقص هستیم از حیث علم، از حیث عمل، از هر جهتی ناقص هستیم، از این جهت در این طور اموری که پیش میآید جزع و فزع میکنیم، صبر نمیکنیم. این برای نقصان معرفت ماست به مقام باری تعالی. اگر اطلاع داشتیم از آن الطاف خفیهای که خدای تبارک و تعالی نسبت به عبادش …
فشارها و سختیهای دنیوی چون زندان و اهانت، عنایتی الهی برای اصلاح انسان
… بندگان خودش؛ عقل داده به اینها؛ عرض میکنم که قوه اینکه بتوانند خودشان را تهذیب کنند داده است؛ اکتفا به این نکرده، انبیا فرستاده است؛ کتاب فرستاده است؛ اولیا فرستاده است؛ مهذِّبین فرستاده است؛ اگر اینها تاثیر نکرد، باز فشارهایی در دنیا به آنها وارد میکند. اینها عنایاتی است که از طرف حق تعالی است که فشار بر آنها وارد میکند؛ یوغ و خنّاق بر آنها وارد میکند؛ حبسشان میبرد و- عرض میکنم که- جلویشان را در امور میگیرند؛ عمامه آنها را برمیدارند، هزار اهانتها میکنند. اینها همه عنایاتی است که خدا بر شماها دارد، و ما خودمان نمیفهمیم که اینها عنایت است. اگر چنانچه با این هم آدم نشد، در مرضها فشارها بر او وارد میشود. اگر در آنجا هم نشد، عِنْدَ النَّزْع[14] فشار زیاد بر او وارد میشود. اگر آن هم نشد آن مهالک و آن …
احتمال لطیفتر بودن رحمتهایی که در ظاهر نقمت جلوه میکنند
عواطف برادران ایمانی و خصوصاً مخصوصین آنها بار گرانی است که به دوش من بسیار سنگینی میکند، باشد که خداوند متعال مقدر فرموده باشد که با عواطف غیبیه خود به صورت حاضر از آن سنگینی کاهش دهد. رحمتهایی که در ظاهر، نقمت بروز میکند از رحمتهای ظاهره شاید لطیفتر و به عواطف نزدیکتر باشد. از خداوند تعالی توفیق علم و عمل صالح برای همه خواستار است.
تفاوت باب ضیافت با رحمت فراگیر الهی
… شماها در ماه مبارک مهمان خدا هستید؛ مهماندار خداست و مخلوق مهمان او است. البته این ضیافت نسبت به اولیاء کُمّل الهی به آن نحوی نیست که ما تخیل کنیم، یا دست ما به او برسد. ما باید حساب کنیم ببینیم که این ضیافت چی بوده است و ما چقدر راه یافتیم به این ضیافت. در عین حالی که همه عالم تحت رحمت الهی است و هر چه هست رحمت اوست و رحمت او به هر چیز واسع است، لکن باب ضیافت، یک باب دیگر است، دعوت به ضیافت یک مسئله دیگری است.
مأیوس نبودن از رحمت خدا با وجود اقرار به گناه و عجز
و بعد این وصیتی است از پیری درمانده که در تمام دوره عمر قریب به نود سالهاش در غرقاب ضلالت و سُکْر طبیعت به سر برده و اکنون ارذل العُمُر[2] را به سوی قَعْر جهنم میپیماید و امیدی به نجات خود ندارد ولی از روح الله و رحمته مایوس نیست و امیدی جز او ندارد و آن چنان در پیچ و خم علوم رسمی- که سر به سر قیل است و قال[3]- خود را عاجز میداند که جز خدای تبارک و تعالی نتواند احصای معاصی او کند.
ناامید نبودن از رحمت خدا و جبران نقص انسان
… من زودتر و شما بتدریج. آن چیزی که باقی میماند حسنه است. این دنیا نیست این، حسنه است؛ آنی که انبیا هم دنبالش هستند. و آن حسنه مطلقه عبارت از رسیدن به مقامی است که ما نمیتوانیم بفهمیم. او باقی میماند و هر چی که از ما باقی بماند، حسنات است که باقی میماند. البته ما از رحمت خدا مایوس نیستیم. ما ناقصیم، لکن خدای تبارک و تعالی جبران میکند.
وعدهٔ رحمت و گستردگی آن بر همهٔ موجودات
خداوند وعده فرموده است به ما رحمت را. رحمتش سعه دارد بر همه موجودات. لکن توجه به این معنا لازم است که انسان خودبین نباشد؛ توجه به خودش نداشته باشد. تمام گرفتاریهایی که در عالم هست از همین نقطه است؛ از نقطه خود آدم است. این خود آدم است که گرفتار است و گرفتار میکند. این نفسیت انسان است که دنیا را به فساد کشانده، دنیا را به …
نهی از یأس از رحمت خدا مانع ناامیدی هنگام دیدن ادعیهٔ ائمه (ع)
و از جمله چیزهایی که در ماه مبارک هست، قضیه ادعیه ماه مبارک است. انسان وقتی ادعیه ائمه- علیهم السلام- را میبیند، چه در ماه مبارک، چه در غیر ماه مبارک- خوب، در ماه مبارک زیاد است ادعیه- اگر نبود این که نهی شدهایم از مایوس شدن از رحمت خدا، ما باید وقتی آنها را میبینیم بکلی مایوس بشویم. این امام سجاد است که مناجاتهایش را شما میبینید و میبینید چطور از معاصی میترسد. مساله، مساله بزرگتر از این مسائلی است که ما فکر میکنیم. مساله غیر از این مسائلی است که در فکر ما یا در عقل عقلا یا در عرفان عرفا بیاید. مسئلهای است که اولیا میدانند چی است …
مأیوس نشدن از عنایات خدا که دستگیر ضعیفان است
پسرم! آنچه در این معراج است غایه القصوای آمال اهل معرفت است که دست ما از آن کوتاه است (عنقا شکار کس نشود دام بازگیر)[1] لکن از عنایات خداوند رحمان نباید مایوس شویم که او- جلّ و علا- دستگیر ضعفا و معین فقراء است.
پیش آمدن بیشتر عنایت خدا در برابر یک قدم برای او
… خدا به شما، به همه این ملت هست. شما که قوه این ملت هستید و خدمتگزار برای جمهوری اسلامی هستید و نگهدار این جمهوری هستید و نگهبان در جبههها هستید، مورد عنایت خدا بیشتر هستید. شما در آن جا یک کاری که بکنید مثل یک عبادت طولانی است که ماها در این جا میکنیم. شما مطمئن باشید که وقتی یک قدم برای خدای تبارک و تعالی بردارید، خدای تبارک و تعالی عنایتش را به حسب همین رحمتی که دارد، به واسطه او بیشتر جلو میآید.
انبیا مظهر رحمت حق و اندوهگین از جهنمی شدن مردم
… به خدا، فضلًا از اینکه خداشناسی و معرفت باشد، ایمان ندارند. اگر ایمان به خدا پیدا شد همه چیز دنبالش است، تمام فضایل دنبالش است. انبیا هم دنبال این بودند که بتدریج آن طور که میشود این بشر را سوق بدهند طرف معرفت الله. تمام چیزهای دیگر هم مقدمه همین معنا هست. و تمام چیزهایی که از آن میسوختند انبیا، این بود که میدیدند مردم دارند خودشان را میکِشند طرف جهنم. انبیا مظهر رحمت حق تعالی هستند، میخواهند که همه مردم خوب باشند، میخواهند همه مردم معرفت الله داشته باشند، میخواهند همه مردم سعادت داشته باشند. وقتی میبینند که این مردم دارند رو به جهنم میروند، آنها افسوسش را میخورند، در قرآن هم اشارهای به این هست، فَلَعَلَّکَ باخِعٌ نَفْسَکَ[5] اینکه اینها مومن نشدند. مساله این است که همه دنبال این بودند که مردم را آشنا کنند با خدا.
تکیه بر لطف خدا و درخواست رفتار به فضل نه عدل
لکن ما متکی هستیم به لطف او، و ما متکی هستیم به عنایات او. و ما در ماه رمضان هر چه قصور کرده باشیم، تقصیر کرده باشیم، در این روز مبارک از او عیدی میخواهیم؛ او به فضل خودش با ما رفتار کند، نه به عدلش. امیدوارم که خداوند این ملت که مهیا شده است برای این که خدمت کند به مسلمین و اسلام، این را توفیق بدهد که بتواند از عهده این خدمت بزرگ برآید، خدمت به اسلام و خدمت به بندگان خدا.
نرم شدن دلها با سخن از رحمت در مدرسهٔ فیضیه
در مسائل، ملایمت و جهت رحمت بیشتر از جهت خشونت تاثیر میکند. من در زمان اختناق رضا خانی وقتی در مدرسه فیضیه صحبت میکردم، آن گاه که از جهنم و عذاب الهی بحث میکردم همه خشکشان میزد، ولی وقتی از رحمت حرف میزدم میدیدم که دلها نرم میشود و اشکها سرازیر میگردد و این تاثیر رحمت است. با ملایمت انسان بهتر میتواند مسائل را حل کند تا شدت.
موجودیت همهٔ انسانها جلوهٔ رحمت حقتعالی
در هر صورت تمام انبیا از صدر عالم تا کنون، تمام انبیا یک جلوه رحمتی بوده است از خدای تبارک و تعالی و چنانچه موجودیت همه ما جلوه رحمت حق تعالی است.
وسعت رحمت خدا و بازگرداندن آبرو به توبهکننده
… شعار میدادند پشت به شما کردند. و این دلیل این بود که شما قدرت سیاسی ندارید، بزرگتر دلیل این است که انسان یازده میلیون[11] رای را تباه کند! این گذشت و ناگوار گذشت، من نمیخواستم این طور بشود. لکن باز برای هر کس، هر کار بکند، جای توبه هست. درِ توبه باز است. رحمت خدا واسع است. شما توبه کن و یک قدم طرف خدا برو و پشت به هوای نفسانی بکن، خداوند میپذیرد تو را. آبروی تو را اعاده میدهد. حیثیت تو را اعاده میدهد.
باز بودن در رحمت اسلام به روی همهٔ مردم
اسلام درِ رحمتش باز است به روی همه مردم. در تاریخ است که یزید از حضرت سجّاد پرسید که من توبه میتوانم بکنم؟ ایشان فرمودند که بله، در توبه باز است. خوب، یزیدی که آن جنایتها را کرده است [...] منتها بعد حضرت سجّاد به حضرت زینب، که به ایشان عرض کردند آخر این چه هست؛ گفت این موفق به توبه نمیشود! اگر …
دلسوزی خدا برای طبقهٔ ضعیف و خواست او برای شادی مستمندان
دوستان من! آنکه برای همه کارگرها و کارمندها و طبقه ضعیف دلسوز است خدای تبارک و تعالی است که به اراده خودش میخواهد که مستمندان مفرّح باشند. آنکه برای شما دلسوز است اسلام است. اسلام است که شما را نجات میدهد ...؛ از اختناق نجات میدهد. اسلام است که استقلال شما را بیمه میکند. رو به اسلام بیاورید. همان طوری که دیدید که اسلام بود که ما را به پیش برد؛ وحدت کلمه و توجه به اسلام بود که نهضت ما را …
ناامیدی از عمل خود و امید به لطف خدا در آستانهٔ مرگ
اینجانب نتوانستم کاری که پسند درگاه متعال باشد انجام دهم و هماکنون که مشرف به سراشیبی قبر هستم نمیدانم چه جواب دهم. از خودم مایوس و به لطف خداوند تعالی امیدوارم، شاید جبرانی از خطاهای گذشته و حال و آینده شود. الهی عاملنی بفضلک و لا تعاملنی بعدلک.
امید به فضل و عفو خدا، تنها توشهٔ راه پدر پیر
وَصیّتی است از پدری پیر که عمری به بطالت گذرانده و توشهای برای زندگی ابدی برنداشته و قدمی خالص برای خداوند منّان نگذاشته و از هواهای نفسانی و وساوس شیطانی نجات نیافته، لکن از فضل و کرم خداوند کریم مایوس نیست و به عفو و عطوفت او دل بسته و همین تنها زاد راه او است، به فرزندی که از نعمت جوانی برخوردار است و فرصت برای تهذیب نفس و خدمت به خلق خدا در دست دارد و امید است چنانچه پدر پیرش از او راضی است خداوند بزرگ از او راضی باشد و توفیق خدمت به محرومان که شایستگان ملتند و مورد سفارش اسلامند، هر چه بیشتر به او مرحمت فرماید.
تشریع مجازات از سوی خدای رحمان برای سلامت بندگان
… داده و یک فرد اگر در داخل منزلش هم یک کاری بکند که بیرون منعکس بشود، او را تعقیب و مجازات میکنند، برای این [است] که اینهایی که این طور فسادها را در یک مملکتی میکنند، و لو توی خانهای این کار را میکنند، این کم کم سرایت میکند و جامعه را رو به فساد میبرد. خدای رحمان و رحیمی که با همه بندگانش رحمت دارد و میخواهد همه بندگانش به سلامت و سعادت باشند، به حسب تشریع، این طور فرموده است. آن وقت یک نفر آدمی که بیاید در خیابان و شمشیرش را بکشد، چاقویش را بکشد و بخواهد مردم را تهدید کند، بگویند که این را باید بکشید، این برای این نیست که این یک آدم یک همچو کاری کرده یک دشمنی با این آدم است، این برای این است که اگر این را رها کنند یک کشور کم کم …