رفتن به محتوای اصلی

دین و سیاست

نام‌های دیگر: دین و دولت، دین دولتی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نسبت دین با سیاست، حکومت و ادارهٔ جامعه در اسلام.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۸همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یک مسئله، همین مسئله‌ى جدایى دین و سیاست است؛ مسئله‌ى اصلى این است. اینها از این پیامى که امام بزرگوار از قلب اسلام، از متن اسلام کشید بیرون و پاشید در فضاى این جامعه و سراسر عالم که دین از سیاست جدا نیست، دین عین سیاست است و سیاست عین دین است، و دین فقط براى گوشه‌ى محراب نیست، و دین براى صحنه‌ى زندگى است، براى اداره‌ى بشر است ــ و این اساسِ این مبارزه‌ى عظیم ملّت ایران و سایر ملّتهاى مبارز مسلمان شد ــ عصبانى‌اند. میگویند دین و سیاست را از هم جدا کنید؛ یعنى چه؟ یعنى هر کس میخواهد متدیّن باشد، متدیّن باشد، منتها وقتى میخواهید کسى را براى ریاست جمهورى انتخاب کنید، کارتان نباشد که باید مرد متدیّنى باشد؛ یک آدمى را ولو لاابالى، ولو بى‌دین، ولو بى‌تقوا بگذارید بیاید امور اجرائى کشور را اداره کند؛ وقتى میخواهید نماینده به مجلس بفرستید، کارتان نباشد که این متدیّن باشد، پایبند به دین باشد؛ [فردى را] ولو لاابالى، ولو بى‌دین، ولو بى‌اعتناى به اصول اسلامى و اخلاق اسلامى و ارزشهاى اسلامى انتخاب کنید؛ مقصودشان چیست؟ چون میدانند اگر کسى در رأس کشور متدیّن باشد، پابند به دین باشد، یا در مجلس شوراى اسلامى آن که متدیّن است، بر ضدّ مصالح ملّت با آنها نمیسازد؛ مصالح آنها را بر مصالح کشور و ملّت مقدّم نمیکند. امّا آن‌ که لاابالى است، برایش مسئله‌اى نیست؛ آدم بى‌دین، آدم لاابالى، مسئله‌ى اصلى خود او است. میگویند آقا، شما میخواهى رئیس باشى، میخواهى متنعّم باشى، میخواهى در دنیا لذّت ببرى، خب این به عهده‌ى ما؛ آن‌جور که ما میگوییم عمل کن. مثل رژیم فاسد و ننگین پهلوى که این‌جور بودند، و امروز هم متأسّفانه در دنیاى اسلام هستند ــ حالا چقدر هستند نمیدانیم، خودتان بهتر میدانید ــ و آن‌جورى میخواهند؛ لذا مشکل اصلى آنها مسئله‌ى دین و سیاست است که اینها از هم جدا باشند.
پیام سیاسى اسلام، یعنى بعثت براى این نبود که یک عدّه مردم یک عقیده‌اى را در ذهن خودشان حفظ بکنند، یک اعمال شخصى را هم انجام بدهند امّا نظام اجتماعى، تحت حاکمیّت دشمنان خدا و انداد[4] الله‌ باشد. بعثت آمد تا زندگى مردم را شکل بدهد؛ این کار در نظام اجتماعى اسلام بحمدالله‌ انجام گرفت و آثارش را هم ملّت ما مشاهده کردند، ثمرات شیرین آن را هم چشیدند. ما امروز، باید [هم] به ‌سمت تغییر خودمان به ‌سوى الگوهایى که اسلام معیّن کرده است پیش برویم، هم تغییر خودمان به ‌عنوان اشخاص؛ هر کس هم از خود شروع کند. درست است که حکومت در مقابل مردم نسبت به مسئله‌ى تعلیم و تربیت وظایف سنگینى بر دوش دارد امّا این وظایف منافاتى ندارد که ما مسئولین، افرادى که هر کدام مسئولیّتى را بر عهده گرفته‌ایم، روى خودمان به‌ عنوان شخص هم کار کنیم، خودمان را هم اصلاح کنیم، اخلاق خودمان را هم درست کنیم، خودمان را از لحاظ باطن به خدا نزدیک کنیم، به‌ عنوان یک فرد مجاهدت شخصى بکنیم، به دل خودمان آیات خدا را بخوانیم، دل را به خدا نزدیک بکنیم؛ این وظیفه‌ى ما است. این کمک خواهد کرد تا ما بتوانیم وظیفه‌اى را که در جنب مردم داریم، در جنب جامعه داریم، به بهترین وجهى انجام بدهیم و همه‌ی آحاد مردم هم منهاى وظایف اجتماعى‌اى که بر عهده‌ى همه است ــ و هیچ ‌کس خالى از وظیفه‌ى اجتماعى نیست ــ وظیفه‌ى فردى را، وظیفه‌ى شخصى و اخلاقى را براى خودشان وظیفه‌ى مهمّى بدانند. بنده احساس میکنم که ما احتیاج داریم که در زمینه‌ى اخلاق و تزکیه و تهذیب، بر روى نفوس خودمان و نفوس دیگران کار کنیم. این نوسازى معنوى نظام اسلامى و ملّت مسلمان ایران، این مجاهدت بزرگ را لازم دارد و این هم یکى از پیامهاى بزرگ بعثت است و امیدوارم خداى متعال تفضّل کند، ما بتوانیم به برکت تمسّک و توسّل به ذیل عنایت پروردگار و استناره‌ى[5] از آیات کریمه‌ى قرآن و کلمات نبىّ اکرم و ائمّه‌ى معصومین (علیهم السّلام) فضاى زندگى خودمان را، فضاى کشور را هر چه بیشتر اخلاقى، معنوى و همراه با صفا و صمیمیّت قرار بدهیم و آن وسیله‌ى اساسى‌اى را که اسلام توانسته است با آن موفّقیّتهاى خود را به وجود بیاورد ــ که آن، انسان‌سازى است ــ هم در مورد خودمان و هم ان‌شاءالله‌ با برنامه‌ریزی‌هاى دقیق در مورد جوانهاى کشور و همه‌ى آحاد کشور تأمین کنیم و ان‌شاءالله‌ با نیرو و نشاط بیشترى بتوانیم این راه را ادامه بدهیم.
من عرض میکنم، این‌که ما میگوییم سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست - که مرحوم مدرّس حرف درستی زد و امام آن را تأیید کرد - معنای واضحی دارد؛ اما یک روی دیگرش این است که سیاست ما باید دیندارانه و پرهیزگارانه باشد. هر کار سیاسیای خوب نیست. بعضی کسان هستند که به کار سیاسی، فقط مثل یک کار سیاسیای که هیچ گرایشی به دینداری ندارد، نگاه میکنند. هدف این است که این کار، سیاسی پیش برود. این درست نیست؛ کار سیاسی باید متدیّنانه باشد. همه چیزهایی که در شرع حرام است، به توانِ دو در کار سیاسی باید مورد توجّه قرار گیرد و معتبر شمرده شود. کار سیاسی باید به دور از بیپروایی باشد.

رد ادعای تضعیف ایمان مردم با طرح دین سیاسی و حکومتی

… و پاکیزه و پارسایی خواهند شد؛ اثر روح دینی، در زندگی اجتماعی منعکس میشود؛ اگر دینِ درست باشد. برای همین هم بود که با دینی که امام ترویج میکرد، اسلامی که امام آن را اسلام ناب مینامید، همه دشمنان بزرگ دنیا و دنباله‌هایشان در داخل کشور، شروع به مخالفت کردند؛ به‌عنوان این‌که این دین، سیاسی و حکومتی است. گاهی هم دایه دلسوزتر از مادر میشدند - حالا هم گاهی میشوند - که آقا شما دینِ سیاسی و دینِ حکومتی را که مطرح میکنید، دین از نظر مردم ضعیف میشود؛ ایمان دینی مردم سست میشود! این، درست عکس واقعیت است. وقتی دین در یک جامعه بود، روح فداکاری در آن جامعه هست. وقتی دین در یک جامعه بود، آگاهی و هوشیاری و احساس مسؤولیت در یک جامعه هست. این‌که شما میبینید امروز در جامعه و کشور ما نسبت به مسائل دینی - تا آن‌جایی که به‌اطّلاع مردم میرسد - در مردم احساس مسؤولیت و …

جدا نبودن مطالعات دینی جهان از جنبهٔ سیاسی دین

… خاص در کشورهای اسلامی، دینِ مورد توجّه، اسلام شریف و احکام مقدّس اسلامی است. یقیناً بخش عمده از حادثه‌ای که برخلاف انتظار و برخلاف طبیعت جریان عادّی جهانی در یکی، دو دهه اخیر به‌وجود آمده است، مربوط به پیروزی دین و اسلام در این کشور و تشکیل نظام اسلامی است. لذاست که امروز مطالعات برروی دین در سرتاسر دنیا، از جنبه سیاسی دین جدا نیست؛ دین را مجرّد از تأثیر سیاسی آن نگاه نمیکنند و موضعگیریها بر این اساس است؛ همچنان که دلهایی که متوجّه دین شده است - مثل جوانان و نسلهای نوخاسته دنیای اسلام و بعضی از مناطق دیگر عالم - دنبال دینِ مجرّد از حضور سیاسی و اجتماعی نیست.

نقد اندیشهٔ جدایی اسلام از سیاست، ترویج‌شده به دست استعمارگران

… اصلی زندگی انسانها را معین کند. اگر «سیّد جمال الدّین» یا شاگردان سیّد جمال الدّین در کشورهای عربی و در هند و در ایران تلاش کردند، برای این تلاش کردند. درست نقطه‌ی مقابلِ حرکتی بود که استعمارگران و طرّاحان فکری و سیاسی آنها در دنیای اسلام شروع کرده بودند. آنها برای این‌که بر منابع اسلامی و کشورهای اسلامی تسلّط پیدا کنند، می‌خواستند کوه مستحکمی مثل قوانین اسلامی سر راهشان نباشد؛ لذا این فکر را تقویت و ترویج کردند که اسلام کاری به سیاست ندارد، کاری به امور جامعه ندارد، کاری به اداره‌ی حکومت ندارد؛ اسلام فقط عبادت کردن است، یا حدّاکثر احکام ازدواج و طلاق و جمع کردن مرده و از این قبیل را دارد! اما متفکّران مسلمان در همه‌ی نقاط اسلامی، عکس این سخن را - که لبّ سخن اسلام و قرآن است - به صدای بلند بیان کردند و گفتند: «و ما ارسلنا من رسول الاّ لیطاع باذن الله»[2] .

زیر سؤال بردن دخالت دین، علما و فقه در قانون و ادارهٔ جامعه

… از حضور امریکا و قدرتهای بیگانه بود؛ اما به خودی خود با دین کاری نداشتند. بعضیشان علی‌الظّاهر متدیّن هم بودند، ولی میدانستند که وقتی نظام و دولتی براساس دین و مبانی دینی بر سرِ کار باشد، دخالت قدرتهای مستکبر و بیگانه امکان‌پذیر نیست؛ این را خوب میفهمیدند. لذا به‌جای این که در این مسأله و آن مسأله با نظام مباحثه و مجادله کنند، اصل قضیه را مورد سؤال قرار میدادند: چرا باید دین در مسائل جامعه دخالت کند؟ چرا باید متولّیان امور دینی - یعنی علمای دین - اصلاً کاری به کار جامعه داشته باشند؟ چرا باید فقه اسلام که امور زندگی مردم - اعم از دنیا و آخرت - را براساس حکم الهی معیّن میکند، در قانون و جعل قانون و انتخاب مسؤول و امثال اینها دخالت داشته باشد؟ بنابراین، بنا کردند با اصل دین مقابله کردن. میدانستند که تا دین و حاکمیت دینی هست، از هیچ طرف راهی برای دشمن وجود ندارد.

رد ادعای از دست رفتن قداست دین با حکومت یافتن آن

«و ما ارسلنا من رسول الا لیطاع باذن‌اللَّه»[4]؛ مسأله حکومت، اساس قضایای همه پیغمبران بوده است. حال بعضی کسان دوست دارند که حرفهای موهوم و رد شده و غلط را در قالبهای علی‌الظّاهر نو بیان کنند! آنها میگویند که اگر دین، حکومت پیدا کند، قداست خود را از دست میدهد! قداست یعنی چه؟ آیا قداست یعنی این‌که کسی یک چیز بیخاصیت، یک نام، یا یک حیثیّت اعتباری و بیحقیقت را به خود ببندد؟ این قداست خواهد شد!؟ قداستِ حقیقی این است که حقیقتی در میان مردم، بر زندگی و بر روابط مردم، بر امور دنیا و آخرت مردم، اثر خوب بگذارد و زندگی را …

مخالفت مخالفان جهانی با تولی دین در ادارهٔ جامعه

… که فکر فعّال و پویا و زنده‌ای دارید، با توجه به نکته‌ای که بعداً خواهم گفت - که قضیه را ظریفتر و حسّاستر میکند - توجّه کنید حکومت اسلامیای که امام گفته‌اند و شما میخواهید آن را تثبیت و تسجیل و تبیین و توجیه کنید، من حیث لانرید به حکومت غیراسلامی تبدیل نشود. چیزی که امروز در چالشهای فکری بین ما و مخالفان ما در سطح دنیا مطرح است، همین نکته است. اگر کسی اسم مسلمان داشته باشد و در جایی هم حکومت کند، آنها مخالفتی نمیکنند؛ اما چیزی که برای آنها مهمّ است، این است که دین، متولّی اداره جامعه شود؛ یعنی حرف جدیدی در دنیا زده شود. بنابراین به این نکته خیلی باید توجّه کنید که حکومت اسلامی و ولایت فقیهی که امام آوردند و ابتکار و مطرح کردند به همان معنای حکومت اسلامی است؛ یعنی حکومت اسلام، حکومت دین و حکومت شریعت، به همین معنا فهمیده شود.

منزوی کردن دین و جدا کردن آن از سیاست از دردهای جهان اسلام

امروز جهان اسلام دچار دردهای مزمنی است. شاید مهمترین آنها این دردهای دهگانه است : منازعات سیاسی و مذهبی، سست شدن رشته‌های اخلاق و ایمان، عقب‌ماندگی علمی و صنعتی، وابستگی سیاسی و اقتصادی، اسراف و اشرافیگری و غرور درکنار فقر وگرسنگی و ذلّت، ضعیف شدن اعتماد به نفس وامید به آینده در سران، منزوی کردن دین و گسستن آن از سیاست و زندگی، بیابتکاری در آفرینش مفاهیم نو که قرآن منبع بیزوال آن است، تسلیم در برابر تهاجم فرهنگ تحمیلی غرب، و بالاخره : پایمال شدن عزّت ملتهای مسلمان با ذلّت‌پذیری و طمعکاری برخی سران سیاسی.