رفتن به محتوای اصلی

دین و سیاست

نام‌های دیگر: دین و دولت، دین دولتی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نسبت دین با سیاست، حکومت و ادارهٔ جامعه در اسلام.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌‌های نماز جمعه در مسجد آل الرسول(ص) ایرانشهر— ۱۳۵۷/۰۲/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۵۷ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۷۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یک مسئله، همین مسئله‌ى جدایى دین و سیاست است؛ مسئله‌ى اصلى این است. اینها از این پیامى که امام بزرگوار از قلب اسلام، از متن اسلام کشید بیرون و پاشید در فضاى این جامعه و سراسر عالم که دین از سیاست جدا نیست، دین عین سیاست است و سیاست عین دین است، و دین فقط براى گوشه‌ى محراب نیست، و دین براى صحنه‌ى زندگى است، براى اداره‌ى بشر است ــ و این اساسِ این مبارزه‌ى عظیم ملّت ایران و سایر ملّتهاى مبارز مسلمان شد ــ عصبانى‌اند. میگویند دین و سیاست را از هم جدا کنید؛ یعنى چه؟ یعنى هر کس میخواهد متدیّن باشد، متدیّن باشد، منتها وقتى میخواهید کسى را براى ریاست جمهورى انتخاب کنید، کارتان نباشد که باید مرد متدیّنى باشد؛ یک آدمى را ولو لاابالى، ولو بى‌دین، ولو بى‌تقوا بگذارید بیاید امور اجرائى کشور را اداره کند؛ وقتى میخواهید نماینده به مجلس بفرستید، کارتان نباشد که این متدیّن باشد، پایبند به دین باشد؛ [فردى را] ولو لاابالى، ولو بى‌دین، ولو بى‌اعتناى به اصول اسلامى و اخلاق اسلامى و ارزشهاى اسلامى انتخاب کنید؛ مقصودشان چیست؟ چون میدانند اگر کسى در رأس کشور متدیّن باشد، پابند به دین باشد، یا در مجلس شوراى اسلامى آن که متدیّن است، بر ضدّ مصالح ملّت با آنها نمیسازد؛ مصالح آنها را بر مصالح کشور و ملّت مقدّم نمیکند. امّا آن‌ که لاابالى است، برایش مسئله‌اى نیست؛ آدم بى‌دین، آدم لاابالى، مسئله‌ى اصلى خود او است. میگویند آقا، شما میخواهى رئیس باشى، میخواهى متنعّم باشى، میخواهى در دنیا لذّت ببرى، خب این به عهده‌ى ما؛ آن‌جور که ما میگوییم عمل کن. مثل رژیم فاسد و ننگین پهلوى که این‌جور بودند، و امروز هم متأسّفانه در دنیاى اسلام هستند ــ حالا چقدر هستند نمیدانیم، خودتان بهتر میدانید ــ و آن‌جورى میخواهند؛ لذا مشکل اصلى آنها مسئله‌ى دین و سیاست است که اینها از هم جدا باشند.
پیام سیاسى اسلام، یعنى بعثت براى این نبود که یک عدّه مردم یک عقیده‌اى را در ذهن خودشان حفظ بکنند، یک اعمال شخصى را هم انجام بدهند امّا نظام اجتماعى، تحت حاکمیّت دشمنان خدا و انداد[4] الله‌ باشد. بعثت آمد تا زندگى مردم را شکل بدهد؛ این کار در نظام اجتماعى اسلام بحمدالله‌ انجام گرفت و آثارش را هم ملّت ما مشاهده کردند، ثمرات شیرین آن را هم چشیدند. ما امروز، باید [هم] به ‌سمت تغییر خودمان به ‌سوى الگوهایى که اسلام معیّن کرده است پیش برویم، هم تغییر خودمان به ‌عنوان اشخاص؛ هر کس هم از خود شروع کند. درست است که حکومت در مقابل مردم نسبت به مسئله‌ى تعلیم و تربیت وظایف سنگینى بر دوش دارد امّا این وظایف منافاتى ندارد که ما مسئولین، افرادى که هر کدام مسئولیّتى را بر عهده گرفته‌ایم، روى خودمان به‌ عنوان شخص هم کار کنیم، خودمان را هم اصلاح کنیم، اخلاق خودمان را هم درست کنیم، خودمان را از لحاظ باطن به خدا نزدیک کنیم، به‌ عنوان یک فرد مجاهدت شخصى بکنیم، به دل خودمان آیات خدا را بخوانیم، دل را به خدا نزدیک بکنیم؛ این وظیفه‌ى ما است. این کمک خواهد کرد تا ما بتوانیم وظیفه‌اى را که در جنب مردم داریم، در جنب جامعه داریم، به بهترین وجهى انجام بدهیم و همه‌ی آحاد مردم هم منهاى وظایف اجتماعى‌اى که بر عهده‌ى همه است ــ و هیچ ‌کس خالى از وظیفه‌ى اجتماعى نیست ــ وظیفه‌ى فردى را، وظیفه‌ى شخصى و اخلاقى را براى خودشان وظیفه‌ى مهمّى بدانند. بنده احساس میکنم که ما احتیاج داریم که در زمینه‌ى اخلاق و تزکیه و تهذیب، بر روى نفوس خودمان و نفوس دیگران کار کنیم. این نوسازى معنوى نظام اسلامى و ملّت مسلمان ایران، این مجاهدت بزرگ را لازم دارد و این هم یکى از پیامهاى بزرگ بعثت است و امیدوارم خداى متعال تفضّل کند، ما بتوانیم به برکت تمسّک و توسّل به ذیل عنایت پروردگار و استناره‌ى[5] از آیات کریمه‌ى قرآن و کلمات نبىّ اکرم و ائمّه‌ى معصومین (علیهم السّلام) فضاى زندگى خودمان را، فضاى کشور را هر چه بیشتر اخلاقى، معنوى و همراه با صفا و صمیمیّت قرار بدهیم و آن وسیله‌ى اساسى‌اى را که اسلام توانسته است با آن موفّقیّتهاى خود را به وجود بیاورد ــ که آن، انسان‌سازى است ــ هم در مورد خودمان و هم ان‌شاءالله‌ با برنامه‌ریزی‌هاى دقیق در مورد جوانهاى کشور و همه‌ى آحاد کشور تأمین کنیم و ان‌شاءالله‌ با نیرو و نشاط بیشترى بتوانیم این راه را ادامه بدهیم.
من عرض میکنم، این‌که ما میگوییم سیاست ما عین دیانت ماست و دیانت ما عین سیاست ماست - که مرحوم مدرّس حرف درستی زد و امام آن را تأیید کرد - معنای واضحی دارد؛ اما یک روی دیگرش این است که سیاست ما باید دیندارانه و پرهیزگارانه باشد. هر کار سیاسیای خوب نیست. بعضی کسان هستند که به کار سیاسی، فقط مثل یک کار سیاسیای که هیچ گرایشی به دینداری ندارد، نگاه میکنند. هدف این است که این کار، سیاسی پیش برود. این درست نیست؛ کار سیاسی باید متدیّنانه باشد. همه چیزهایی که در شرع حرام است، به توانِ دو در کار سیاسی باید مورد توجّه قرار گیرد و معتبر شمرده شود. کار سیاسی باید به دور از بیپروایی باشد.

شاهدها (۱۸۱ پاراگراف)

لزوم سنجش همهٔ تصمیم‌ها و سیاست‌ها با معیار دین

… که ما تاکنون در دنیاى سیاسى و اقتصادى داشتیم ــ که همه به سمت پیروزى حق بوده، اگرچه در بسیارى از آنها در نیمه‌ى راه قرار داریم ــ همه‌ى اینها مرهون ایمان اسلامى ما و اعتقادات اسلامى این مردم است؛ و ما باید این را حفظ کنیم. این باید براى ما معیار باشد. در اظهاراتمان، در عملکردمان، در جهت‌گیرى‌ها و اتّخاذ سیاستهاى مختلفمان هیچ ملاحظه‌اى بایستى جلوى ملاحظه‌ى دینى را نگیرد و بر آن فائق نیاید. همه‌ى ملاحظات ما و همه‌ى تصمیم‌گیرى‌هاى ما باید با معیار ایمان مذهبى و تجویز دین و حکم اسلامى مقایسه بشود و حکم بشود به اینکه این درست است یا درست نیست. این راه پیشرفت ما است و این چیزى است که این ملّت را به مسئولین دلگرم خواهد کرد و پشت سر آنها نگه خواهد داشت.

لزوم پیگیری وحدت دین و سیاست و نقد فکر جدایی در حوزه‌ها

نهم؛ فکر وحدت دین و سیاست را، هم در تفقّه، هم در عمل دنبال بکنید. آقایان بدانند که فکر جدایى دین از سیاست، به عنوان یک آفت بکلّى ریشه‌کن نشده؛ هنوز در حوزه‌ها متأسّفانه هست و هستند کسانى که خیال میکنند حوزه به ‌کار خودش باید مشغول بشود و اهل سیاست و اهل اداره‌ى کشور هم مشغول کار خودشان باشند؛ حدّاکثر اینکه با هم مخالفتى نداشته باشند امّا اینکه دین در خدمت اداره‌ى زندگى مردم باشد و سیاست متغذّى از دین باشد و از دین تغذیه بکند، در بعضى از اذهان هنوز درست جا نیفتاده. ما این فکر را بایستى ریشه‌دار کنیم در حوزه، به این شکل که هم فقاهت را این‌جور قرار بدهیم، یعنى استنباط فقهى بر اساس فقهِ اداره‌ى نظام باشد، نه فقه اداره‌ى فرد ــ که فقه ما از طهارت تا دیات، ناظر به اداره‌ى یک کشور، اداره‌ى یک جامعه، اداره‌ى یک نظام باید باشد؛ …

لزوم حاکمیت سیاست انقلاب بر جهت‌گیری مجمع، هرچند بی‌تصریح

… نزدیک بشوند؟ نزدیک بشوند که لشکر آمریکا را قوى‌تر کنند؟ خب، اگر آن‌جور بنا است در خدمت آمریکا باشند، صد سال میخواهیم نزدیک نشوند به هم؛ نه، «نزدیک بشوند» یعنى به سمت حاکمیّت اسلام پیش بروند، به سمت حکومت اسلامى یعنى به سمت جمهورى اسلامى در حقیقت پیش بروند. اینجا هم همین[طور]، ما اگر چه ممکن است تصریح نکنیم، یا روى تابلو ننویسیم این را امّا این اشتباه را نباید بکنیم که خیال کنیم سیاست را داخل این تشکیلات نکنیم که بتواند [کار کند]؛ نه، سیاست را داخل آن بکنید تا فایده‌دار بشود؛ حتماً بایستى روح آن و زمینه‌ى آن و جهت آن همان سیاستى باشد که حاکم بر انقلاب ما است و حاکم بر نظام جمهورى اسلامى است؛ حالا منتها نخواستید همه ‌جا اسم بیاورید، نیاورید؛ نخواستید تصریح به این معنا بکنید، نکنید؛ ببینید مصلحت چیست؛ امّا واقع قضیّه این است. اگر فرض میکردیم که بنا بود این تشکیلات دست یک حکومتى مثل حکومت محمّدرضاى پهلوى باشد، ما اگر میدیدیم آنها میخواهند استفاده‌ کنند، قطعاً جهاد ما این بود که متلاشى کنیم آن را؛ …

محکومیت جدایی دین از سیاست، توطئهٔ دیرین دشمنان برای انزوای اسلام

جدایى دین از سیاست که توطئه‌ى دیرین دشمنان براى منزوى کردن اسلام و قرآن است، باید با شدّت محکوم شود و به میدان آمدن دین در همه‌ى کشورهاى اسلامى در مقابله با سیاستهاى استعمارى و استکبارى، باید درس عمومى ملّتهاى مسلمان شمرده شود.

اسلام دین زندگی، حکومت و سیاست، برخلاف برخی ادیان دیگر

… ــ این جمعیّت یک میلیاردى که بیش از یک‌پنجمِ نفوس دنیا را اینها دارند، اگر بخواهند به ‌قدر نفوس خودشان در حوادث دنیا اثر بگذارند، معناى آن، این است که یک‌پنجمِ همه‌ى حوادث عالم با اراده‌ى مسلمین انجام بگیرد. [این،] خیلى چیز مهمّى است، خیلى چیز عظیمى است. دین اسلام هم بر خلاف بعضى ادیان دیگر، مردم را به تصمیم‌گیرى، حضور در صحنه، کار داشتن به کار سیاست و ملک‌دارى و اداره و این‌طور امور تشویق میکند. این دین، دین زندگى است، دین حکومت است، دین سیاست است؛ مثل ادیان دیگر نیست که دورى از سیاست و صحنه‌ى زندگى و فعّالیّتهاى گوناگون و مانند اینها را جزو اصول خودشان بدانند.

احکام سلطانیه جزء دین و جداکنندگان دین از سیاست دشمن دین

به نظر من آقایان به دو امر اهمّیّت بدهید: امر اوّل عبارت است از تقویت و تبیین و تشریح هرچه بیشترِ اسلام برای مردم خودتان ‌- همان که از شما حرف می‌شنود و از شما استفسار میکند ‌- و مردم را با احکام دین آشنا کنید. و دین هم از سیاست جدا نیست؛ یکی از احکام دین، احکام اداره‌ی امور کشور و احکام سلطانیّه است. خب، در فقه یک بابی است که ابواب احکام سلطانیّه است.[13] بنابراین احکام سلطانیّه هم از دین است. آن کسانی که اینها را از هم جدا میکنند، دشمن دینند و غارتگر میدان سیاست. پس مردم را با مسائل سیاسی و دینی آشنا کنید؛ به یک امور تکراری و سطحی و برای مردمْ عادّی‌شده اکتفا نشود؛ نه، از توحید اسلام، از نبوّت اسلام، از حکومت اسلام، از اعتقادات اسلام، از جهاد اسلام، از تعلیم و تربیت در اسلام، از رشد استعدادها در مسلمین، از سابقه‌ی …

رد اندیشهٔ جدایی دین از سیاست با سیرهٔ سیاسی پیامبر

أوّلاً: إنّنا نلاحظ و منذ زمنٍ بعیدٍ و بالخصوص عند دخول الإستعمار إلی الأقطار الإسلامیّة أنّ الأموال الضّخمة تبذل و الجهود الکثیرة تصرف لکی تثبت للمسلمین فکرة فصل الدّین عن السّیاسة، حتّی عادت فکرة مسلّمة لدی الکثیر من المجتمعات الإسلامیّة و عند مجموعاتٍ کبری من الأفراد و حتّی لدی بعض علماء الدّین، فی حین أنّ التّدبّر فی حیاة النّبیّ الأکرم و معرفته توضّح أنّه (صلّی ا‌لله‌ علیه و آله) کان یسعی فی کلّ مراحل نبوّته و بکلّ جدٍّ لإیجاد النّظام الإسلامیّ و صیانته و أنّه قضی نصف عمر هذه النّبوّة رئیساً و مدیراً لشؤون الدّولة الإسلامیّة ممّا یثبت بوضوحٍ بطلان فکرة فصل الدّین عن السّیاسة بعد أن کان السّعی السّیاسیّ فی حیاته یشکّل الخطّ المستمرّ و المحور الأصیل لکلّ أنماط السّعی و من خلال معرفة هذه الحقیقة ینفتح بابٌ واسعٌ من المعرفة الإسلامیّة أمام الجمیع.

جدایی دین از سیاست از بزرگ‌ترین مظاهر شرک در عصر حاضر

۲) از بزرگ‌ترین مظاهر شرک در عصر حاضر، تفکیک دنیا از آخرت، و زندگى مادّى از عبادت، و دین از سیاست است. گویى خداى دنیا ‌-معاذا‌لله‌- جبّاران و زورگویان و چپاولگران و ابرقدرت‌ها و جنایت‌کارانند، استضعاف و استعباد[39] و استثمارِ خلایق و علو و استکبار نسبت به بندگان خدا، حقّ مسلّم آنها است و همگان باید پیشانى اطاعت بر آستان تفرعن[40] آنها ساییده و در برابر زورگویى و غارتگرى و میل و اراده‌ی بی‌مهار آنان تسلیم باشند و اعتراض نکنند؛ چرا که وعّاظ‌السّلاطین و نوادگان بلعم باعورا فریاد بر خواهند آورد که دخالت در سیاست کردید، و اسلام را چه به سیاست؟ این، همان شرکى است که امروز مسلمانان باید با اعلام برائت، دامن خود و اسلام را از آن تطهیر کنند.آنچه جاى تأسّف است، اینکه سالها غفلت مسلمین و مهجور ماندن قرآن سبب شد که دستهاى تحریف بتوانند به نام دین، هر سخن باطلى را در اذهان جاى داده و بدیهی‌ترین اصل دین خدا را منکر شوند و شرک را جامه‌ی توحید پوشانده و مضمون آیات قرآن را بی‌دغدغه انکار کنند و درحالی‌که قرآن اقامه‌ی قسط را هدف از ارسال رسل میداند ‌-لَقَ‌ـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْ‌ـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ ال‌میزانَ لِیَقومَ النّ‌ـاسُ بِالقِسط-[41] و درحالی‌که با خطاب «کونوا قَوّامینَ بِالقِسطِ شُهَداّْءَ لِله»[42] همه‌ی مؤمنین را موظّف به تلاش براى اقامه‌ی قسط میکند، و درحالی‌که آیات کریمه‌ی قرآن اعتماد به ستمگران را ممنوع میسازد و به پیروان خود میفرماید: «وَ لاتَرکَنوا اِلَى الَّذینَ ظَلَموا فَتَمَسَّکُمُ النّار»[43] و گردن نهادن به ظلم طاغوت را منافى با ایمان میشمرد و میگوید: «اَ لَم تَرَ اِلَى الَّذینَ یَزعُمونَ اَنَّهُم ءامَنوا بِمآ اُنزِلَ اِلَیکَ وَ مآ اُنزِلَ مِن قَبلِکَ یُریدونَ اَن یَتَحاکَموا اِلَى الطّاغوتِ وَ قَد اُمِروا اَن یَکفُروا بِه»[44] و کفر به طاغوت را در کنار ایمان به خدا قرار میدهد ‌-فَمَن یَکفُر بِالطّاغوتِ وَ یُؤمِن بِاللهِ فَقَدِ استَمسَکَ بِالعُروَةِ الوُثقیّْ-[45] و درحالی‌که نخستین شعار اسلامْ توحید ‌-یعنى نفى همه‌ی قدرتهاى مادّى و سیاسى و همه‌ی بتهاى بی‌جان و باجان- بود، و درحالی‌که اوّلین اقدام پیامبر (ص) پس از هجرتْ تشکیل حکومت و اداره‌ی سیاسى جامعه بود، و با دلایل و شواهد فراوان دیگرى که بر پیوند دین و سیاست حکم میکند، باز کسانى پیدا میشوند که بگویند دین از سیاست جدا است و کسانى هم پیدا شدند که این سخن ضدّاسلامى را از آنها بپذیرند.

رد جدایی دین از سیاست با استناد به آیات قرآن و احکام شریعت

سیاستمدارانى که دائماً دم از جدایى دین و سیاست میزنند و کسانى از مدّعیان دین‌دارى که به کمک آنان شتافته همین سخن را تکرار میکنند، آیا هرگز در آیات قرآن و تاریخ اسلام و احکام شریعت اندیشیده‌اند؟ آیا فکر کرده‌اند که اگر دین جدا از سیاست است، پس چرا قرآن همه‌ی امور سیاسى را ‌-یعنى حکومت را، قانون را، صف‌بندی‌هاى زندگى را، جنگ و صلح را، تعیین دوست و دشمن را، و دیگر مظاهر سیاست را، همه‌وهمه را- به خدا و دین خدا و اولیاى خدا مرتبط میکند؟ آیا در آیه‌ی «یًّـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنوا لا تَتَّ‌ـخِذوا عَ‌ـدُوّی وَ عَدُوَّکُم اَولِیاّْء»[46] و آیه‌ی «وَ لاتُطیعوا اَمرَ المُسرِفین × اَلَّذینَ یُفسِدونَ فِى الاَرضِ وَ لایُصلِحون»[47] یا آیات معرّفى حزب‌ا‌لله‌ و حزب‌الشّیطان،[48] یا آیات ولایت‌ا‌لله‌،[49] یا آیات حکم به غیر ما انزل ا‌لله‌،[50] اندیشیده و در آن تأمّل کرده‌اند؟ آیا اعمال و رفتار سیاسى و اجتماعى انسانها که بیشترین بخش زندگى آنها است، بدون جزا است؟ پس «وَ وَجَدوا ما عَمِلوا حاضِرًا»[51] و «وُفِّیَت کُلُّ نَفسٍ ما عَمِلَت»[52] چیست و با کدامین میزان سنجیده میشود؟ آیا میتوان گفت اسلام در دنیا به خوب و بدِ این‌گونه اعمال …

جدایی دین از سیاست ساختهٔ دشمنان برای فارغ کردن زندگی از دین

بدیهى است که نغمه‌ی شوم جدایى دین از سیاست، ساخته‌ی دشمنان پلیدى است که از اسلامِ زنده و درصحنه سیلى خورده و با این ترفند خواسته‌اند صحنه‌ی زندگى را از حضور دین فارغ کرده و خودْ زمام امور دنیاى مردم را به دست گیرند و بی‌دغدغه بر سرنوشت انسانها تسلّط یابند. امّا تلخ و تأسّف‌انگیز آن است که کسانى به نام دین و در کسوت علماى دین، همین سخن را تکرار کنند و در ترویج آن سعى و تلاش کنند. این هم‌صدایىِ برخى ملبّسین به لباس دینْ با دشمنان پلید و خطرناک، اگرچه در مواردى ناشى از غفلت آنان از اهمّیّت سیاست و نقش آن در سرنوشت …

رد تهمت دشمنان دربارهٔ بی‌اعتنایی اسلام به دنیای مردم

... دین مقدّس اسلام، فقط دنیا و آخرت مردم را و زندگى مادّى و معنوى انسان را از راه برنامه‌هاى هماهنگ، به سعادت و صلاح میرساند. چنین نیست که اسلام فقط آخرت مردم را آباد کند و کارى به کار دنیاى مردم نداشته باشد. از جمله‌ى تهمت‌هاى بسیار ناجوانمردانه‌اى که دشمنان اسلام و دشمنان دین بر این آئین مقدّس وارد کرده‌اند، یکى این است که گفته‌اند دین اسلام فقط به امور اخلاقى و معنوى میپردازد و به دنیاى مردم کارى ندارد. این تهمتى است که اکنون چند قرن است که دشمنان و استعمارگران و در کنار استعمارگران، مستبدّان و خودکامگان از آن بهره میبرند و استفاده میکنند. به مردم مسلمان تفهیم میکنند که باید فقط به فکر اخلاق خود و به فکر آخرت خود باشند؛ مسائل جهانى، مسائل سیاسى، مسائلى که …

لزوم فهم سیاست و مداخله در آن برای مسلمان کامل

… مسائل معنوى و اخلاقى هست، مسائل سیاسى و دنیایى هست. به همان اندازه که نماز اهمّیّت دارد، جهاد در راه خدا اهمّیّت دارد. در نماز به همان اندازه که انسان باید به سوى خدا برود، باید به همان اندازه کین[1] و کید دشمنان خدا را هم بفهمد و در مقابل آنان جبهه بگیرد. چنین نیست که انسانِ مسلمان اگر نماز بخواند و عبادت کند و در کنج خلوتگاه محراب بنشیند، مسلمانى خود را کامل کرده باشد. مسلمان اگر میخواهد مسلمان کاملى باشد، به امور دنیا هم باید بپردازد، سیاست هم باید بفهمد، در سیاست هم باید مداخله کند.

رد جدایی دین از سیاست؛ سیاست جزو احکام دین

به ما میگویند دین از سیاست جدا است؛ اسلام میگوید دین و سیاست یکى است، سیاست جزء دین است، جزو احکام دین است؛ مهم‌ترین بخش فقهِ ما، بخش سیاسات است. به قول یکى از مراجع عظیم تقلیدِ گذشته-رحمةالله‌‌علیه- مُعظَم[2] دین را سیاسات تشکیل میدهد. احکام حکومت، مقرّرات مربوط به حاکم، وظایف حاکم در مقابل مردم، وظایف مردم در مقابل حاکم، قضاوت درباره‌ى اینکه چگونه انسانى میتواند …

جدایی‌ناپذیری سیاست و ادارهٔ حکومت از تربیت افراد در سیرهٔ پیامبر

… تلقین می‌کرد. «وَ یُعَلِّمُهُمُ الکِتابَ وَ الحِکمَةَ». حکمت یک مرتبۀ بالاتر است. فقط این نبود که قوانین و مقررات و احکام را به آنها بیاموزد، حکمت به آنها می‌آموخت. چشم‌های آنها را باز می‌کرد بر روی حقایق عالم. ده سال هم پیغمبر این‌طور و با این روش حرکت کرد. ازطرفی سیاست، ادارۀ حکومت، دفاع از کیان جامعۀ اسلامی، گسترش دامنۀ اسلام، باز کردنِ راه برای اینکه گروه‌های خارج از مدینه به‌تدریج، یک‌یک وارد عرصۀ نورانی اسلام و معارف اسلامی بشوند، این از یک‌طرف، ازطرف دیگر هم تربیت یکایک افراد. این دوتا را از هم نمی‌شود جدا کرد.

رد فردی دانستن اسلام و جدایی سیاست از آن با استناد به اقدامات پیامبر

یک عده‌ای اسلام را فقط مسئلۀ فردی دانستند، سیاست را از اسلام گرفتند...درحالی‌که نبی مکرم اسلام در آغاز هجرت، در اوّلی که توانست خود را از دشواری‌های مکه نجات بدهد، اولین کاری که کرد، سیاست بود. بنای جامعۀ اسلامی، تشکیل حکومت اسلامی، تشکیل نظام اسلامی، تشکیل قشون اسلامی، نامۀ به سیاست‌مداران بزرگ عالَم، ورود در عرصۀ سیاسی عظیم بشری آن روز؛ چطور می‌شود اسلام را از سیاست جدا کرد؟! چطور می‌شود سیاست را با دست هدایتی غیر از دست هدایت اسلام، معنا و تفسیر کرد و شکل داد؟! «الَّذینَ جَعَلُوا القُرآنَ عِضینَ»[12]، بعضی قرآن را تکه‌پاره می‌کنند، «یُؤمِنُ بِبَعضِ الکِتابِ وَ یَکفُرُ بِبَعض»[13]، به عبادت قرآن ایمان می‌آورند؛ به سیاست قرآن ایمان …

نقد جدا دانستن حج از مسائل سیاسی و دوری این دیدگاه از سیرهٔ پیامبر

… در سال دهم از هجرت به حج مشرّف شدند با جمعی از مسلمانان از مدینه و از سایر نقاط جزیرةالعرب که مسلمان شده بودند. در این سفر پیغمبر اکرم از حجِ خانۀ خدا برای بیان مفاهیم اسلامی ـ چه سیاسی، چه نظامی، چه اخلاقی و چه اعتقادی ـ استفادۀ کامل و شایان توجهی کردند. دو سخنرانی از رسول خدا در مِنا نقل شده است که یکی، ظاهراً در روز دهم یا همان حول‌وحوش روز دهم هست و یکی در پایان ایام تشریق[54] که تصریح شده و به نظر می‌رسد که این، دو سخنرانی است و نه یک سخنرانی.[55] در این سخنرانی‌ها رسول خدا همۀ مطالب عمده‌ای را که مسلمانان باید به آن توجه عمیق بکنند، تقریباً بیان کردند، و عمدتاً مسائل سیاسی است که انسان به‌خوبی درک می‌کند این‌کسانی‌که امروز در دنیای اسلام حج را جدای از مسائل سیاسی قلمداد می‌کنند و تصور می‌کنند که در حج فقط باید عبادتِ به‌معنای رایج و عادی آن داشت و هر کار سیاسی را خارج از قوارۀ حج به‌حساب می‌آورند، چقدر از تاریخ اسلام و از سیرۀ نبی اکرم دور و بیگانه‌اند.

نقد تصور غلط جدایی حاکم دنیوی از امام دینی در ذهن شیعیان

… تشیّع، در طول قرن‌های متوالی چطور این مسئله به غلط جا افتاده بود. مردم خیال می‌کردند که یک نفر در جامعه حکومت می‌کند که ادارۀ امور زندگی دست اوست، قبض و بسط[15] می‌کند، جنگ می‌کند، صلح می‌کند، هر کار می‌خواهد می‌کند، مالیات می‌بندد. به مردم امر و نهی می‌کند. یک نفر هم در جامعه هست که دین انسان را درست می‌کند! آن اوّلی حاکم است، این دومی در زمان قرن‌های بعد از غیبت عالِم است، و در زمان مثلاً ائمه، امام است. یعنی امام در دوران ائمه را، ما به‌مثابه عالِم دینی در دوران غیبت تصور می‌کردیم، که یک تصور غلطی است.

گسترهٔ دین هم در تلاش‌های فردی و هم در صحنهٔ سیاست

… بخش عمدۀ تلاش انسان‌ها در زندگیشان است. چرا عمده است؟ چون این سیاست‌ها در واقع افراد را در فعالیت‌های شخصی خودشان هم به‌سمت و سوی خاصی می‌کشاند. عمدۀ تلاش انسان، آن تلاش‌های کلان انسانی است که جهت‌گیری‌های کلیِ فعالیت‌های شخصی و ریز و کوچک را هم جهت می‌دهند. دین، برای هر دو صحنه است؛ هم صحنۀ تلاش‌های فردی انسان، هم صحنۀ سیاست که صحنۀ بسیار گسترده و وسیعی است برای زندگی انسان.

محدود شدن دین به زندگی شخصی به‌عنوان آفت دین‌داری

… هم سیاست را. دین‌داری هم آفت دارد، سیاست هم آفت دارد. دو آفتِ دین‌داری یکی این است که دین‌داریِ یک جامعه یا یک شخص، همراه بشود با انحراف، با بی‌مبالاتی، با تحجّر و جمود، با فراموش‌کردن نقش عقل، با التقاط[2]، و از این چیزها. این، یک آفت از آفات دین‌داری است. یک آفت دیگر دین‌داری این است که دین محدود بشود به زندگی شخصی؛ و عرصۀ وسیع زندگیِ جمعیِ انسان‌ها و جامعه را فراموش کند؛ دربارۀ آن سکوت کند، و از آن کناره بگیرد.

جزو متون اصلی دین بودن تشکیل حکومت و مدیریت کشور

… در این قضیۀ به‌خصوص را انجام نداده‌ای، چون خداوند متعال دستور داده است که «این کار را انجام بده»؛ یا از این بالاتر، اصل رسالت پیغمبر، با انجام‌ندادن این کار، مورد خدشه قرار می‌گیرد و پایه‌اش متزلزل می‌شود. احتمالِ این‌هم هست. کأنّه اصل رسالت، تبلیغ نشده است! که دراین‌صورت، قضیه خیلی اهمیت پیدا می‌کند. یعنی موضوع تشکیل حکومت، امر ولایت و امر مدیریت کشور، جزو متون اصلی دین است، و پیغمبر، با این عظمت، به آن اهتمام می‌ورزد. و این رسالت خود را درمقابل چشم آحاد مردم، به کیفیتی انجام می‌دهد که شاید هیچ واجبی را این‌گونه ابلاغ نکرده است! نه نماز را، نه زکات را، نه روزه را، و نه جهاد را. مردم را از قشرها و قبایل و مناطق مختلف، بر سرِ چهارراه بین مکه و مدینه به انگیزۀ انجام امری مهم …

آمدن دین برای ساختن جامعه و نظام، نه فقط باور و عمل شخصی

این دو شأن یا دو فلسفه برای امامت؛ و سوم کوشش و تلاش و مجاهدت است برای ایجاد یا ابقای جامعه و نظام اسلامی. می‌دانیم که دین اساساً برای این نمی‌آید که فقط ذهن و عقیده و باور کسانی را به خود جلب کند. تفکر دینی فقط برای این نیست که عده‌ای از مردم به آنچه در دین هست اعتقاد داشته باشند. و برای این نیست که [فقط] در عمل شخصی، مردم از دین تبعیت و پیروی کنند. دین برای این می‌آید که جامعه‌ای و نظامی را طبق پیشنهاد خود بسازد. دین می‌آید تا سیستم اجتماعی را عوض کند. دین می‌آید تا روابط اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و غیره را در جامعه عوض کند. دین می‌آید تا حرکت دسته‌جمعی انسان‌ها را در جهت درست و سَمت درست بیندازد. یعنی می‌آید حکومت را به‌دست بگیرد، قدرت سیاسی و اجتماعی‌ای را که …

سیاست در متن دین و مسائل سیاسی همان مسائل مذهبی درجهٔ اول

… است، در مرکز دیگر که مدینه است، و در اطراف و اکناف اقطار اسلامی که این دو مرکز شعبه‌هایی دارند، تشکیلات تشیّع به‌وجود آمد. (51/11/22) تا گفتیم حزب سیاسی تشیّع، فوراً به ذهن نیاید؛ پس اینکه می‌گویند شیعه یک حزب سیاسی بوده، یعنی ریشۀ مذهبی ندارد، درست است. نه! سیاسی در اسلام یعنی چه؟ سیاست در اسلام در متن دین است. مسائلی که مربوط به حکومت و پیشوایی امت و شکل جامعه و ادارۀ امت است، اینها در متن دین واردند؛ مسائل سیاسی یعنی همان مسائل مذهبیِ درجۀ اول. پس حزب سیاسی شیعه یعنی حزبی که فعالیت سیاسی دارد با مرام خاصی از اسلام، یعنی دریافت خاصی از اسلام؛ یک درک خاصی از اسلام دارد که این درک را از پیغمبر، به‌واسطۀ علی گرفته است؛ یک دریافت و تلقی خاصی از مسائل اسلامی دارد. (51/1/25) البته این را لازم است توضیح …

کارآمدی اسلام در سیاست و مدیریت جامعه، نه فقط در عبادت

… امام اسلام را با یک نگاه جامع، کامل و مترقّی شناخت؛ امام به اسلام به ‌عنوان یک مکتبی نگاه میکرد که میتواند روح انسان را جلا بدهد و اعتلا بدهد و میتواند جامعه‌ی بشری را بزرگ کند، پیش ببرد، جلا بدهد و اعتلا بدهد؛ اسلام را برای اداره‌ی جوامع بشری کافی میدانست؛ اسلام را فقط برای اذان گفتن در مأذنه‌ها و عبادت کردن در معبدها و مساجد و تعمیر درون قلب اشخاص نمیدانست؛ اسلام را در صحنه‌ی سیاست، در صحنه‌ی اداره، در صحنه‌ی مدیریّت مردم، در صحنه‌ی هدایت عمومی بشریّت، فعّال و کارآمد میدانست؛ نگاه امام این بود: «جمهوری اسلامی».

اسلام دینی سیاسی و لزوم ورود همه در سیاست

در [موضوع] تقوا، تقوای سیاسی داریم که پرهیز از گناه‌های سیاسی است. میدان سیاست میدان لغزنده‌ای است. [البتّه] همه باید سیاسی باشند؛ یعنی در دنیای اسلام، منطقه‌ی غیر سیاسی وجود ندارد و اسلام یک دین سیاسی است؛ همان‌طور که از بیانات قبلی فهمیده شد، همه باید در سیاست وارد باشند. امّا سیاست یک میدان لغزنده‌ای است؛ اگر چنانچه تقوا وجود نداشته باشد، انسان خطا میکند، میلغزد. با تقوا و خویشتنداری و چشمِ باز در راه زندگی سیاسی، میشود انسان از این لغزشها جلوگیری کند.

رد اسلام متحجرانی که احکام اجتماعی و حکومتی اسلام را نمی‌پذیرند و بی‌مسئولیتی سیاسی را ترویج می‌کنند

… متحجّر که تواناییِ این را ندارند که یک استنباط نو از متون اسلامی را بفهمند و قبول کنند و به آن باور داشته باشند؛ هیچ کدام از اینها را امام نمیگوید. امام، اسلام کتاب و سنّت با اجتهاد متقن و فهم درست از اسلام [را در نظر دارد]؛ این، اسلام امام بزرگوار است. اسلامِ افرادِ متحجّری را که اسم اسلام را می‌آورند، درس اسلام را ممکن است زمزمه هم بکنند، امّا اسلامی را که بیشترِ احکامش مربوط به زندگی اجتماعی و حکومت و سیاست است قبول ندارند، و بی‌مسئولیّتی را در امور سیاست و امور اجتماعی ترویج میکنند، امام قبول ندارد. این هم اسلام.

اسلام آمیزه‌ای باعظمت از سیاست و معنویت

… با ذکر و معنویّت ــ که پایه‌ی اساسی دیگر این فریضه‌ی پُر راز و رمز است ــ همراه شود، میتواند امّت اسلامی را به اوج عزّت و سعادت برساند و آن را مصداق «وَ لِلَّهِ العِزَّةُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤمِنین»[1] قرار دهد. حج، ترکیبی از این دو عنصر سیاسی و معنوی است؛ و دین مقدّس اسلام آمیزه‌ی پُرشکوه و باعظمتی از سیاست و معنویّت است.

مخالفت صریح مستکبران با فقه سیاسی و اسلام سیاسی

… فقط کار مرجع روحانی است؛ و از اینجا میشود راز دشمنیِ قدرتهای مستکبر عالم را با علمای دین، علمای سیاسی، با دین سیاسی، با فقه سیاسی، با عالِم سیاسی فهمید که چرا دشمنند؛ چون حضور اینها، حضور ضدّ استکباری و ضدّ استعماری است و این قضایای بزرگ را به وجود آورده؛ اینها میدانند، لذا با عالِم سیاسی مخالفند، با مرجع سیاسی مخالفند، با فقه سیاسی مخالفند، با دین سیاسی و اسلام سیاسی صریحاً میگویند مخالفند؛ و این حقیقتی است که باید [به آن] توجّه داشت.

نقد ادعای اینکه تقدس دین در کناره‌گیری آن است

… که گاهی می‌بینید در بعضی از تعبیرات هست، همان حرف مخالفین است؛ ایدئولوژی‌زدایی یعنی اسلام و تفکّر اسلامی را در باب جمهوری اسلامی و مردم‌سالاری دینی کنار بگذاریم، و برویم سراغ همان تفکّرات لیبرال‌دموکراسی فاسد و منحرف که امروز مردم دنیا را بیچاره کرده. بعضی‌ها هم از یک راه دیگری وارد میشوند که قداست دین به این است که کنار بگیرد؛ [این] همان حرفی است که در اوّل انقلاب گفته میشد؛ این هم حرف دشمن است و همان تکرار حرفهای قبل از پیروزی انقلاب و اوایل شروع انقلاب است. اینکه باز بعضی این جور وانمود کنند که «اگر بخواهیم ضوابط اسلامی را رعایت کنیم، با مردم‌سالاری قابل جمع نیست»، جزو حرفهای دشمنان جمهوری اسلامی و دشمنان ملّت ایران است؛ و البتّه ممکن است کسانی از روی غفلت این حرفها را بزنند. بنده متّهم نمیکنم که هر کسی این …

غفلت کسانی که قرآن را بی‌ارتباط با سیاست، اقتصاد و حکومت می‌پندارند

… سمت کشف حقایق طبیعت و حقایق عالم وجود حرکت بکند، و تا رفتارهای فردی انسان، «وَ لا تُصَعِّر خَدَّکَ لِلنّاسِ وَ لا تَمشِ فِی الاَرضِ مَرَحًا»[14] یا «وَ اقصِد فی مَشیِکَ وَ اغضُض مِن صَوتِک»[15] و از این قبیل، همه‌ی عرصه‌های زندگی، در قرآن درس و هدایت دارد؛ یعنی قرآن بر همه‌ی بخشهای زندگی انسان ناظر و برای همه‌ی آنها یک راهنمایی و هدایتی دارد و برای هر بخشی از زندگی انسان درسی دارد که این سرفصل‌های مهمّی که حالا من یک مقداری از آن را گفتم و سرفصل‌های مهمّ دیگری هم وجود دارد، اینها همه در قرآن مطرح شده است و چقدر غافلند کسانی که خیال میکنند قرآن به مسائل زندگی، به مسائل سیاست، به مسائل اقتصاد، به مسائل حکومت کار ندارد؛ نه، بخش عمده‌ی قرآن راجع به همین مسائل اجتماعی زندگی است.

رد دیدگاه خروج مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی از حوزهٔ دین

… باشد که البتّه ما در قرآن از آن اثری ندیدیم؛ امّا ممکن است وجود داشته باشد؛ ما که از همه‌ی حوادث تاریخ مطّلع نیستیم. خب بنابراین دین با این نگاه گسترده چیست؟ دین با این نگاه وقتی که نگاه میکنیم عبارت است از مدیر مجموعه‌ی زندگی انسان؛ یعنی برنامه‌ی جامع؛ نه برنامه‌ی شخصی و برنامه‌های صرفاً عبادی و فردی انسان، که بعضی خیال میکنند دین متکفّل برنامه‌های فردی است و مسائل گوناگون اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و غیره، از حوزه‌ی دین خارج است؛ نه، این نگاه نشان میدهد که دین، جامع است، جامعیّت دارد.