تقابل زوجیت در نگاه اسلامی با تضاد در دیالکتیک هگل و مارکس
من حالا اینجا در پرانتز، باز در حاشیه عرض بکنم، این زوجیّت که در نگاه اسلامی این جور واضح است، درست نقطهی مقابل تضاد در دیالکتیک هگلی و مارکسیست است؛ یعنی رکن اصلی این دیالکتیک هگل که بعد هم مارکس از او گرفته، تضاد است که حرکت جامعه و حرکت تاریخ و حرکت بشری ناشی از تضاد است؛ یعنی «تز» و «آنتیتزی» وجود دارد که از آنتیتز و تز، سنتز به وجود میآید. در اسلام نه، سنتز از آنتیتز به وجود نمیآید، از زوجیّت به وجود میآید؛ از زوجیّت است، از ملائمت[12] است، از همراهی است که آن رتبهی بعدی به وجود میآید، نسل بعدی به وجود میآید، حرکت بعدی به وجود میآید، مرحلهی بعدی به وجود میآید. البتّه اینها احتیاج به بررسی و کار دارد. این که من عرض کردم، یک نظریّه است، یک نگاه است. خب، …
رد نظریهٔ تضاد هگل و مارکس در برابر نظریهٔ ائتلاف اسلام
در اسلام، بنا بر نظریّهی اسلام، بنای عالم خلقت و تاریخ بشر و تاریخ عالم بر تلائم[8] و ازدواج و پیوند است؛ درست نقطهی مقابل آنچه در دیالکتیک هِگِل و مارکس و مانند اینها وجود دارد که بنای عالم را بر تضاد میدانند. آنها میگویند شیئی به وجود میآید، ضدّ او به وجود میآید، از این تضاد یک شیء سوّمی به وجود میآید که باز برای آن هم ضدّی به وجود میآید تا آخر؛ تاریخ اینجوری پیش میرود. اسلام میگوید نه، شیئی به وجود میآید، شیئی برای همراهی و ائتلاف با او به وجود میآید که از همراهی این دو، از ائتلاف این دو، از زوجیّت این دو، شیء سوّمی به وجود میآید؛ تاریخ اینجوری پیش میرود. که البتّه عرض کردم این را بایستی اهلش فکر کنند، دنبالش کنند، سررشتهای را بگیرند و پیش بروند ببینند به کجا میرسند؛ مسئلهی مهمّی است.
نقد ردیهٔ دیرهنگام بر دیالکتیک هگل پس از تعرض به منطق صوری
فرض بفرمایید منطق دیالکتیک مدّتها در دنیا پیش آمده بود. هگلی پیدا شده بود و دیالکتیکى درست کرده بود و پخش شده بود در همهى عالم و آمده بود یواشیواش منطق شکلى و صورى را که پایهى استدلالهای ما است، مورد تعرّض قرار داده بود، ما تازه به فکر افتادیم که بیاییم دیالکتیک را خراب کنیم یا رد بکنیم! خب، اینجور برخورد با قضایا برخورد انفعالى است. بایستى با تحوّلات جهانى آشنا بود تا برخورد انفعالى پیش نیاید، بلکه برخورد فعّال پیش بیاید.