… زبان فارسى را که خود این سلاطین و خانوادههایشان و دیوانهایشان و زنهایشان و رعیّتشان با شوق و ذوق مىپذیرفتند، به خاطر این بوده که کشور ایران و حکومت صفوى یا حکومت نادرى مثلاً، روى آنها نفوذ داشته؛ نه، مسئلهى نفوذ سیاسى نیست؛ بایستى در چیز دیگرى جستجو کرد. یا مثلاً ایران در دولت عثمانى هیچوقت نفوذى نداشته که زبان فارسى را نفوذ سیاسى ما آنجا ببرد. خودشان یک دولتى بودند مقتدر، همیشه هم با ما یعنى با کشور ایران در حال جنگ و درگیرى؛ بلکه در دوران صفویّه که اتّفاقاً دورانى که زبان فارسى در ترکیه نفوذ داشته ــ تقریباً همان دوران صفویّه است که در خود ایران زبان خیلى اوجى نداشته، شعراى خوب ما در آن دوران فرار میکردند و از ایران میرفتند ــ امّا در ترکیه؛ یعنى آسیاى صغیرِ آن روز، عثمانىِ آن روز ــ ما مىبینیم که زبان فارسى، زبان دیوانى[2] است، زبان شعرى است، زبان علمى و ادبى است؛ پس ناشى از نفوذ سیاسى نیست، یعنى نمیتوان گمان کرد که علّت گسترش زبان فارسى، نفوذ سیاسى دولت فارسى ایران است. علاوه بر اینکه خیلى از سلاطین ایران اصلاً فارس نبودند. واقعاً اینجور است دیگر؛ غزنوىها، سلجوقىها اصلاً زبان فارسى را شاید درست هم نمیفهمیدند. خود …
دیوان و مکاتبات و بهترین شعرای عثمانی به زبان فارسی
همانطورى که اشاره کردید، یک روزى از چین تا روم و همین آسیاى صغیر، مرز زبان فارسى را تشکیل میدادند. در آثار دوران عثمانى انسان میبیند که آنجا دیوانشان، مکاتباتشان به زبان فارسى بوده. شاعرهایى به زبان فارسى داشتند که بهترین شعراى بخشى از دوران عثمانى، شعراى فارسىگو هستند. وضع هند و شبهقارّهى هند که خب معلوم است؛ نفوذ زبان فارسى بسیار بوده و هر زبانى که سعهى نفوذ او زیاد باشد، طبیعى است که با خود فرهنگى را حمل میکند. کارى را که امروز دولتهاى استعمارگر و سلطهطلب با خرجهاى زیاد و با اِعمال نفوذهاى فراوانى در دنیا میخواهند …