رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

رابطهٔ زندگی این‌جهانی با سرای آخرت و جمع میان آن دو.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در اجتماع اقشار مختلف مردم در مقابل لانه جاسوسی— ۱۳۵۸/۰۹/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۳
۱۳۵۸۱۳۹۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اسلام این را هم به ما یاد داده است: هر گاه صحبت آرمانها شده، اسلام همواره آخرت را ــ آخرت غیر از قیامت است ــ یعنی آرمانهای دوربُرد و دورمدّت را ارزشمندتر از دنیا، یعنی آرمانهای کوچک و پَست دانسته است. خوب است معنای دنیا و آخرت را بار دیگر بفهمیم و تکرار کنیم: دنیا فقط به‌‌ معنای زندگی در این محدوده نیست و آخرت به ‌‌معنای زندگی پس از مرگ نیست؛ همه‌‌ی آرمانهای کوچک و حقیر و موضعی و صنفی و شخصی، «دنیا» است و همه‌‌ی آرمانهای عزیز و بزرگ و عمومی، «آخرت» است. دیروز که با شاه مبارزه میکردیم، به کاسب میگفتند دکّانت را نبند، بی‌‌نان میمانی؛ کاسب گوش نمیکرد، پولی که آخر شب باید به دست بیاورد، یک آرمان بود، یک نیاز بود، امّا آرمان کوچکی بود؛ به دانشجو میگفتند سر کلاس برو، آخر سال از کلاس و از امتحان محروم میمانی؛ موفّق شدن در امتحان برای یک دانشجو یک آرمان است، یک آرزو است، یک مرحله‌‌ی لازم زندگی است امّا آرمان کوچکی است. آن روز پیام‌‌آوران فرهنگ قرآنی و اسلامی به آن کاسب میگفتند آخرت را بجوی، به آن دانشجو میگفتند آخرت را بجوی؛ معنای آخرت این نبود که حالا گرسنه بمان تا روز قیامت به بهشت بروی و آنجا سیر بشوی؛ آخرت همین آرمان عظیمی بود که ملّت ایران، از کاسبش تا کارگرش تا دانشجویش تا روحانی‌‌اش تا کشاورز و روستانشین‌‌اش تا اداری‌‌اش تا نظامی‌‌اش، همه و همه دست به دست هم دادند، از آرمانهای کوچکشان چشم پوشیدند و آن [آرمان بزرگ] را تحقّق بخشیدند. این، آرمان عظیم ملّت ایران بود؛ این آخرت ما است.
بعد مسئله‌ی عدم تفکیک دنیا و آخرت است؛ «الدّنیا مزرعةُ الآخرة»،[8] که به نظرم بعضی از دوستان هم اشاره کردند؛ این خیلی مهم است. دنیا و آخرت از هم جدا نیستند. آخرت ما آن روی سکّه‌ی دنیای ما است. «وَ اِنَّ جَهنَّمَ لَمُحِیطَة بِالکافرین»؛[9] کافر همین حالا در جهنّم است، منتها جهنّمی که او نمیفهمد که الان در جهنّم است؛ بعد که این تجسّم پیدا کرد، میفهمد. «ای دریده پوستین یوسفان / گرگ برخیزی از این خواب گران». الان او گرگ است، منتها احساس گرگی نمیکند. ما هم که چشممان بسته است، او را گرگ نمی‌بینیم؛ امّا وقتی‌که از خواب بیدار شدیم، می‌بینیم این گرگ است. پس پیوستگی دنیا و آخرت به این معنا است. این‌جور نیست که حالا مثلاً فکر کنیم دنیا مثل بلیت‌های بخت‌آزمایی است؛ نه، اصلاً آخرت آن روی این دنیا است، آن روی این سکّه است.

شاهدها (۲۵ پاراگراف)

پیوستگی دنیا و آخرت و آخرت به‌عنوان روی دیگر دنیا

بعد مسئله‌ی عدم تفکیک دنیا و آخرت است؛ «الدّنیا مزرعةُ الآخرة»،[8] که به نظرم بعضی از دوستان هم اشاره کردند؛ این خیلی مهم است. دنیا و آخرت از هم جدا نیستند. آخرت ما آن روی سکّه‌ی دنیای ما است. «وَ اِنَّ جَهنَّمَ لَمُحِیطَة بِالکافرین»؛[9] کافر همین حالا در جهنّم است، منتها جهنّمی که او نمیفهمد که الان در جهنّم است؛ بعد که این تجسّم پیدا کرد، میفهمد. «ای دریده پوستین یوسفان / گرگ برخیزی از این خواب گران». الان او گرگ است، منتها احساس گرگی نمیکند. ما …

آخرت یعنی آرمان‌های بزرگ و عمومی و دنیا یعنی آرمان‌های کوچک و شخصی

اسلام این را هم به ما یاد داده است: هر گاه صحبت آرمانها شده، اسلام همواره آخرت را ــ آخرت غیر از قیامت است ــ یعنی آرمانهای دوربُرد و دورمدّت را ارزشمندتر از دنیا، یعنی آرمانهای کوچک و پَست دانسته است. خوب است معنای دنیا و آخرت را بار دیگر بفهمیم و تکرار کنیم: دنیا فقط به‌‌ معنای زندگی در این محدوده نیست و آخرت به ‌‌معنای زندگی پس از مرگ نیست؛ همه‌‌ی آرمانهای کوچک و حقیر و موضعی و صنفی و شخصی، «دنیا» است و همه‌‌ی آرمانهای عزیز و بزرگ و عمومی، «آخرت» است. دیروز که با شاه مبارزه میکردیم، به کاسب میگفتند دکّانت را نبند، بی‌‌نان میمانی؛ کاسب گوش نمیکرد، پولی که آخر شب باید به دست بیاورد، یک آرمان بود، یک نیاز بود، امّا آرمان کوچکی بود؛ به دانشجو میگفتند سر کلاس برو، آخر سال از کلاس و از امتحان محروم میمانی؛ موفّق …

انجام محکم کار دنیا و درست انجام دادن کار آخرت

… ساعت دیگر، تا یک روز دیگر نباشد، کارهاى بلندمدّت را هم شروع کند؛ با هم منافاتى ندارد. چون سود کارهاى بلندمدّت حتما به شخص ما که نخواهد رسید؛ به دیگران هم که برسد به این تعبیر بگوییم سودش به ما رسیده است. بنابراین «اعمَل لِدُنیَاکَ کَاَنَّکَ تَعیشُ اَبدًا»؛ کار آبادى دنیا، سامان دادن به امور زندگى دنیا را جورى انجام بده که گویا تا ابد بنا است زنده بمانى، یعنى حتما با استحکام انجام بده امّا «وَاعمَل لاِخِرَتِکَ کَاَنَّکَ تَموتُ غَدا»؛[3] کار آخرت را هم این‌جورى انجام بده. معناى این این است که هر دو را درست انجام بده؛ کار دنیا را درست انجام بده مثل کسى که تا ابد زنده خواهد بود، کار آخرت را هم درست انجام بده مثل کسى که فردا خواهد مُرد و دیگر فرصتى برایش باقى نیست.

لزوم سنجیدن توشهٔ لازم برای عبور از دنیا به قیامت

«قدّر بلاغک من الزّاد مع خفّة الظّهر».[5] حالا شما ناچارید از این راه سخت و طولانی که راه قیامت است، عبور کنید؛ شما به سمت قیامت از وسط دنیا دارید میگذرید، ناچارید از این گذرگاه ماده عبور کنید با همه‌ی لوازم این ماده، با همه‌ی خصوصیاتی که انسان در این محیط مادی و در فضای مادی به طور طبیعی دارد؛ بنابراین کاری که باید بکنید برای اینکه آن نهایت برای شما آسان شود و مطلوب باشد، این است: «قدّر بلاغک من الزّاد»؛ آن مقداری از توشه را که تو را به منزل برساند، تقدیر کن - یعنی اندازه‌گیری کن - بدان چقدر کار لازم داری برای اینکه بروی. این بخش اول است.

پیشرفت جامعهٔ اسلامی در آباد کردن دنیا و آخرت مردم

… عمده این است؛ فارقِ عمده این است. اگر یک تمدنی، یک فرهنگی و یک آئینی، انسان را تک ساحتی دانست و خوشبختی انسان را فقط در زندگی مادىِ دنیائی به حساب آورد، طبعاً پیشرفت در منطق او، با پیشرفت در منطق اسلام - که انسان را دو ساحتی میداند - بکلی متفاوت خواهد بود. کشور ما و جامعه‌ی اسلامی آن وقتی پیشرفته است که نه فقط دنیای مردم را آباد کند، بلکه آخرت مردم را هم آباد کند. پیغمبران این را میخواهند: دنیا و آخرت. نه دنیای انسان باید مغفول عنه واقع بشود به توهم دنبالگیری از آخرت، نه آخرت باید مغفول عنه واقع بشود بخاطر دنبالگیری از دنیا. این بسیار نکته‌ی مهمی است. اساس، این است. آن پیشرفتی که در جامعه‌ی اسلامی مورد نظر است، اینچنین پیشرفتی است.

انحراف اصل دانستن دنیا و فراموشی آخرت در برنامه‌ریزی حکومت

یکی این است که کسانی دنیا را اصل بدانند و از آخرت فراموش کنند؛ یعنی همه‌ی تلاش جامعه و برنامه‌ریزان و سیاست‌گذاران و حکومت، برای این باشد که زندگی مردم را از لحاظ دنیائی آباد کنند: مردم پول داشته باشند، ثروت داشته باشند، راحت باشند، مشکل مسکن نداشته باشند، مشکل ازدواج نداشته باشند، مشکل بیکاری نداشته باشند؛ فقط همین! اما از لحاظ معنوی در چه وضعی باشند، مطلقاً مورد توجه قرار نگیرد. این یک انحراف است.

انحراف غفلت از دنیا و مواهب حیات چنان‌که در دینداران گذشته رخ داد

یک انحراف دیگر این است که از دنیا غفلت کنند؛ از دنیا غفلت کردن یعنی از مواهب حیات و مواهب زندگی غفلت کردن و به آن بیاعتنائی کردن؛ این هم یک انحراف دیگر است. مثل بسیاری از گرفتاریهائی که در مجموعه‌ی دینداران در گذشته اتفاق افتاده: اقبال به مسائل اخروی و دینی، و بیتوجهی به مواهب عالم حیات و استعدادهائی که خدای متعال در این عالم قرار داده است؛ این هم یکی از انحرافهاست. «هو الذّی انشأکم من الارض و استعمرکم فیها»؛ خدا شما را مأمور کرده است به آبادی زمین. آبادی یعنی چه؟ یعنی استعدادهای بیپایانی که در عالم ماده وجود دارد را یکی یکی کشف کردن، آنها را در معرض استفاده‌ی انسان قرار دادن و انسان را به این …

لزوم تعادل دنیا و آخرت در برنامه‌ریزی، عمل شخصی و ادارهٔ کشور

… که زن و زندگی و خانه و همه چیز را کنار گذاشته بود و به عبادت پرداخته بود؛ فرمود: «یا عدّی نفسه»، ای دشمن کوچک خویشتن! با خودت داری دشمنی میکنی؛ خدا این را از تو نخواسته. «قل من حرّم زینة الله الّتی أخرج لعباده و الطّیّبات من الرّزق».[1] این هم این مطلب است. بنابراین تعادل دنیا و آخرت و نگاه به دنیا و آخرت - هم در برنامه‌ریزی، هم در عمل شخصی و هم در اداره‌ی کشور - لازم است. این هم یک شاخص عمده‌ی پیشرفت است.

پیوستگی دنیا و آخرت و دنیا به‌عنوان مزرعهٔ آخرت

… در درکات است. اسلام این‌جورى است. تمام محیط زندگى ما، تمام تلاشهاى دنیایى ما یک بخشى از آخرت است؛ دنیا و آخرت جدا نیست. بد آن است که این تلاش مادّىِ روزمرّه‌ى مربوط به زندگى این نشئه را شما با نیّت بد انجام بدهید؛ آن ‌وقت آن دنیاى مذمومى که گفته‌اند این است. امّا این نشئه از آن نشئه جدا نیست؛ این عالم از آن عالم جدا نیست؛ این عالم مزرعه‌ى آن عالم است. مزرعه یعنى چه؟ مگر میشود محصول را از غیر مزرعه چید؟ این نهایت وحدت و هماهنگى و یکى بودن را میرساند. خب، با وجود اینکه منطقه‌ى زندگى بشر در دنیا این‌همه در اسلام موقعیّت دارد، در عین ‌حال اسلام یک دین معنوى است. در محیط اسلام دلها به سمت خدا باید باشد، نیّتها …

رد جدایی دنیا و آخرت و آبادانی دنیا به‌عنوان وظیفهٔ دینی

جمهورى اسلامى پرچم قرآن و اسلام را بلند کرد. ما از اوّل اعلام کردیم، یعنى انقلاب اعلام کرد، امام اعلام کرد، ملّت اعلام کردند، گفتند ما آن مردمى نیستیم که دنیا و آخرت را از هم جدا کنیم، آن‌چنان که دشمنان دین همیشه گفتند و ترویج کردند که دنیا و آخرت از هم جدا است. دنیا یعنى، فعّالیّت دنیا، سازندگی دنیا، آبادی روى زمین ــ دنیا به این معنا ــ این دنیا با آخرت یکى است، از آخرت غیر قابل تفکیک است. این دنیا وظیفه‌ى دینى است. اسلام، انقلاب، امام، ملّت از اوّل این را گفتند. قدرتها و در رأس قدرتها آن دو امپراتورى مسلّط زمان ما ــ که یکى‌شان اوّلِ انقلاب ما بود، امروز دیگر نیست؛ امپراتورى شرق، و یکى دیگر هنوز سر پا است؛ تا چه وقتی او هم از پاى در بیاید ــ از اوّل فهمیدند که اگر این …

دنیا سرای آزمایش و فنا و آخرت سرای جزا و بقا؛ کار برای آنچه می‌ماند

«اَلدُّنیا دارُ بَلاءٍ وَ دارُ فَناءٍ، وَ الآخِرَةُ دارُ الجَزاءِ وَ دارُ البَقاءِ، فَاعمَل لِما یَبقَی» [دنیا خانۀ آزمایش و نیستی است و آخرت سرای کیفر و مزد و خانۀ بقاست. پس برای آنچه باقی است، کار کن.] این مقتضای عقل است؛ کار کُن برای آنچه برایت می‌ماند، نه آنچه فانی می‌شود و از بین می‌رود. «وَ اعدِل عَمّا یَفنَی وَ لَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنیا» این‌هم معنایش این نیست که از نیازهای زندگی و از لذات زندگی به‌کلی چشم بپوشید، نه؛ «وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنیا» تو یک نصیبی از این دنیا داری. نیازهای جسمانی تو، نیازهای قلبی تو، نیازهای روحی …

مطلوبیت کارهای خوب دنیا به تبع آینده و آخرت

اصلاً اساس قضیه این است. اینجا که انسان برای ماندن نیامده است. هیچ کاری در اینجا بِالاصاله مرغوب نیست. همۀ کارهای خوب و مرغوب، به‌تبعِ آینده مرغوب است. لذا می‌فرماید: «وَ استَعمِلنی بِما تَسالُنی غَداً عَنهُ» مرا موفق کن به آنچه فردا از من می‌پرسی و مسئولیت آن را به من گوشزد می‌کنی و پاسخ می‌خواهی؛ مرا برای آن به‌کار بگیر. (76/11/1)

پیوستگی دنیا و آخرت و بی‌پایانی دنیا در طرز فکر اسلامی

… برایش ارزش و اصالت ندارد. آن‌وقتی برایش ارزش پیدا می‌کند که در راه خدا باشد، «فى سَبيلِ اللهِ». اما اگر چنانچه این محبت، این مال، این مقام، این زندگی، این فرزند، این آبرو، این حیثیت، در راه خدا و در راه وظیفه نبود و قرار نگرفت، برایش هیچ قیمتی و ارزشی ندارد. دنیا و آخرت به هم دوخته است در طرز فکر اسلامی؛ و برای یک مسلمان، دنیا آخری ندارد. در نظر آن شخصی که بندۀ بندگان و بردۀ موجودات ناقص است، دنیا محدود است؛ اما برای این، دنیا وسیع است. مرگ یک دریچه‌ای‌ست که از این دریچه وقتی نگاه می‌کنی، آن‌طرف باغ‌ها و بوستان‌ها و دنی‌اها و گیتی‌ها و جهان‌هاست؛ لذا می‌بیند که فوقش این است که به این دریچه …

توجه هم‌زمان به دنیا و آخرت در پیشرفت اسلامی

… عزت و اعتبار بین‌المللی، پیشرفت در استقلال سیاسی - اینها همه در مفهوم پیشرفت، در اسلام گنجانده شده است - پیشرفت در عبودیت و تقرب به خدای متعال؛ یعنی جنبه‌ی معنوی، جنبه‌ی الهی؛ این هم جزو پیشرفتی است که در اسلام هست و در انقلاب ما هدف نهائی ماست: تقرب به خدا. هم «دنیا» در این پیشرفتی که مورد نظر است، ملحوظ شده است، هم «آخرت». اسلام به ما آموخته است که «لیس منّا من ترک دنیاه لأخرته و لا ءاخرته لدنیاه» ؛[1] دنیا را برای آخرت نباید ترک کرد، همچنان که آخرت را نباید فدای دنیا کرد. در یک روایتی میفرماید: «اعمل لدنیاک کأنّک تعیش ابدا»؛ یعنی برنامه‌ریزی دنیا را فقط برای چند روزه‌ی زندگىِ خودت نکن؛ برای پنجاه سال برنامه‌ریزی کن. این را مسئولان کشور، مسئولان برنامه‌های عمومىِ مردمی باید مورد توجهشان قرار بدهند. نگوئیم ما که معلوم نیست پنجاه …

مسجد مظهر آمیختگی دنیا و آخرت و فرد و جامعه در اسلام

… دوگانه‌های به هم‌پیوسته‌ئی است که تصویر مسجد اسلامی و فاصله‌ی آن با عبادتگاه‌های رائج ادیان دیگر را نمایان میسازد. در مسجد اسلامی، شور و بهجت عبادت خالص با نشاط زندگی پاک و خردمندانه و سالم، در هم می‌آمیزد و فرد و جامعه را به طراز اسلامی آن نزدیک می‌کند. مسجد، مظهر آمیختگی دنیا و آخرت و پیوستگی فرد و جامعه در دیدگاه و اندیشه‌ی مکتب اسلام است.

پیوند آخرت‌گرایی با عزم راسخ برای آراستن دنیا

… مادی و از سوئی سعی و تلاش و پایداری؛ از سوئی انس و خلوت با خدا و از سوئی وحدت و یکدلی و همرنگی با خلق؛ از سوئی پرداختن به آراستگی دل و جان و از سوئی دل سپردن به انسجام پیکره‌ی عظیم امت مسلمان؛ از سوئی خشوع در پیشگاه حق و از سوئی صلابت در برابر باطل؛ و خلاصه از سوئی پر کشیدن در هوای آخرت و از سوئی عزم راسخ برای آراستن دنیا، در هم تنیده و یکپارچه آموزش داده و تمرین میشود: « وَ مِنْهُمْ مَنْ یَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِی الدُّنْیا حَسَنَةً وَ فِی الآْخِرَةِ حَسَنَةً وَ قِنا عَذابَ النَّارِ ».

لزوم قرار دادن ثروت دنیا وسیلهٔ به دست آوردن آخرت

… از نظر اسلام و قرآن و شرع و همه است. از قول قوم قارون، (یا بزرگان و متدینین بنیاسرائیل، یا حضرت موسی) قرآن نقل میکند؛ «قال له قومه» - این حرفها از آدمهای عامی و معمولی نیست؛ بنابراین حرفهای معتبری است؛ علاوه بر اینکه خودِ قرآن این حرفها را تقریر میکند؛ یعنی بیان و اثبات میکند - که به او میگویند: «و ابتغ فیما اتاک الله دار الأخرة»؛ آنچه که خدا به تو داد، این را وسیله‌ی به دست آوردنِ آخرت قرار بده. در روایات ما هم هست: «نعم العون الدّنیا علی الأخرة»؛ از این ثروت برای آباد کردن آخرتت استفاده کن.

زندگی میدان ذخیرهٔ توشه و عمل برای خدا در همهٔ عرصه‌ها

… و توبه کند؟ امیرالمؤمنین مردم را دعوت میکند به این که اگر خطایی از آنها سر زده است، آن را اصلاح کنند؛ راه هدایت را بیابند و در راه صلاح و سداد قدم بردارند. «ألا عامل لنفسه قبل یوم بؤسه»؛ آیا کسی نیست که قبل از روز بدبختی، برای خود کار کند و توشه ذخیره نماید؟ زندگی ما، میدان توشه ذخیره کردن است. کسب و تحصیل و کار علمی و کار سیاسی و خانه و همه عرصه‌های زندگی ما، محلّ عمل برای خدا و تلاش و مجاهدت برای فرداست.

ناممکن بودن آخرت بدون دنیا و بی‌فایدگی آبادانی دور از عدالت و معنویت

… ما برای عدالت و رفع تبعیض آمده‌ایم. ما آمده‌ایم جامعه را از مواهب الهی خودش - که مهمترین مواهب الهی در عدالت وجود دارد - و همچنین مواهب اخلاقی و معنوی برخوردار کنیم. البته معنای این حرف این نیست که ما از زندگی دنیایىِ مردم غفلت کنیم؛ نخیر، مگر میشود؟ اصلاً آخرت بدون دنیا نمیشود و امکان ندارد که انسان بخواهد به آن مواهب معنوی برسد و دنیای ویرانی هم داشته باشد. این کار، دلایل واضحی دارد که نمیخواهم آنها را تکرار کنم - مطالبی است که هم شما میدانید، هم من - باید دنیا را آباد کنیم و این کارها همه آباد کردن دنیاست؛ اما دنیای آبادِ دور از عدالت و دور از معنویت به درد نمیخورد. گیرم که رشدمان - به تعبیر غلط که گفته میشود نرخ رشد - آمد بالا و فرض بفرمایید درآمد سرانه‌مان دو برابر و سه برابر شد؛ اما عدالت در جامعه نبود؛ یعنی عمده این درآمد به یک بخش محدودی رسید و بخش عظیمی از مردم، محروم و گرسنه ماندند. این، کاری نیست که ما باید انجام …

برنامه‌ریزی فعالیت‌های دنیوی به نحوی که با فلاح اخروی منافات نیابد

… چه سود قدرت و مقام و محبوبیّت و... - یا بایستی گناهی را مرتکب شود که موجب وزر اُخروی است. لازمه اعتقاد به آن جهان‌بینی این است که انسان جنبه اُخروی را ترجیح دهد؛ یعنی از آن سود صرف‌نظر کند و آن گناه را مرتکب نشود. برعهده هر مسلمانی است که این‌گونه عمل کند. انسان باید فعالیتهای خودش را برنامه‌ریزی کند؛ به نحوی که با تلاشهای عظیم دنیوی که ناگزیر است آنها را انجام دهد، منافاتی پیدا نکند و برخلاف فلاح اُخروی و وظایفی که تخلّف از آنها ممکن است در آخرت برای انسان وزر و وبال به بار آورد، نباشد.

یاری الهی به جویندگان دنیا و جویندگان آخرت

… نرید». البته قید و شرطهایی هم دارد: اگر تلاش کند، اگر زحمت بکشد و اگر بکوشد به آن هدفها میرسد. مثل این که میبینید بعضی از ملتها تلاش کردند، کوشش کردند، زحمت کشیدند، قناعت کردند، آن جایی که باید صرفه‌جویی کرد، صرفه‌جویی کردند و توانستند به جاهای بزرگی برسند. در دنباله همین آیه میفرماید: «و من اراد الاخرة و سعی لها سعیها و هو مؤمن فاولئک کان سعیهم مشکورا. کلّا نمدّ هؤلاء و هؤلاء»[12] ؛ هم کسانی که درصدد کسب دنیا هستند، ما کمکشان میکنیم، هم کسانی که درصدد کسب آخرت هستند. در این جا تلاش دنیوی را با رضای الهی تطبیق میکنند. میفرماید آنها را هم کمک میکنیم. این سنّت آفرینش است، این سنّت الهی در عالم است؛ یعنی اگر تلاش کردید و زحمت کشیدید، حتماً به نتیجه خواهید رسید. خدای متعال هیچ تلاشی را بی‌نتیجه نمیگذارد؛ حتماً نتیجه‌ای دنبالش …

آبادانی زمین و تجارت برای صلاح مردم عین آخرت است

… خود خواستن، لذّت را براى خود خواستن؛ این دنیا است. البتّه این دنیا نوع حرام هم دارد، نوع حلال هم دارد؛ این‌جور نیست که براى خود خواستن، همه نوعش حرام باشد؛ نه، حلال هم دارد؛ [امّا] دنبال همان حلالش هم گفتند نروید؛ اگر دنیاى به این معنا شد، حلالش هم خوب نیست. هر چه بتوانید همین مظاهر زندگى مادّى را در جهت خدا قرار بدهید، سود کرده‌اید و برده‌اید؛ که میشود آخرت. تجارت هم اگر چنانچه براى رونق دادن به زندگى مردم باشد و نه پول ریختن داخل کیسه‌ى خود، میشود آخرت. و همه‌ى کارهاى دیگر دنیا از همین قبیل. خب، پس نکته‌ى دوّم این است که دنبال دنیا ندوید و در طلب دنیا روانه نشوید؛ همین معنایى که عرض شد. ضمناً آنچه امیرالمؤمنین در این وصیّت فرموده است، خود آن بزرگوار آئینه‌ى تمام‌نماى آن بوده است. زندگى او را که نگاه کنید، …

جمع دنیا و آخرت همان زندگی سعادتمند مطلوب انبیا

… یک بینشى لازم است که ما بدانیم به کجا باید راه بیفتیم؛ از کجا و به کجا؛ از کدام طرف، از کدام راه و به کدام هدف؛ این هر دو براى زندگى انسانها لازم است. آن دنیا است، این آخرت است. این دو اگر با هم جمع شدند، میشود سعد الدّنیا و الآخرة؛ حصل الدّنیا و الآخرة؛ یعنى کسى که هم دنیا دارد، هم آخرت دارد؛ یعنى خوشبخت؛ یعنى زندگى سعادتمند؛ یعنى همان که انبیا آن را خواسته‌اند. لذا مى‌بینید پیغمبر اکرم دین آورد، همان جهت‌گیرى را آورد، بر معنویّات تکیه کرد امّا پى‌درپى ابزار مادّى را هم داد به دست مردم. یک جاهایى خودش مباشرتاً علم را ــ یعنى علم زندگى و مربوط به اداره‌ى امور زندگى را ــ داد به دست مردم؛ یک جا هم که کار پیچیده‌تر میشد …

مقدم داشتن دین بر دنیا هنگام تعارض آن دو

… موردی، برای خاطر خدا، برای خاطر هدف، برای خاطر مسئولیت الهی و دینی‌ات، از همۀ این موجودی بگذری. از آن درآمد زیاد، از آن زن محبوب، از آن فرزندان عزیز، از آن خانۀ راحت، از آن احترام اجتماعی، از آن اُنسی که در اجتماع داری، از همه چشم بپوشی. این معنی زهد است. (51/11/23) [اگر] امر دنیا و امر دین با یکدیگر تعارض پیدا بکند، کسی که بی‌رغبت به دنیاست، دین را بر آن امر دنیوی مقدم می‌دارد؛ اما کسی که راغب به دنیاست، دنیا را مقدّم می‌دارد. (87/7/21)

پیوستگی دنیا و آخرت در نگاه موحد

… ذهنش و فکرش و حواسش، منحصر و متوقف نیست در نیازهای پست و حقیر و کوچک، آن‌گونه که انسان‌های در باطن مادی، اگرچه در ظاهر الهی، در ظاهر معنوی، خودشان را در آن محبوس و زندانی کرده‌اند. آدم موحد وقتی‌که نگاه می‌کند، آینده را درمقابل خود بی‌نهایت وسیع می‌بیند. همان‌طوری‌که در یکی از روزهای گذشته عرض کردم، موحد برای دنیا آخری قائل نیست. برای خاطر اینکه آخر دنیا را متصل به آخرت می‌بیند. آخرت را با دنیا سر و تهِ یک طومار می‌داند. مرگ را دیوار زندگی نمی‌داند، پایان این راه فرض نمی‌کند، بلکه دریچه‌ای و مَمَرّی[4] و معبری می‌داند، به‌سوی دنیایی وسیع‌تر. اینها خواص توحید است.