در همۀ میدانها غلبه با اینها بود و همهجا آنها شکست خوردند...دعبل که با همۀ خلفای بنیعباس بد بود و پدر آنها را با شعرهایش درآورده و برای هرکدامشان سندی در تاریخ گذاشته است، چند بیتی راجعبه معتصم دارد. میگوید ما در کتابها خوانده بودیم که بنیعباس هفت خلیفهاند و حالا میگویند هشت خلیفه؛ هشتمی کجاست؟ او مثل اصحاب کهف است، که هشتمیشان سگشان بود! بعد میگوید: تو کجا و آن سگ کجا! آن سگ هیچ گناهی پیش خدای متعال نداشت؛ تو سرتاپایت گناه است.[11] (1383/5/30)
دهها سال آوارگی و داغ ماندگار شعرش بر پیشانی خلفای عباسی
… سال متواری بود؛ شوخی نیست، دهها سال. آنهایی که چند صباح در رژیم [پهلوی] در زیر بار آن سختیها، متواری بودند، دربهدر بودند، میدانند دهها سال دربهدری یعنی چه. دهها سال تبعید، دهها سال یک شب را با اطمینان به اینکه آدم صبح میکند بهسرنبردن، خیلی سخت است! هیچ خلیفهای در زمان دعبل نیامد، مگر اینکه دعبل یک داغ باطلهای از شعر خود به پیشانی او کوبید؛ که تا امروز هم آن داغ باطله باقی است؛ هارون، امین، ابراهیمبنمهدی ـ آن خلیفۀ چندماهه، بین امین و مأمون ـ بعد هم مأمون، بعد هم معتصم. مثل یک کوه استوار همۀ اینها را از سر گذراند، برای هرکدامی هم بر یک کتیبۀ پاکنشدنی، صافنشدنی، و محونشدنی در تاریخ، یک نقش زشتی کشیده که از دهها سخنرانی بالاتر بوده. البته رهایش نکردند، دنبالش کردند، تعقیبش کردند، جنایتکارانشان را فرستادند تا ترورش کنند، که ترور هم شد.
خواندن قصیدهٔ مدح امام رضا (ع) و خاندان پیامبر در حضور مأمون
امام در طول مدت بودنشان در خراسان یکچنین کارهایی را انجام دادند. آنوقت دِعبل خُزاعی میآید خراسان و میرود در حضور مأمون، آن قصیدۀ معروفِ مهمِ خودش را در مدح علیبنموسی الرضا و مدح خاندان پیغمبر میخواند. که بسیار قصیدۀ مهمی است.
بازگرداندن اموال کاروان به احترام او از سوی رئیس راهزنانی که شعرش را میخواند
… یک شعری را میخواند، گوش کرد، دید شعر خودش است؛ یک بیت از همان قصیدهای را که فرضاً یک ماه پیش، یک ماه و نیم پیش در مروْ سروده. «اَرَی فَیئَهُمْ فی غَیرِهِم»[2] تا آخر. رئیس دزدها در بین راه، در نزدیکی مثلاً ری و عراق، این شعر را دارد از حفظ میخواند. دعبل خوشحال شد، بلند شد گفت که این شعری که میخوانی، برای کیست؟ گفت: این شعر برای دعبل خزاعی است. گفت: خب دعبل خزاعی منم! رئیس دزدها وقتیکه دید این شخص دعبل خزاعی است، بلند شد او را در آغوش گرفت، بوسید، گفت: به برکت حضور این شخص در این کاروان، همۀ اموال را پس بدهید. همۀ اموال را پس دادند، کاروانیها را احترام کردند، راه انداختند رفتند.
بازگرداندن اموال کاروان به احترام او بهخاطر بیتی از قصیدهاش
… یک بیت از همان قصیدهی [دعبل] است. دعبل گفت که بروید بپرسید که این قصیده، این شعر مال چه کسی بود تو خواندی. یکی از کاروانیها رفت، گفت این شعری که خواندی، این بیت، مال چه کسی بود؟ گفت مال دعبل است. گفت دعبل اینجا است. گفت کجا است؛ دعبل را به او نشان دادند. دعبل رفت جلو، گفت بله، این شعر مال من است؛ من [دعبل] هستم. او هم دستور داد که همهی آنچه برده بودند به آنها پس دادند.
قصیدهٔ «مدارس آیات» در محکومیت بنیعباس و تشویق امام رضا (ع)
مدّاحی ضمن اینکه مدح بهترین خلایق عالم است -موضوعش مدح بهترین خلایق عالم است که اهلبیت (علیهمالسّلام) باشند لذا شأن و رفعت والایی دارد؛ مدّاحی بهطور طبیعی این است- امّا شما نگاه کنید ببینید مثلاً شاعری مثل دعبل خزاعی در قصیدهی «مدارس آیات» چه دارد میگوید؛ قصیدهی «مدارس آیات» آن قصیدهای [است] که حضرت [رضا (سلاماللهعلیه)] تشویق کردند و به او کسوه[14] دادند و صله دادند. این قصیدهای است که اصلاً بساط بنیعبّاس را، فلسفهی وجودی بنیعبّاس را زیر سؤال میبرد و آنها را محکوم میکند؛ یعنی سیاسی محض است؛ فقط این نیست که یک روضهخوانی محض و مرثیهخوانی محض باشد؛ نه، مرثیهخوانی لازم است امّا همان کاری که در کنار مرثیهخوانی انجام میگرفته، مورد توجّه ائمّه (علیهمالسّلام) است. قصیدهی دعبل، قصیدهی کُمیت، قصائد گوناگون که شعرای آنوقت میگفتند، دیگران هم …
دستبهدست شدن شعرش در مدح امام رضا (ع) نشانهٔ زمینهٔ ترویج اهلبیت
… این شخص دعبل خزاعی است، بلند شد او را در آغوش گرفت، بوسید، گفت: به برکت حضور این شخص در این کاروان، همهی اموال را پس بدهید. همهی اموال را پس دادند، کاروانیها را احترام کردند، راه انداختند، رفتند. خب، این حادثهی کوچکی است در تاریخ، امّا معنای بزرگی دارد. شعری که در باب علىّبنموسیالرّضا در مروْ سروده میشود؛ بعد از حدود یک ماه، یک ماه و نیم - کمتر، بیشتر - در ری و عراق از زبان یک راهزن، آن هم به صورت حفظ شده، تکرار میشود. معنای این چیست؟ معنایش این است که زمینه آنچنان برای ترویج اهلبیت و برای نام مبارک امام رضا مساعد است که این شعر - که آن روز شعر یکی از مؤثّرترین و نافذترین رسانهها بوده - در یک مدّت کوتاهی دست به دست میچرخد تا میرسد به یک آدمی که مثلاً یک راهزنی در وسط بیابان است. این نشاندهندهی حرکت عظیمی است که در دوران امامت علىّبنموسیالرّضا (سلاماللهعلیه) برای ترویج مکتب اهلبیت انجام گرفته؛ محبّت آنها همهگیر شده است؛ حضور آنها و وجود آنها در جامعهی اسلامی به اعماق دلهای مردم نفوذ پیدا کرده است. اینکه شما میبینید …
رواج سریع قصیدهٔ خواندهشده نزد امام رضا (ع)
… بود؛ گشتم این شعر را پیدا کردم، با اشعار دیگرِ او هم آشنا شدم. خب، حالا نکتهی این کجا است؟ آن شعری که در فاصلهی نهچندان طولانی از سروده شدن آنچنان رواج پیدا کند که به زبان روضهخوان و مدّاح و گویندهی مذهبی برسد و در مجالس خوانده بشود، شعر ممتازی است. ما همیشه در اهمّیّت شعر دعبل خزاعی این را بیان میکردیم که دعبل در مروْ قصیدهی معروف خودش را بیان کرد -خواند، انشا کرد و گفت- در مقابل امام رضا (علیهالسّلام)، وقتی که از خراسان برمیگشت، در بین راههای این شهرهای مرکزی، نزدیک قم و آن طرفها، وقتی که دزدها حمله کردند و قافله را لخت کردند و وسایلشان را جمع کردند، رئیس دزدها که نگاه کرد و دید وسائل افراد قافله جمع شده، به یک بیت از ابیات همان قصیدهای متمثّل شد،[2] که آن قصیده اندکی قبل از آن -مثلاً چند ماه قبل- در مروْ خوانده شده بود. این سرعت حرکت شعر، نشاندهندهی قدرت شعری شاعر است که میتواند زبان را آنچنان استخدام کند که بتواند در محیطها رواج پیدا کند. شعر شهریار اینجور بود. امروز شما وقتی نگاه کنید، در محافل ادبی، در محیطهای علمی، در محافل مذهبی، در زبان عامّهی مردم، شعر شهریار به …
سرودن قصیدهٔ ادعانامهٔ نهضت علوی در محضر امام رضا (ع)
… که وضع جدید امام موجب دلگرمی آنان شد و شورشگرانی که بیشترین دورانهای عمر خود را در کوههای صعب العبور و آبادیهای دوردست و با سختی و دشواری میگذراندند با حمایت امام علیبنموسیالرضا حتی مورد احترام و تجلیل کارگزاران حکومت در شهرهای مختلف نیز قرار گرفتند. شاعر ناسازگار و تند زبانی چون دعبل که هرگز به هیچ خلیفه و وزیر و امیری روی خوش نشان نداده و در دستگاه آنان رحل اقامت نیافکنده بود و هیچکس از سرجنبانان خلافت از تیزی زبان او مصون نمانده بود و به همین دلیل همیشه مورد تعقیب و تفتیش دستگاههای دولتی به سر میبرد و سالیان دراز، دار خود را بر دوش خود حمل میکرد و میان شهرها و آبادیها سرگردان و فراری میگذرانید، توانست به حضور امام و مقتدای محبوب خود برسد و معروفترین و شیواترین قصیده خود را که ادعانامه نهضت علوی بر ضد دستگاههای خلافت اموی و عباسی است برای آن حضرت بسراید و شعر او در زمانی کوتاه به همه اقطار عالم اسلام برسد، بطوری که در بازگشت از محضر امام آن را از زبان رئیس راهزنان میان راه بشنود. اکنون بار دیگر نگاهی بر وضع کلی صحنهی این نبرد پنهانی که مأمون آن را به ابتکار خود آراسته و امام علیبنموسی را با انگیزههایی که اشاره شد به آن میدان کشانده بود میافکنیم:
شاعر معارض خلافت و سرودن قصیدهٔ ادعانامهٔ نهضت علوی در محضر امام رضا (ع)
… که وضع جدید امام موجب دلگرمی آنان شد و شورشگرانی که بیشترین دورانهای عمر خود را در کوههای صعبالعبور و آبادیهای دوردست و با سختی و دشواری میگذراندند با حمایت امام علیبنموسی الرضا حتی مورد احترام و تجلیل کارگزاران حکومت در شهرهای مختلف نیز قرار گرفتند. شاعر ناسازگار و تندزبانی چون دعبل که هرگز به هیچ خلیفه و وزیر و امیری روی خوش نشان نداده و در دستگاه آنان رحل اقامت نیفکنده بود و هیچکس از سرجنبانان خلافت از تیزی زبان او مصون نمانده بود و به همین دلیل همیشه مورد تعقیب و تفتیش دستگاههای دولتی به سر میبرد و سالیان دراز، دارِ خود را بر دوش خود حمل میکرد و میان شهرها و آبادیها سرگردان و فراری میگذرانید، توانست به حضور امام و مقتدای محبوب خود برسد و معروفترین و شیواترین قصیدۀ خود را که ادعانامۀ نهضت علوی بر ضد دستگاههای خلافت اموی و عباسی است برای آن حضرت بسراید و شعر او در زمانی کوتاه به همۀ اقطار عالم اسلام برسد، بهطوریکه در بازگشت از محضر امام آن را از زبان رئیس راهزنان میان راه بشنود.[31]
شعر سیاسی او در جهت افکار و محبت اهلبیت (ع)
..خیلی از اینها، شعرایی هستند که اگرچه نسبت به اهلبیت علاقه هم دارند، اما همۀ شعرشان دربارۀ اهلبیت نیست. شما دیوان دعبل خزاعی را که نگاه کنید، اینطور نیست که او از اول تا آخر، مدح اهلبیت را گفته باشد؛ خیر! او یک شاعر است؛ ولی شعر او، شعر سیاسی و در جهت افکار و عقاید و محبت اهلبیت علیهمالسلام است و [خودش] جزو پیوستگان به این خاندان است. ولایت، یعنی [همین] پیوستن و وصلشدن و جزو پیوستگان و موالیان اهلبیت علیهمالسلام قرارگرفتن. ببینید این دعبل و همینطور کمیت و دیگران، چقدر در دنیای تشیّع و در زمان ائمه علیهمالسلام مورد احترام و تجلیل بودهاند. (68/10/28)
شاعر بزرگ و پخش قصیدهٔ او در سراسر عالم اسلام
که اولش «مَدارِسُ آیاتٍ خَلَت مِن تِلاوَةٍ» هست و به نام قصیدۀ «مدارس آیات» معروف است.[15] و از مهمترین اشعار عرب در دوران امامت است. ازلحاظ هنری در مرحلۀ خیلی بالایی است این شعر. دعبل، شاعر خیلی بزرگی بود. میرود این را میخواند و این شعر در سراسر عالم اسلامِ آن روز، پخش میشود. در این شعر، اولاً یاد شهیدان کربلا هست. که مدتها بوده یاد اینها مکتوم مانده بود؛ و یاد دیگر شهدای اهلبیت، شهید فَخّ، زید، فرزندان عبدالله، یاد همۀ اینها آمده است؛ شهدای گوناگونی که همه با غربت شهید شدند و با غربت دفن شدند؛ یاد اصالت و حقانیت خاندان پیغمبر …
اعطای جبه و جایزه از سوی امام رضا (ع) به او پس از خواندن شعرش
… باید استفاده کرد. شعر یک رسانه است؛ یک رسانهی اثرگذار است. یک دورهای بوده است که تنها رسانهی تأثیرگذار در عالم ــ حالا عالم اسلام تا آنجایی که ما بلدیم، میشناسیم ــ شعر بوده. شاعر شعر را میگفت و شعر خوب البتّه، بسرعت منتشر میشد و مردم آن را میشنیدند. دعبل در خراسان آن شعر معروف خودش را خواند، بعد حضرت [امام رضا (علیه السّلام)] به او جبّه دادند، جایزه دادند. خب او آمد بیرون و رسید قم؛ قمیها گفتند که شنیدهایم امام به تو جبّه داده، آن را به ما بده. گفت نه؛ اصرار کردند و گفتند یک تکّهاش را بده؛ حاضر نشد. با کاروان راه افتاد از قم خارج شد، وسط راه یک راهزنی، از آنهایی که در بیابان کاروانها را میزنند به اینها رسید …
سابقهٔ فرهنگ ارادت به اهلبیت در جامعهٔ پرورندهٔ دعبل
… خوبِ ائمّه است و شیعه در همهجا گستردهاند و امکانات بسیار زیاد است که منتهی میشود به مسئلهی ولایتعهدی؛ البتّه در دوران هارون، امام هشتم در نهایت تقیّه، یعنی پوشش، زندگی میکردند [هرچند که] تلاش را داشتند، حرکت را داشتند، تماس را داشتند؛ آدم میتواند بفهمد؛ مثلاً فرض بفرمایید دعبل خزاعی که دربارهی امام هشتم در دوران ولایتعهدی آنجور حرف میزند، آناً از زیر سنگ که بیرون نیامده بود؛ آن جامعهای که دعبل خزاعی میپرورد، یا ابراهیمبنعبّاسِ شاعر میپرورد -که جزو مدّاحان علیّبنموسیالرضا است- یا دیگران، یا دیگران، بایستی فرهنگ ارادت به خاندان پیغمبر در آن سابقه داشته باشد؛ و این آنجور نیست که آناً ببینیم که بله، در مدینه و در خراسان و در ری و در مناطق گوناگون، با ولایتعهدی علیّبنموسیالرضا جشن گرفتهاند، امّا قبلاً چنین چیزی سابقه ندارد. آنچه در دوران ولایتعهدی علیّبنموسیالرضا پیش آمد که حادثهی بسیار مهمّی است -و بنده …
قصیدهٔ دعبل در مدح امام رضا (ع) از قصاید برجستهٔ عربی
مناظرات امام در مجمع علما و در محضر مأمون که در آن قویترین استدلالهای امامت را بیان فرموده است،[24] نامۀ «جوامعالشریعة»[25] که در آن همۀ رئوس مطالب عقیدتی و فقهی شیعی را نوشته است، حدیث معروف امامت که در مَرو برای عبدالعزیزبنمسلم[26] بیان کرده است، قصاید فراوانی که در مدح آن حضرت به مناسبت ولایتعهدی سروده شده و برخی از آن مانند قصیدۀ دِعبِل و اَبونُواس[27] همیشه در شمار قصاید برجستۀ عربی بهشمار رفته است، نمایشگر این موفقیت عظیم امام است.