در اینجا لازم میدانم به اهمیت دعای ندبه اشارهای بکنم، که در حقیقت خطابه غرّایی در تبیین باورها و آرزوها و شِکوههای فرقه امامیّه و شیعه در طول تاریخ خود است. اگر نگاه کنید، همین خطّ روشن را در اوّلِ دعای ندبه ملاحظه میکنید: «الحمد علی ما جری به قضائک فی اولیائک».[2] از ابتدای تاریخ رسالتها تا دوران نبوّت خاتم، این خطّ روشن ادامه دارد. مضمون رسالت که عبارت است از دین خدا، در حقیقت شکل دادن و جهت دادن و قالب بخشیدن به همه تلاشهای انسانی است. دین، یعنی صراط زندگی. اگر شما به یک جامعه انسانی و به یک کشور نگاه کنید، میبینید انسانها در این جامعه، برای مسائل شخصی و عاطفی و معیشتی و عمومی خود، …
بیان استدلالی امامت بدون نقطهٔ اختلافانگیز میان شیعه و سنی
… و بارها حکومتهای نبوی در طول تاریخ تشکیل گردید - مثل سلیمان و داوود و کسان دیگری از بنیاسرائیل تا زمان پیغمبر ما - آن جایی که ترکیبِ بدیع و شیوای دین و سیاست در اوج خود به صورت یک سنّت ماندگار درآید و هدایت جامعه را تضمین کند، در قضیه غدیر اتّفاق افتاد. لذا در همین دعای ندبهای که عرض کردم، میخوانیم: «فلمّا انقضت ایّامه اقام ولیّه علىّبنابیطالب صلواتک علیهما و الهما هادیا اذ کان هو المنذر و لکلّ قوم هاد».[5] چقدر خوب است که ما به معارفی که به برکت هدایت اهلبیت علیهمالسّلام این طور ارزان در اختیار افکار ما قرار گرفته است، با دقّت و تأمّل، توجّه کنیم. دعای ندبه - همان طور که عرض کردم - یک خطبه غرّاست و تاریخچه این فکر و ریشه این حرکت را از دوران رسالتها بیان میکند. اگر دقّت کنید، در این دعا هیچ نقطه اختلافانگیزی بین شیعه و سنّی - که جنگ تاریخىِ برافروخته شده به دست انسانهای با انگیزههای مختلف است - وجود ندارد و مسأله امامت و ولایت به صورت استدلالی بیان میشود. «اذ کان هو المنذر و لکلّ قوم هاد»؛[6] یعنی پیغمبر دارای مقام رسالت و انذار و تبشیر است؛ آغاز کننده یک راه و باز کننده افق در مقابل بشریّت است.
لزوم فهمیدن و درس گرفتن از دعا افزون بر خواندن آن
… مراعات میشود. امام زمان وقتى که ظهور میکند، جامعهاى میسازد که به طور خلاصه داراى این چند خصوصیّت است که من آن را میگویم. و شما برادران و خواهران عزیز دقّت کنید وقتى آیات و ادعیهاى که وارد شده است، میخوانید، ذهن خود را در این مورد بازتر و بازتر کنید. فقط خواندن دعاى ندبه کافى نیست؛ درس گرفتن و فهمیدن آن [هم] لازم است.
لزوم درس گرفتن و فهمیدن دعای ندبه، نه فقط خواندن آن
… و معیارها در آن جامعه چنین است. «اَینَ المُؤَمَّلُ لِاِحیآءِ الکِتابِ وَ حُدودِهِ» آن جامعه، جامعهای است که حدود الهی در آن اقامه میشود، یعنی همۀ حد و مرزهایی که خدا معیّن کرده است و اسلام معیّن کرده است در جامعۀ زمان امام زمان آن حد و مرزها مراعات میشود. امام زمان وقتیکه ظهور میکند جامعهای میسازد که بهطورخلاصه دارای این چند خصوصیت است، که من آن را میگویم و شما برادران و خواهران عزیز دقت کنید در آیات و در ادعیهای که وارد شده است وقتی میخوانید، ذهن خود را در این مورد بازتر و بازتر کنید، فقط خواندن دعای ندبه کافی نیست، درسگرفتن و فهمیدن آن لازم است.
بیان استدلالی امامت و ولایت بدون نقطهٔ اختلاف شیعه و سنی
… بنَ اَبي طالِبٍ صَلَواتُ اللهِ عَلَيهِما وَ عَلي آلِهِما هادياً اِذ كانَ هُوَ المُنذِرَ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ»[4]. چقدر خوب است که ما به معارفی که به برکت هدایت اهلبیت علیهمالسلام اینطور ارزان در اختیار افکار ما قرار گرفته است، با دقت و تأمل، توجه کنیم. دعای ندبه یک خطبۀ غرّاست، تاریخچۀ این فکر را، ریشۀ این حرکت را، از دوران رسالتها بیان میکند. و در این دعا هیچ نقطۀ اختلافانگیزِ بین شیعه و سنّی ـ که جنگ تاریخیِ برافروختهشدۀ بهدست انسانهای با انگیزههای مختلف است ـ اصلاً وجود ندارد. اگر دقت کنید، مسئلۀ امامت و ولایت بهصورت استدلالی بیان میشود، «اِذ كانَ هُوَ المُنذِرَ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ» یعنی پیغمبر دارای مقام رسالت و مقام انذار و تبشیر است؛ آغازکنندۀ یک راه است، بازکنندۀ افق درمقابل بشریّت است. اما پیغمبر که ابدی و دائمی نیست. جوامع، هدایتکننده لازم دارند. این هدایتکننده را اسلام پیشبینی کرد: معصومین در نسلهای متعدد، پشتسرهم بیایند، زمام امور را بهدست بگیرند، جامعه را با تعلیمات قرآنیِ ناب …
یافتن وجه خواندن آن در جمعهها از سنت نامهٔ امام سجاد (ع)
«مَوعِظَتُهُ عَلَیهِالسَّلامُ لِسائِرِ اَصحابِهِ وَ شیعَتِهِ وَ تَذکیرِهِ اِیّاهُم کُلَّ یَومِ جُمُعَةٍ»[8]. این نامه را امام سجاد نوشتند، دادند دست شیعیان. نامه نیست، یک توصیۀ عمومی است. دادند دست شیعیان، گفتند هر روز جمعه این را بخوانید. میفهمید دعای ندبه را برای چه میخوانند شیعیان؟ از اینجا وجهش را بهدست بیاورید...اما در روزگار امام سجاد این نامه را باید روز جمعه میخواندند. این نامهای است که باید هر جمعه خوانده بشود، اما کجا خوانده بشود؟ در مسجد خوانده بشود؟ مگر میگذاشتند امام سجاد یارانش را در مسجد یا در گوشهای جمع کنند، و بخوانند. مسجد دست حَجّاج بود. کجا این نامه را میخواندند؟ در خانهها. جمعهها که میشد، در وقت امکان، …