فرع بودن عبادت بر معرفت و محدود بودن معرفت به حد انسانی
انسان چیزی نیست حتی انبیا. غایت کمال انسانها بر این بوده است که بفهمند عاجزند، ادراک کنند که عاجزند که عبادت خدا بکنند. آن که در راس سلسله انبیا و اولیا بوده است اقرار میکند که ما نشناختیم تو را- و صحیح هم هست- و عبادت هم نکردیم[2]- آن هم صحیح است- برای اینکه، عبادت فرع معرفت است. این معرفت به حد انسانی است، آن قدری که حد انسانیت است اینها معرفت دارند و بزرگترینشان هم پیغمبر اکرم است.
فراتر بودن معرفت خدا از حد انسان و شناخت او تنها به خودش
اما معرفت الله زاید بر این مقدار است که حد انسانی باشد؛ او خودش فقط میتواند بفهمد، بشناسد خود را و خود تحمید کند خود را. و اگر اجازه نبود که انسان وارد بشود در عبادات، همه عبادات، انسان خجالت میکشید که بایستد در مقابل خدا و بخواهد در مقابل خدا او را تمجید کند. انسان کوچکتر از این است که بایستد در مقابل خدا و خدا را تحمید کند، تمجید کند؛ این ادعاست. تحمید و تمجید، ادعای این است …
تفاوت حق معرفت خدا با بهرهٔ معرفت بشر
مسئله معرفت الله که در قرآن مطرح است میفرماید که به حسب نقل ما عَرَفْناکَ حَقَّ مَعْرِفَتِک[6] البته معنایش این است که آن طوری که معرفت تو حقش است ما نشناختیم، نه ما عَرَفْناکَ حَقَّ مَعْرِفَتی ایَّاک[7] او آن قدری که حق معرفت بشر است شناخته است، اما حظ معرفت بشر غیر از آن چیزی است که حق معرفت الله است. حق معرفت الله و حق عبادت الله را، حتّی به حسب این روایت، رسول اکرم که بزرگترین عارف و بزرگترین عابد است میفرماید که ما عَرَفْناکَ وَ عَبَدْناکَ[8] اما نمیفرماید که ما عَرَفْناکَ حَقَّ مَعْرِفَتی إیّاک و ما عَبَدْناکَ حَقَّ عِبادَتی ایَّاک[9]؛ برای اینکه آن را ادا کرده، اما آن حظ انسانی و جلوه ظاهریه است و از برای معرفت خدا چیزی است که نه مَلَک مُقرَّب میتواند آن معرفت را پیدا کند و نه رسول مُرْسَل؛ و این از برکات بعثت است. این قدری که معرفت برای اهل معرفت حاصل شده است، این از نازله کتاب خداست که به وسیله نزول بر قلب رسول الله که آن هم از اسرار بزرگ است. کیفیت وحی از اموری است که غیر از خود رسول خدا و کسانی که در خلوت با رسول خدا بودند یا اینکه از او …