… باقی نمانده است و به اکناف دیگری از عالم، مثل شرق دنیای اسلام و ماوراءالنّهر و شرق خراسان منتقل شده است و رجالی مثل «شیخ عیاشی»، «شیخ کشّی» و سمرقندیین و نساییین و دیگر اسمهایی که ما آنها را در زمرهی محدّثین و روات و مؤلّفین میشناسیم، در آن به سر بردهاند. همچنین به حوزهی بغداد باید اشاره کردکه حوزهی «شیخ مفید» و بعد از او، «سید مرتضی» و «شیخ طوسی» (علیهمالرّحمةوالرضوان) است و نیز حوزهی نجف که با هجرت «شیخ طوسی» به این شهر در حدود سال 450 یا 448 یا 449 و تشکیل مرکزی به نام حوزهی علمیهی فقاهت و حدیث و دیگر علوم اسلامی،رونقی میگیرد و مقطع مهمّی بهوجود میآید.
اعزام مبلغان از نجف و بغداد به حلب و شامات
… و جامعه روحانیت شیعه تشکیل شده است، مورد مطالعه قرار گیرد، در آن زمان هم ما در میان برجستگان و زبدگان علمی شیعه، تبلیغ را مشاهده میکنیم؛ لیکن آنچه که روشن و مدوّن است و میتوانیم با نام و نشان از آن یاد کنیم؛ همین مدتی است که حوزههای علمیّه به وجود آمد. در زمان سید مرتضی (رضوان اللَّه علیه) و شیخ طوسی (رحمةاللَّهتعالی) فقها و علمای بزرگی از حوزه بغداد و سپس حوزه نجفِ آن روز، به مناطق مختلف اسلامی اعزام میشدند و برای تبلیغ و بیان احکام، در آن جاها سکونت میکردند. بزرگانی که در منطقه حلب و شامات ساکن بودند و در سطح عالىِ علمی قرار داشتند و از مجتهدین بزرگ محسوب میشدند و آثار علمی آنها تا امروز مورد استفاده است، در حقیقت از برکات اعزامهای همین بزرگانند که مبلّغین را از نجف و بغداد به آن دیار اعزام کردند.