ماندگاری حوزهٔ نجف با وجود فشار دشمنان و امید به بالندگی آن
… دوّم دربارهى حوزه است که حضرت آقاى مشکینى (ادام الله بقائه الشّریف و ادام الله برکات وجوده) بیان کردند. آقایان! حوزه یک چیز استثنائى است. حوزهى امروز نسبت به گذشتههاى ما استثنائى است. ما هرگز در تاریخ اسلام یک چنین حوزهاى با این کیفوکم نداشتهایم؛ حدود بیست هزار یا بیست و چند هزار [طلبه] ــ حالا آن طور که فرمودند[13] ــ در یک مرکز [هست]، حوزههای دیگر هم هست، حوزهى نجف هم بحمدالله هنوز هست که اگر چه دشمنان خیلى روى آن فشار آوردند، البتّه نخواهند توانست از بین ببرند آنچنان پایگاه عظیمى را و انشاءالله علىرغم آنها، آنها خواهند مُرد، خواهند رفت و حوزه، برگوبار پیدا خواهد کرد، رشد خواهد کرد، بالندگى پیدا خواهد کرد، برکاتش را بر دنیا انشاءالله سرازیر خواهد کرد، و حوزههاى دیگرى که در سرتاسر کشور وجود دارد. ما نداشتیم چنین حوزهى علمیّهاى، چنین مجموعهى علمى در تاریخ خودمان؛ همچنان که این جور مجموعهى علمى در ادیان دیگر و در مذاهب دیگرِ غیر اسلامى هم با این حجم و با این عمق یعنى کمّاً و کیفاً مثل اینجا نداریم. هست جاهایى مثل ازهر[14] و جاهاى دیگر لکن بین آنها …
شکلگیری حوزهٔ نجف پس از آوارگی شیخ طوسی از بغداد
… در همهى علماى شیعه از اوّل تا امروز واقعاً نیامده از لحاظ علمى ــ را که مشاهده میکنید، اینها در نهایت شدّت زندگى کردند. خانهى شیخ طوسى و کتابخانهى او را در بغداد آتش زدند؛ مردى را که سالهاى متمادى در بغداد مسند تدریس داشت، آواره کردند؛ پناه آورد به نجف؛ بعد از آن، سالها در نجف زندگى کرد که نجف حوزه شد. وَالّا حوزهى شیعه اوّل در بغداد بود به خاطر وجود شیخ مفید و سیّد مرتضى و شیخ طوسى و مانند اینها؛ بعد که ایشان را آواره کردند، آمد نجف و در نجف بساط تدریس را و علم را گسترد. این علماى بزرگى که شما مىشناسید: شهیدین،[3] محقّق کَرَکى، دیگران، دیگران ــ این سلسلهى عظیم علما ــ قبل از صفویّه زندگى کردند. آن دوران، دوران اختناق بوده، دوران شدّت بوده؛ [با اینهمه] در آن دوران توانستهاند اینها خودشان را حفظ کنند، یعنى جاى خودشان را …