اختصاص حمد به خدا حتی در ستایش گل، سیب و انسان کامل
… تکبیر. تسبیح برای این است که خدا منزهتر است از اینکه شما او را عبادت کنید، در عین حالی که تحمید میکنید و اجازه تحمید داده است مع ذلک تسبیح میکند او را و تکبیر میکند او را. وارد نماز میشوید تکبیر میگویید، وارد حمد میشوید، حمد را مختص به خدا میدانید؛ و ادراک این مطلب و ذوق این مطلب که حمد مختص به خداست، گمان نکنم که برای کسی جز اینکه خدا مقرر فرموده است، واضح شده باشد که اصل تحمید برای غیر خدا واقع نمیشود. حتی شما که از یک گل تعریف میکنید، از یک سیب تمجید میکنید، این تمجید خداست؛ سیب خودش چیزی نیست. و شما که از یک انسان کامل تعریف میکنید این حمد خداست.
بازگشت همهٔ مدحها به خدا حتی در مدح بت و خورشید
محامد مال اوست، کسی لایق حمد نیست، کسی تحمید نمیشود. اصلش بعضی عقیده دارند که وَ قَضَی رَبُّکَ اَلَّا تَعْبُدُواْ إِلَّا إِیَّاهُ[4] قضای تکوینی است، قضای خداست بر اینکه غیر خدا عبادت نشود. گمان میکنند بت را سجده میکنند، گمان میکنند انسان را مدح میکنند، گمان میکنند که خورشید را مدح میکنند. همه مدحها از اوست، همه هم مدح او میکنند و خود نمیفهمند. و گرفتاریهای انسان در آن عالم هم برای همین نفهمی است، برای همین سِتاری است که بین انسان و حقایق هست. و اگر انسان یک قدری نظر کند و لو به همین عالم مادی، به همین دستگاهی که در عالم ماده هست، تا آن اندازهای که انسان دستش به آن رسیده است و آن قدری که دست نرسیده …
تحمید و تمجید بهمنزلهٔ ادعای شناختی که انسان از آن عاجز است
… را و خود تحمید کند خود را. و اگر اجازه نبود که انسان وارد بشود در عبادات، همه عبادات، انسان خجالت میکشید که بایستد در مقابل خدا و بخواهد در مقابل خدا او را تمجید کند. انسان کوچکتر از این است که بایستد در مقابل خدا و خدا را تحمید کند، تمجید کند؛ این ادعاست. تحمید و تمجید، ادعای این است که من شناختم، و انسان عاجز است از اینکه بشناسد، لکن چاره نیست چون خود گفته است، خود او امر فرموده است، و چون او امر فرموده است، همه باید اطاعت کنند، و لو آنکه قاصر هستند از اینکه تحمید کنند خدا را، تنزیه کنند خدا را. هرجا تکبیر آمده، دنبالش تنزیه هم در نماز این طور است، سبحان الله میگوید بعد الله اکبر. اول تنزیه میکند خدا را، بعد تحمید میکند، بعد تکبیر میکند، که حمد خدا در بین یک تنزیه و یک تکبیر واقع میشود. میخواهید رکوع بروید تکبیر میکنید، تکبیر میگویید. از رکوع …