حکومت سلیمان مظهر حکومت توحید و محصول تلاش بنیاسرائیل
… داوُودَ وَسُلَیمٰنَ عِلمًا؛[4] علم را خداى متعال به اینها داد، مُلک و قدرت را به اینها داد که سلیمان به مردمى که در اطرافش بودند خطاب کرد و گفت: وَ اوتینا مِن کُلِّ شَیء؛[5] همهى امکاناتى که براى یک قدرتِ یگانه لازم است، خداى متعال به سلیمان عطا کرده بود. مُلک سلیمانى، حکومت سلیمانى، محصول تلاش چندصدسالهى بنىاسرائیل است؛ یعنى همان حقّى که موسىٰ آن را عرضه کرد بر فرعون، آن کلمهى توحیدى که در بنىاسرائیل سالیان درازى تعقیب شد، مظهر حکومت این حق و کلمهى توحید، حکومت داوود است و بعد از او حکومت سلیمانِ پیغمبر، که یک حکومت عجیبى است.
خضوع در اوج قدرت بینظیر در برابر خدا و توصیف قرآن از او به اوّاب
تمام داستان سلیمان ــ از اوّل تا آخر ــ آن مقدارى که در این سوره خداى متعال ذکر میکند، تقریباً در پیرامون این است که این انسان مقتدرِ عظیمالشّأن ــ که نه فقط کلیدهاى قدرت مادّى و معمولى و عادّى در اختیار او [است]، بلکه کلیدهاى قدرت معنوى و همچنین کلیدهاى قدرت غیر معتاد،[6] غیر معمولى، در اختیار این انسان وجود داشته؛ یک قدرت بىنظیر که هیچ کسى قبل از سلیمان و بعد از سلیمان به یک چنین حکومتى و قدرتى نرسیده ــ در اوج این قدرت، در مقابل پروردگار عالم خاضع و خاشع است؛ نِعمَ ٱلۡعَبۡدُ اِنَّهُ ۥٓ اوّاب.[7] در آیات متعدّدى از قرآن چه در سورهى نمل، چه در سورهى سبأ، چه در سورهى ص، چه در سورهى بقره، پروردگار عالم از سلیمان اسم آورده و او را به عنوان «اَوّاب» و به عنوان بندهاى که براى خدا تواضع میکند و به خدا برمیگردد و همهى امور خود را به خدا محوّل میکند توصیف میکند.
حلم و تبسم سلیمان در برابر سخن مورچه، نماد ظرفیت روحی صاحب قدرت
… کردهاند میتوان احساسات گیاهان را ــ که معتقدند گیاهان هم احساساتی دارند ــ فهمید؛ ادّعا کردهاند که آنها را هم فهمیدهاند و قابل درک است. علىاىّحال قرآن است، ناطق است، صریح است، جاى شبههاى ندارد و ما آن را قبول داریم و براى ما این معنا قابل فهم است. بعد از آنکه آن قدرت عظیم سخن مورچه را میشنود، فَتَبَسَّمَ ضاحِکًا مِن قَولِها؛[10] از سخن مورچه تبسّم میکند؛ این یک چیز خیلى شیرین و سمبلیک است. مورچه مظهر ضعف و خُردى و حقارت است و سلیمان مظهر قدرت انسانى است، مظهر عظمت است که از این عظمت، بیشتر نمیشود؛ در مقابل سخن طعنآمیزِ حقیرترینِ موجودات خشمناک نمیشود، در صدد مقابله برنمىآید، در صدد انتقام برنمىآید. این خیلى روحیهى عجیبى است. البتّه در پیغمبر چنین روحیههایى ــ این مقدار حلم و ظرفیّت روحى ــ قابل تصوّر است، [در حالی که] براى انسانهاى معمولى چنین چیزهایى میسور نیست.
اطاعت اجباری جنیان از حضرت سلیمان بیآنکه دلشان با او باشد
یک نمونهی جالب دیگری که خیلی برای من شیرین و جذّاب بود، تلاوت شیخ مصطفیٰ اسماعیل است در سورهی نمل که وقتی حضرت میفرماید که «اَیُّکُم یَأتینی بِعَرشِها»،[12] اینجا «قالَ عِفریتٌ مِنَ الجِنّ»؛ این [اختلاف قرائت] خودش را نشان میدهد. ضمناً جن تحت فرمان حضرت سلیمان بودند، امّا دلشان با حضرت سلیمان نبوده که «تَبَیَّنَتِ الجِنُّ اَن لَو کانوا یَعلَمونَ الغَیبَ ما لَبِثوا فِی العَذابِ المُهین»[13] ــ که در سورهی [سبأ است] ــ این نشاندهندهی این است که اینها تحت فرمان بودند، اینها مجبور بودند، حضرت تسخیر کرده بود اینها را، امّا دلشان با حضرت نبوده. حالا اینجا [که میفرماید] «قالَ عِفریتٌ مِنَ الجِنِّ اَنَا آتیکَ بِهِ قَبلَ اَن تَقومَ مِن مَقامِک»،[14] شیخ مصطفیٰ اسماعیل چه کار میکند؟ اوّل همین را میخواند: قالَ عِفریتٌ مِنَ الجِنِّ اَنَا آتیکَ بِهِ قَبلَ اَن تَقومَ مِن مَقامِک؛ [بعد] «اَنَا آتیکَ بِه» را …
محوریت داستان او در قرآن بر خضوع انسان قدرتمند در برابر خدا
یک نکتهاى در همین داستانهاى مربوط به سلیمان پیغمبر هست که در قرآن کریم روى آن تکیه شده و قابل توجّه است و آن هم در همین روال است ــ عرض کردم همهى این سوره یعنی این بخشِ مربوط به سلیمان، کأنّه در اطراف همین قضیّه است ــ نشان دادن اینکه انسانهاى قدرتمند چگونه ممکن است در مقابل خداى متعال خاضع و خاشع بشوند؛ خودشان را نبینند، حیثیّت خود، منیّت خود را به حساب نیاورند، هیچ باشند در مقابل خدا، و چگونه این، مایهى کمال انسانى است؛ سعى شده این نشان داده بشود.
دعوت ملکهٔ سبا به تسلیم و رد هدیه، چون مسئله ایمان است نه معامله
آن قسمتى که عرض کردم، مربوط به بلقیس، ملکهى سبا است؛ وقتى سلیمان اطّلاع پیدا کرد که یک چنین حکومتى و یک چنین پادشاهى هست، پیغام فرستاد: اَلّا تَعلوا عَلَىَّ وَأتونی مُسلِمین؛[11] یعنى این قدرت فائقهى الهى، همهى قدرتهاى فرعونى و شخصى و شیطانى را از بین میبرد و همه را در مقابل خداى متعال تسلیم میکند. و به پادشاه سبأ ــ که محلّى بوده در یمن یا نزدیک شمال آفریقا؛ اختلاف هست که کجا بوده شهر سبا ــ پیغام میدهد که بایستى تسلیم بشوید در مقابل قدرت سلیمانى. بعد از آنکه هدیهاى به خدمت سلیمان میفرستند و سلیمان رد میکند هدیهى آنها را و نشان میدهد که مسئله، مسئلهى مبادلات مالى نیست، معامله نیست، مسئلهى ایمان است و تسلیم در مقابل خدا است، وقتى بلقیس حرکت میکند و مىآید وارد منطقهى قدرت سلیمان و مشرِف به قصر سلیمان میشود، سلیمان دستور میدهد که یک قصرى، یک ایوانى، یک محلّ مُعْظمى را از جنس شیشه درست کنند؛ چون قدرت مافوق عادت در اختیار سلیمان بود. یَعمَلونَ لَهُو ما یَشاٰءُ مِن مَحاریبَ وَ تَماثیل؛[12] قصر باعظمتى یا ایوان باعظمتى از جنس شیشه درست کردند، وقتى که بلقیس خواست وارد آن محوطه بشود، او نگاه کرد، از شفّافیّت این شیشهها خیال کرد اینها آب است و چون …
گسترش حکومت الهی و گرد آوردن عالم در جامعهای توحیدی
… و نظامی بهوجود آورد و از قبیل پیغمبر است بسیاری از انبیای گذشته، که باز دیروز اشاره کردم. ایمان آوردن امپراتوری روم بعد از رفتن عیسیست، تشکیل جامعۀ فاضلۀ بنیاسرائیل بعد از رحلت موسیست. ابراهیم در زمان زندگی خودش جامعۀ الهی را تشکیل داد، که قرآن ناطق است. سلیمان حکومت الهی را در سرتاسر عالم گسترش داد. پیغمبر بنیاسرائیلی بهنام سلیمانبنداود همۀ عالم را بهصورت یک جامعۀ توحیدی و جامعۀ الهی دور یکدیگر و دور یک محور جمع کرده. پس بعضی از انبیا یک موفقیتها و کامیابیهایی هم در زمان حیات خودشان داشتند که این کامیابیها خلاصه میشده است در چه؟ در تشکیل نظام و جامعۀ الهی و توحیدی.