نقد سخن او دربارهٔ لزوم انگلیسی کردن همه چیز برای رشد
… جا نیست. و این وابستگی فکری، وابستگی عقلی، وابستگی مغزی به خارج منشا اکثر بدبختیهای ملتهاست و ملت ماست. در هر امری که پیش میآید، از باب اینکه مغزهای آنهایی که در راس کارها واقع بودند، به طوری بار آمده بوده است که از خودشان بکلی منصرف و قبلهشان غرب شده بود. یکی از روشنفکرهاشان، به اصطلاح متفکرینشان[1] گفته بود که ما تا همه چیزمان را انگلیسی نکنیم نمیتوانیم یک رشدی بکنیم. یک همچو مغزهایی در راس کارها واقع شد، و از آن طرف هم تبلیغات دامنهداری که غربیها و غربزدگان شروع کردند و شاید حالا هم باز باشد، اسباب این شد که مغزهای ما غربی شد، قبله ما غرب شد، و تا بیاید این غربزدگی و اجنبیزدگی از این قلبها و از این مغزها زدوده بشود، …
خدمتگزار انگلیس و مدعی لزوم انگلیسی کردن همه چیز
… باز به اسم دوای خارج به خورد ایرانیها میدهند. اگر یک پارچه خوبی هم ایران خودش تهیه کند و ببافد، باز باید با اسم فاستونی انگلیسی به مردم بفروشند! هر چیزی را که شما میروید سراغش میبینید که هی صحبت از این است که باید ما از آنها [بگیریم] باید از آنجا بیاید. از گویندگان سابق- که حالا مرده است، و آن وقت یا بعضی وقتها رئیس مجلس بود یا در مجلس سنا بود-[1] گفته بود که ما اصلش باید همه چیزمان را انگلیسی کنیم. آن از خدمتگزارهای انگلیس بود. این معنا، که با تبلیغات دامنهدار وابستههای به آنها و خود آنها در ایران منتشر شده است، اسباب این شده است که ما دیگر به خودمان هیچ اعتماد نکنیم؛ استنادمان به خارج باشد؛ استقلال فکری و مغزی نداشته باشیم.
نقد سخن او که همه چیز ایران باید انگلیسی شود
… مُضّر است اگر درست بشود. و ثانیاً، ماها که آمدیم اینجا، ما را نمیگذارند اصلًا بفهمیم! ما را در یک حدّی نگه داشتند نمیگذارند تحصیل کنیم؛ نمیگذارند بفهمیم. وضع این طوری بوده است و هست. تا ما از فکر اینکه ما همه چیزمان از غیر است و ما باید وابسته باشیم ... شما اگر شنیده باشید یکی از این گویندگانی که یک وقت هم در سنا بود، شاید هم یک وقتی رئیس سنا بود، حالا من یادم نیست، این یک آدم معروفی است در صدر مشروطیت[2]، تا حالا هم، تا وقتی که مُرد هم جزء معاریف بود، این گفته بود که ما هیچ چیزمان درست نمیشود، الّا همه چیزمان انگلیسی باشد. تا ما همه چیزمان را به فرم انگلستان درست نکنیم، درست نمیشود! حالا یا این آدم این قدر بیشعور بوده است که این تبلیغاتی که کردند در مغزش وارد شده است و اعتقادش این معنا بوده است. یا اینکه این هم از وابستگان به انگلستان بوده است، میخواسته است این حرفها را جزء تبلیغاتی که میکنند این هم جزء تبلیغاتش باشد.
نقد گفتهٔ او دربارهٔ لزوم انگلیسی شدن همهچیز
… پیدا میکنند، میتوانند معالجه کنند؛ مع ذلک، اگر پیش خود آنها هم بروند، خودشان هم غربی شدند، خودشان هم میگویند باید بروی خارج! خودشان را باختهاند. همهمان باختیم. و این توطئههای بسیار جنایتکارانه خارجیها با عوامل داخلی بود. عوامل داخلی این کار را کردند. یکی از وکلای سابق زمان رضا خان، وکلای مجلس شورا و بعد هم سنا- حالا میل ندارم اسمش را ببرم[1]- این گفته بود که ما همه چیزمان باید انگلیسی بشود! ما اگر بخواهیم آدم باشیم، همه چیزمان باید انگلیسی باشد! آتاتورک[2] هم در ترکیه، من مجسّمهاش را دیدهام ایستاده و دستش را این طور بلند کرده است. به من گفتند که این دستش را رو به غرب بلند کرده، به این [معنا] که همه چیز باید غربی بشود. این برای این بوده است که ما از آن چیزهایی که خود شرق داشته است غافل شدیم. …