رفتن به محتوای اصلی

جهاد

نام‌های دیگر: جهاد فی‌سبیل‌الله، جهاد در قرآن، جهاد با زبان، جهاد تبلیغی، جهاد علمی، سیاسی و اخلاقی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

تلاش و مبارزه در راه خدا در عرصه‌های گوناگون.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

البتّه همان ‌طور که از این بیان کوتاه به ‌دست می‌آید، مبارزه‌ی پیغمبر در همه‌ جا مبارزه‌ی نظامی نیست؛ انواع و اقسام مبارزه را پیغمبر اکرم در طول این ۲۳ سال انجام داد. این آیه‌ی شریفه‌ای که به پیغمبر امر قطعی میکند که جهاد کن: یًّاَیُّهَا النَّ‌ـبِیُّ جٰهِدِ الکُفّارَ وَ المُنٰفِقینَ وَاغلُظ عَلَیهِم،[3] معنای جهاد پیغمبر را هم ضمناً برای ما روشن میکند. معنای آیه این است که ای رسول خدا! با کفّار و با منافقین جهاد کن و با آنها شدّت عمل به‌ خرج بده. میدانید که پیغمبر با منافقین جهاد با شمشیر نکرده. خب منافقین در زمان رسول خدا در مدینه بودند و با آن حضرت مبارزات پنهانی هم داشتند؛ هم از لحاظ فکری، هم از لحاظ سیاسی، هم از لحاظ امنیّتی، منافقین آن روز مزاحمهایی در جامعه‌ی اسلامی بودند؛ پیغمبر هم با اینها مبارزه کرده، امّا این مبارزه که در آیه‌ی شریفه «جهاد» از آن تعبیر شده، مبارزه‌ی با شمشیر نیست. معلوم میشود که مبارزه و جهاد پیغمبر به‌ معنای مبارزه و نبرد با شمشیر فقط نیست، نبرد در میدان جنگ نیست، بلکه معنای مبارزه درگیری و نبرد به‌ معنای عام است؛ اعم از نبرد فکری، نبرد سیاسی، نبرد تبلیغاتی و نبرد نظامی؛ همه‌ی انواع مبارزه در زندگی پیغمبر بود. بنابر‌این، مبارزه در زندگی پیغمبر یک خطّ مستمر است.
علی اىّ‌ حال، ما دعا میکنیم و امیدواریم که خداوند شما را تأیید کند. بدون جهاد، هیچ دشمنی از صحنه عقب‌نشینی نخواهد کرد، و جهاد هم جز با اتحاد و وحدت و هماهنگی، امکان‌پذیر نیست. جهاد، عبارت از جهاد نظامی، جهاد سیاسی و جهاد فرهنگی است. این هر سه، جهاد است. هیچ‌کدام را شما مغفولٌ‌عنه نگذارید. مبادا کسانی که در جبهه هستند و به جهاد نظامی مشغولند، کار سیاسی و تعارف بین‌المللی را دست کم بگیرند. سرتان کلاه خواهد رفت؛ این را بدانید. اگر این را دست کم بگیرید و نادیده بینگارید، مطمئناً ضرر خواهید کرد. فعالیت سیاسی، به تنهایی و بدون پشتوانه‌ی نظامی، هیچ کاری از آن بر نخواهد آمد. اگر کارِ نظامی نباشد، بهترین کار سیاسی هم به نتیجه‌یی نخواهد رسید. کار نظامی باید پشتوانه باشد؛ البته برای کسانی که اهل حقند. کسانی که اهل باطل و سازشند، اصلاً به کار جهادی احتیاج ندارند. بروند سازش کنند و مشکلاتشان را - اگر حل شد - حل کنند. کسانی که اهل حقند، این‌طور نیستند. بدون کار جهادی، کار سیاسی و تحرک، هیچ فایده‌یی ندارد. کار سیاسی، باید پشتوانه‌ی جهاد نظامی داشته باشد و هر دوی اینها، بدون کار فرهنگی بیثمر خواهد بود. کار فرهنگی، مردم را با شما نگه خواهد داشت. اکثرتان یا جمع کثیری از شما، بحمداللَّه عالم، فاضل، درس‌خوانده، زحمت‌کشیده و واردِ به مفاهیم اسلامی و قرآنی هستید. کار فرهنگی را ان‌شاءاللَّه دنبال کنید. ان‌شاءاللَّه که خداوند همه‌ی شماها را موفق و مؤید بدارد.
معناى جهاد فقط جهاد با شمشیر و تفنگ که نیست؛ هر تلاش شما یک جهاد است. جهاد یعنى مجاهدت کردن، تلاش کردن؛ معنایش همین است. زندگى یعنى اینکه ما این هدفها را ترسیم کنیم، ارزشهایى که براى ما عزیز و محترم است، مشخّص کنیم و بعد با همه‌ى قوا بکوشیم. اصلاً زندگى جز این معنى ندارد، وَالّا اگر انسان از ارزشهایى ــ آن ارزشها هر چه میخواهد باشد ــ خالى باشد، تبدیل خواهد شد به یک حیوان، به یک جماد؛ یک حیات نباتى خواهد بود که جذب کن و رشد کن، یا احیاناً یک حیات حیوانى خواهد بود که جذب کن و رشد کن و تلاش کن، باز براى اینکه گیر بیاورى تا مجدّداً جذب کنى و رشد کنى؛ رشد جسمانى و مادّى. اینها که ارزشى ندارد؛ این که زندگى انسانى نیست.

شاهدها (۱۳ پاراگراف)

جهاد یعنی تلاش در مقابله با دشمنان اسلام به هر وجه ممکن نه فقط با شمشیر

… کنید، همه‌جا مقابله‌ی با ظلم است. اَشهَدُ اَنَّکَ قَد اَقَمتَ الصَّلاة وَ آتَیتَ الزَّکاة وَ اَمَرتَ بِالمَعروفِ وَ نَهَیتَ عَنِ المُنکَرِ ... وَ جاهَدتَ فِى اللهِ حَقَّ جِهادِه؛[21] این خصوصیّت ائمّه است. جاهَدتَ فِى‌اللهِ حَقَّ جِهادِه؛ جهاد فى‌سبیل‌الله‌. جهاد همه‌جا با شمشیر که نیست؛ امام صادق که شمشیر دست نگرفت. جهاد یعنى تلاش در مقابله‌ى با دشمنان اسلام به هر وجهى که ممکن بشود؛ جهاد این است. کسى نگوید که من دارم نماز میخوانم، این هم یک جهادى است براى خودش، ممکن است در یک شرایطى، نماز خواندن هم بشود جهاد، امّا جهاد، آن تلاشى است که در مقابل دشمن باشد؛ این جهاد است. حالا با کتاب باشد، با معرفت باشد، با درس باشد، با عبادت باشد، در مقابل دشمن اگر …

جهاد حکمی الهی، بی‌ظلم و تجاوز و مایهٔ سربلندی ملت‌ها

… تاریخ را بداند، دل انسان خون میگرید؛ هم به‌ خاطر ظلمها، هم به ‌خاطر دورویى‌ها که انسان این‌‌همه دم از صلح بزند و این‌همه شمشیر و خنجر پنهان یا آشکار داشته باشد. نخیر، جهاد با همان شکل اسلامى‌اش که البتّه حدودى دارد؛ در جهاد، ظلم نیست؛ در جهاد، تعدّى نیست؛ در جهاد، تجاوز به حقوق انسانها نیست؛ در جهاد، بهانه‌گیرى بر کشتن این و آن نیست؛ در جهاد، از بین بردن هر کسى که مسلمان نیست، نیست؛ جهاد یک حکم الهى است و خیلى هم باعظمت اگر باشد، ملّتها سربلند خواهند شد. این است که امیرالمؤمنین [توصیه به جهاد] میفرماید.

جهاد دشوار و نیازمند صبر، مایهٔ رضای خدا و شکستن زنجیر بندگی

أنّ الجهاد أمرٌ صعبٌ یستلزم الصّبر، اِلّا أنّه یرضى الله‌ تعالى، ویحطّم أغلال العبودیّة والمهانة ویضمّن المستقبل الامثل. إنّ فلسطین لا تملک أمنها حتّى على ارضها. فحیاتها دون ما کفاحٍ لیست بأسهل من حیاتها المکافحة. وإنّ وعد الله‌ حقٌ إذ یقول: وَ مَن جهَدَ فَاِنَّما یُجهِدُ لِنَفسِه اِنَّ اللهَ لَغَنِیٌّ عَنِ العلَمین .(۲۲)

جهاد دشوار و نیازمند صبر، مایهٔ رضای خدا و گسستن زنجیر بردگی

جهاد، کارى دشوار و نیازمند صبر و استقامت است ولى موجب خشنودى خداوند متعال میشود؛ غل و زنجیر بردگى و ذلت را از هم میگسلد و آینده‌ى مطلوب را تضمین میکند. فلسطین در محدوده‌ى خاک خود نیز از امنیّت برخوردار نیست؛ بنابراین زندگى بدون مبارزه نیز براى فلسطین آسان‌تر از زندگى توأم با مبارزه نیست. وعده‌ى خداوند حق است که میفرماید: «و هر که بکوشد، تنها براى خود میکوشد؛ زیرا خدا از جهانیان سخت بى‌نیاز است.»

فشار بر دولت‌ها، موضع‌گیری و دفاع از دولت اسلامی ایران از ابعاد جهاد عملی

المسلمون أمام هذا الوضع یتحمّلون مسئولیّاتٍ جساماً. الرّأى العام یستطیع أن یلعب کثیراً من الدّور. الضّغط على الحکومات والاعلام الفاعل ضدّ مرتکبى هذه الجرائم یشکّل جزءً من هذا الجهاد العملیّ. إتّخاذ موقفٍ واضح من قبل الحکومات والشّعوب ضدّ عوامل الظّلم الّذى یحلّ بالمسلمین، خاصّةً فى اوروبا وفلسطین ولبنان، هو لونٌ من الوان هذا الجهاد. إدانة العاملین على بیع فلسطین للعدوّ الصّهیونىّ هو ایضاً بعدٌ من ابعاد هذا الکفاح. الدّفاع عن المسلمین العاملین و عن المؤسّسات الاسلامیّة المقتدرة، و على رأسها الدّولة الاسلامیّة المبارکة الکبرى فى إیران، هو ایضاً ممّا یتحمّله المسلمون من مسئولیّة على ساحة الجهاد العملی.

فلسفهٔ جهاد مقابله با ستمگران و موانع گسترش اسلام

به این مناسبت، من یک جمله‌اى را در باب تبلیغ عرض کنم. اوّلاً دین اسلام دین تبلیغ است. درست است که ما در دین مقدّس اسلام براى پیشبرد هدفهاى الهى و اسلامى، جهاد را داریم، شمشیر را داریم، امّا اصل بر تبلیغ و تبیین است؛ یعنى اساس اسلام این است. جهاد یک فلسفه‌ى دیگرى دارد که براى مقابله‌ى با قلدرها، با ستمگرها، با موانع تبلیغ و موانع گسترش نور اسلام است. آنجایى که چنین مانعى وجود ندارد یا حتّى در آنجایى که این مانع هم هست و جهاد امکان‌پذیر نیست، راه اساسى اسلام تبلیغ است؛ دعوت. همین آیه‌ى شریفه‌ى معروفى که همه‌ى ما عمامه‌اى‌ها معمولاً بر زبان جارى میکنیم که میفرماید «اُدعُ اِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَ جادِلهُم بِالَّتی هِیَ اَحسَن»،[2] یعنى پایه‌ى پیشرفت دعوت، اینها است: اوّلاً حکمت؛ کلامى که گفته …

لزوم الهام گرفتن فلسطینیان از قرآن در قتال برای مستضعفان

… مشرّف لصالحه. أمّا اولئک الّذین اختاروا سبیل المحادثات، فهم لایفکّرون إلّا بکراسىّ الحکم لایّامٍ معدودةٍ اخرى. إنّهم لایأبهون للمظلومین المقهورین فى دیارهم. شبابهم یقتلون ونساؤهم تهتک وبیوتهم تتحوّل إلى قبور ومساجدهم وعباداتهم وصلواتهم تغدو مذابح للعابدین. إنّ الفلسطینیّین مسلمون، وعلیهم أن یستلهموا قرءانهم العظیم، إذ یقول: وَ ما لَکُم لا تُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللهِ وَ المُستَضعَ‌فینَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالوِلدان.(۲۰) وإذ یقول أیضًا فى وصف اعداء الله‌ بانّهم: لا یَرقُبونَ فی مُؤمِنٍ اِلّا وَ لاذِمَّةًوَ اُولئکَ هُمُ المُعتدون.(۲۱)

لزوم الهام گرفتن فلسطینیان از قرآن در جنگ برای مستضعفان

… فکر نگه داشتن کرسى زمامدارى خود براى چند صباح دیگرند؛ آنان به ستمدیدگانى که در دیار خود سرکوب شده‌اند، توجّهى ندارند. جوانان این مردم کشته میشوند، زنانشان هتک ناموس میشوند، خانه‌هایشان گورشان میشود و مساجد و معابد آنان به گورستان عبادت‌کنندگان تبدیل میگردد. فلسطینى‌ها مسلمانند و باید از قرآن عظیم خود الهام بگیرند، که میفرماید: و چرا شما در راه خدا [و در راه نجاتِ] مردان و زنان و کودکان مستضعف نمیجنگید؟ و در توصیف دشمنان خدا نیز میفرماید: «درباره‌ى هیچ مؤمنى مراعات خویشاوندى و پیمانى را نمیکنند، و ایشان همان تجاوزکارانند.»

همراهی همیشگی جهاد در راه ایمان با پیروزی در تاریخ اسلام

تمسّک‌ به‌ دین‌ اسلام‌ لازمه‌ی بقای‌ دولت‌ انقلابی‌ سودان‌ است. تمسّک‌ به‌ اسلام، در ذات‌ و بطن‌ خود، نصرت‌ و پیروزی‌ بر همه‌ی موانع‌ را به‌ همراه‌ دارد و تجربه‌ی تاریخ‌ اسلام‌ نشان‌ می‌دهد که‌ جهاد در راه‌ ایمان‌ و اعتقاد، همواره‌ با پیروزی‌ توأم‌ بوده‌ است.

خدمت در صف نیروهای مسلح به‌عنوان مجاهدت در راه خدا و انسانیت

… در داخل پادگانها و مراکز و ادارات نیروهاى مسلّح اطاعت کنند. امروز در نیروهاى مسلّح جمهورى اسلامى، «ایمان» و «لیاقت» دو معیار پیشروى و دو معیار ارزش است؛ و فرقى میان سازمانهاى نیروهاى مسلّح از این جهت نیست. میدان باز است؛ هدف بسیار بالا و والا و بزرگ است؛ این یک دفاع حقیقى از آرمانهاى والاى اسلامى و انسانى است. هر کس در این چنین صفى خدمت بکند، بحق مجاهد در راه خدا و در راه انسانیّت است.

هدف جهاد خارج کردن مردم از ولایت بندگان به ولایت خدا

… اعیاد است، در همین است که متضمّن مسئله‌ى «ولایت» است؛ مسئله‌ى ولایت ‌الله‌، ولایت خدا بر مردم. به یک معنا شاید بتوان گفت که هدف از همه‌ى زحماتى که پیغمبر اکرم و بزرگان دین و انبیای الهى (علیهم الصّلاة و السّلام) متحمّل شده‌اند، استقرار ولایت الهى بوده است. در یک روایتى گویا از امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) است که در مقام هدف جهاد فى‌سبیل‌الله‌ که مجموعه‌ى تلاشهایى است که براى دین میشود فرمودند: لِیُخرِجُ النّاسَ مِن عِبادَةِ العَبیدِ اِلىٰ عِبادَةِ اللهِ وَ مِن وِلایَةِ العَبیدِ اِلىٰ وِلایَةِ الله؛[2] هدف این است که انسانها را از ولایت بندگان و بردگان با معناى وسیعى که این کلمه دارد خارج کنند و به ولایت‌الله‌ نائل کنند.

دفاع از حق با بیان و قلم از سخت‌ترین جهادها

… ناتمامى است. فضیلت یک مردى مثل شهید مطهّرى، واقعاً در طول سالها هم قابل بیان کردن به شکلى که حقّش اداء بشود، نیست؛ لذا باز هم ملّت ما بشنوند از مطهّرى عزیز و این شهید بزرگوار. آن جمله این است که شهید مطهّرى یک مبارزِ در راه خدا بود؛ یک مجاهد فى‌‌سبیل‌الله‌؛ منتها جهاد انواعى دارد. یکى از سخت‌ترین جهادها این است که در مقابله‌ى با هجوم افکار و فرهنگهاى غلط و انحرافى و درک غلط جمعى از مردم، یک انسانى که حق را مى‌شناسد، بِایستد و بخواهد از حق دفاع کند و با بیان، با فکر، با منطق، با سلاح زبان و قلم بخواهد ذهنها را به سمت آنچه درست است هدایت کند؛ این از آن جهادهاى بسیار سخت است و شهید مطهّرى این جهاد سخت را سالهاى متمادى انجام داد. او نگاه میکرد به سطح جامعه ــ انسان بصیر و نافذالبصیره‌اى هم بود؛ آدم معمولى‌ای نبود، بینش تیزى داشت ــ میدید که اشتباه‌ها در فهم عمومى ملّت ما که تحت تأثیر تلقین دشمنان …

اثر نکردن شمشیر در دل و اثر آن در نسل بعد در فضای تبلیغی

… اینها ــ که معروفند و یک عدّه‌اى هم به اسمِ اینها افتخار میکنند ــ یک عدّه دشمن سرسخت براى مسلمین درست کرده؛ همین سیک‌هاى هند که شما مى‌شناسید، ساخته و پرداخته‌ى شمشیر مغولى‌هایند و دشمن‌ترین دشمنان اسلام در هند هم اینها هستند؛ [حتّى] از هندوها هم دشمن‌ترند. شمشیر، کسى را از اعماق دل مسلمان نمیکند؛ بله، در نسلهاى بعد گاهى اثر خوب میگذارد، اگر فضا، فضاى تبلیغى باشد؛ یعنى شمشیر مى‌آید مانع را برطرف میکند، این نسل ممکن است نپذیرند؛ امّا اگر فضاى خوبى شد، نسل آینده خواهد پذیرفت. پس نسل آینده هم تحت تأثیر تبلیغ قرار میگیرد، اگر تبلیغِ خوبى بود. اگر هم فضاى خوبى نبود مثل فضاى آنها، نسل بعد هم دشمن خواهند شد. پس مسلمین هند هم مسلمین به فتح جهادى نیستند، مسلمین به دعوتند. شما بروید ببینید آنجا بر سر قبر آن عرفاى ایرانى که رفتند در …