رفتن به محتوای اصلی

جهاد

نام‌های دیگر: جهاد فی‌سبیل‌الله، جهاد در قرآن، جهاد با زبان، جهاد تبلیغی، جهاد علمی، سیاسی و اخلاقی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

تلاش و مبارزه در راه خدا در عرصه‌های گوناگون.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

البتّه همان ‌طور که از این بیان کوتاه به ‌دست می‌آید، مبارزه‌ی پیغمبر در همه‌ جا مبارزه‌ی نظامی نیست؛ انواع و اقسام مبارزه را پیغمبر اکرم در طول این ۲۳ سال انجام داد. این آیه‌ی شریفه‌ای که به پیغمبر امر قطعی میکند که جهاد کن: یًّاَیُّهَا النَّ‌ـبِیُّ جٰهِدِ الکُفّارَ وَ المُنٰفِقینَ وَاغلُظ عَلَیهِم،[3] معنای جهاد پیغمبر را هم ضمناً برای ما روشن میکند. معنای آیه این است که ای رسول خدا! با کفّار و با منافقین جهاد کن و با آنها شدّت عمل به‌ خرج بده. میدانید که پیغمبر با منافقین جهاد با شمشیر نکرده. خب منافقین در زمان رسول خدا در مدینه بودند و با آن حضرت مبارزات پنهانی هم داشتند؛ هم از لحاظ فکری، هم از لحاظ سیاسی، هم از لحاظ امنیّتی، منافقین آن روز مزاحمهایی در جامعه‌ی اسلامی بودند؛ پیغمبر هم با اینها مبارزه کرده، امّا این مبارزه که در آیه‌ی شریفه «جهاد» از آن تعبیر شده، مبارزه‌ی با شمشیر نیست. معلوم میشود که مبارزه و جهاد پیغمبر به‌ معنای مبارزه و نبرد با شمشیر فقط نیست، نبرد در میدان جنگ نیست، بلکه معنای مبارزه درگیری و نبرد به‌ معنای عام است؛ اعم از نبرد فکری، نبرد سیاسی، نبرد تبلیغاتی و نبرد نظامی؛ همه‌ی انواع مبارزه در زندگی پیغمبر بود. بنابر‌این، مبارزه در زندگی پیغمبر یک خطّ مستمر است.
علی اىّ‌ حال، ما دعا میکنیم و امیدواریم که خداوند شما را تأیید کند. بدون جهاد، هیچ دشمنی از صحنه عقب‌نشینی نخواهد کرد، و جهاد هم جز با اتحاد و وحدت و هماهنگی، امکان‌پذیر نیست. جهاد، عبارت از جهاد نظامی، جهاد سیاسی و جهاد فرهنگی است. این هر سه، جهاد است. هیچ‌کدام را شما مغفولٌ‌عنه نگذارید. مبادا کسانی که در جبهه هستند و به جهاد نظامی مشغولند، کار سیاسی و تعارف بین‌المللی را دست کم بگیرند. سرتان کلاه خواهد رفت؛ این را بدانید. اگر این را دست کم بگیرید و نادیده بینگارید، مطمئناً ضرر خواهید کرد. فعالیت سیاسی، به تنهایی و بدون پشتوانه‌ی نظامی، هیچ کاری از آن بر نخواهد آمد. اگر کارِ نظامی نباشد، بهترین کار سیاسی هم به نتیجه‌یی نخواهد رسید. کار نظامی باید پشتوانه باشد؛ البته برای کسانی که اهل حقند. کسانی که اهل باطل و سازشند، اصلاً به کار جهادی احتیاج ندارند. بروند سازش کنند و مشکلاتشان را - اگر حل شد - حل کنند. کسانی که اهل حقند، این‌طور نیستند. بدون کار جهادی، کار سیاسی و تحرک، هیچ فایده‌یی ندارد. کار سیاسی، باید پشتوانه‌ی جهاد نظامی داشته باشد و هر دوی اینها، بدون کار فرهنگی بیثمر خواهد بود. کار فرهنگی، مردم را با شما نگه خواهد داشت. اکثرتان یا جمع کثیری از شما، بحمداللَّه عالم، فاضل، درس‌خوانده، زحمت‌کشیده و واردِ به مفاهیم اسلامی و قرآنی هستید. کار فرهنگی را ان‌شاءاللَّه دنبال کنید. ان‌شاءاللَّه که خداوند همه‌ی شماها را موفق و مؤید بدارد.
معناى جهاد فقط جهاد با شمشیر و تفنگ که نیست؛ هر تلاش شما یک جهاد است. جهاد یعنى مجاهدت کردن، تلاش کردن؛ معنایش همین است. زندگى یعنى اینکه ما این هدفها را ترسیم کنیم، ارزشهایى که براى ما عزیز و محترم است، مشخّص کنیم و بعد با همه‌ى قوا بکوشیم. اصلاً زندگى جز این معنى ندارد، وَالّا اگر انسان از ارزشهایى ــ آن ارزشها هر چه میخواهد باشد ــ خالى باشد، تبدیل خواهد شد به یک حیوان، به یک جماد؛ یک حیات نباتى خواهد بود که جذب کن و رشد کن، یا احیاناً یک حیات حیوانى خواهد بود که جذب کن و رشد کن و تلاش کن، باز براى اینکه گیر بیاورى تا مجدّداً جذب کنى و رشد کنى؛ رشد جسمانى و مادّى. اینها که ارزشى ندارد؛ این که زندگى انسانى نیست.

شاهدها (۱۴ پاراگراف)

جهاد نظامی، سیاسی و فرهنگی و غفلت نکردن از هیچ‌یک

علی اىّ‌ حال، ما دعا میکنیم و امیدواریم که خداوند شما را تأیید کند. بدون جهاد، هیچ دشمنی از صحنه عقب‌نشینی نخواهد کرد، و جهاد هم جز با اتحاد و وحدت و هماهنگی، امکان‌پذیر نیست. جهاد، عبارت از جهاد نظامی، جهاد سیاسی و جهاد فرهنگی است. این هر سه، جهاد است. هیچ‌کدام را شما مغفولٌ‌عنه نگذارید. مبادا کسانی که در جبهه هستند و به جهاد نظامی مشغولند، کار سیاسی و تعارف بین‌المللی را دست کم بگیرند. سرتان کلاه خواهد رفت؛ این را بدانید. اگر این را دست کم بگیرید و نادیده بینگارید، مطمئناً ضرر خواهید کرد. فعالیت سیاسی، به تنهایی و بدون پشتوانه‌ی نظامی، هیچ …

وجوب عینی جهاد در صورت تصرف سرزمین مسلمانان به اتفاق همهٔ مذاهب

… فراموشى ــ ولو نه به لفظ، امّا در باطن امر ــ قرار دادند. ما اگر به خود بیاییم، خواهیم دید این بزرگ‌ترین بلائى است که در دورانهاى اخیر بر مسلمین نازل شده. حکم اسلامى این قضیّه واضح است؛ احدى از مسلمین درباره‌ى حکم منطبق بر قضیّه‌ى فلسطین تردیدى ندارد. این همان مسئله‌اى است که در تمام کتب فقهى‌اى که بحث جهاد در آن مطرح شده، به این صورت مطرح شده است که اگر کفّار بیایند و بَلَد[2] مسلمین را تصرّف کنند یا آن را احاطه کنند، هیچ یک از فقهاى مسلمین از قدیم و جدید در وجوب عینى جهاد در این مورد تردید نکرده است؛ همه‌ى مذاهب اسلامى در این معنا هم‌عقیده هستند. جهاد، واجب کفائى است امّا در غیر این مورد. جهاد ابتدائى البتّه واجب کفائى است؛ جهاد دفاعى که اظهر مصادیق دفاع هم این مورد است، واجب عینى است.

پیوند جهاد نظامی و سیاسی و فرهنگی و بی‌ثمری آنها بدون یکدیگر

… تمامی مجاهدین افغانی، به‌ویژه مجاهدین شیعه، می‌تواند گام مؤثّری برای همکاری در یک چهارچوب وسیع‌تر باشد. اگر حرکت به دور از هواهای نفسانی برای خدا و با نیّت خالص صورت بگیرد، پیروزی بر دشمنان حتمی است. وحدت، هماهنگی و یکدل بودن، ضرورت‌های جهاد با دشمن است. بدون جهاد، دشمن از صحنه عقب‌نشینی نخواهد کرد و جهاد در ابعاد نظامی، سیاسی و فرهنگی، بدون اتّحاد و وحدت امکان‌پذیر نیست. کار سیاسی باید از پشتوانه‌ی جهاد نظامی برخوردار باشد، و این دو بدون کار فرهنگی بی‌ثمر خواهد بود.

جهاد مجاهدان افغان، عامل اصلی خروج روس‌ها

… مقتدر عالم بود. یعنی شما بودید که اشغالگر را وادار کردید برود. این، واقعاً یک حادثه‌ی عجیب بود. یک قدرت جهانی با آن عظمت، نیامده بود که برود. روسها مگر آمده بودند وارد افغانستان بشوند که این‌همه کشته و خسارت بدهند، بعد هم بروند؟! اینها آمده بودند که بمانند. چه عاملی آنها را وادار کرد که بروند؟ جهاد. اگر کسی غیر از این تصور کند، قطعاً اشتباه کرده است. خیلی عوامل از لحاظ سیاسی و بین‌المللی و اجتماعی قابل تحلیلند؛ لیکن آنچه که آن عوامل را به وجود آورد، چیزی نبود، مگر جهاد شما؛ والّا اگر شما جهاد نمیکردید، جای دشمن گرم بود و در آن‌جا میماند؛ چرا برود؟

جهاد و تحرک عملی به‌عنوان یک ارزش

جهاد و تحرّک عملی یک ارزش است. ملّت فلسطین به جایی دل بسته است که در آنجا جهاد به صورت عملی و جدّی انجام می‌شود. ما توجّه به مسئله‌ی فلسطین را جزو وظایف خود می‌دانیم و در حدّ توان و امکاناتمان از قیام اسلامی فلسطین حمایت می‌کنیم. هر روزی که این قیام در اراضی اشغالی ادامه داشته باشد، شاهدی بر ضعف و ناتوانی رژیم اشغالگر قدس و هم‌پیمانان او است؛ لذا با تقویت روزافزون حرکت …

تفسیر «لما یحییکم» به جهاد و پیدایش حیات جامعه با جهاد

و امروز به نظر من انذار ممکن‌تر و عملى‌تر است. در آیه‌ى کریمه‌ى قرآن، خداى متعال به پیغمبر میفرماید: لِیُنذِرَ مَن کانَ حَیًّا؛[8] انسانهاى زنده و قلوب زنده را میشود انذار کرد؛ و این حیات همان چیزى است که با انقلاب، با حرکت، با جهاد در یک جامعه به وجود مى‌آید. ذیل آیه‌ى شریفه‌ى «یًّـاَیُّهَا الَّذینَ ءامَنُوا استَجیبوا لِله وَلِلرَّسولِ اِذا دَعاکُم لِما یُحییکُم»،[9] بعضى از مفسّرین گفته‌اند ــ شاید روایت هم دارد ــ که «لِما یُحییکُم» یعنى جهاد. امروز به برکت جهاد عمومى مردم، این حیات هست، پس انذار عملى‌تر است. اگر «ما یُحییکُم» قرآن هم باشد، امروز در جامعه‌ی ما قرآن داراى رواج است، مردم با قرآن به‌ طور نسبى اُنس دارند و این انذار عملى‌تر است.

ایستادگی امیرالمؤمنین (ع) در سختی‌ها و احیای حق با جهاد او

… اسلامى و بعد حفظ کردن آن، لحظه‌اى امیرالمؤمنین را فارغ نگذاشت؛ چقدر مبارزه کرد، چقدر خطرها را به جان خرید. محو بود در راه مبارزه براى اقامه‌ى حق و عدل؛ آن ‌وقتى که هیچ‌ کس در میدان نمیمانْد، او میمانْد؛ آن‌ وقتى که هیچ‌ کس به میدان قدم نمیگذاشت، او میگذاشت؛ آن ‌وقتى که سختى‌ها مثل کوه‌هاى گران بر دوش مبارزین و مجاهدین فى‌سبیل‌الله‌ سنگینى میکرد، قامت استوار او بود که به دیگران دلگرمى مىبخشید. براى او معناى زندگى همین بود که از امکانات خداداده، از قوّت جسمانى و قوّت روحى و ارادى و از آنچه در اختیار او است، در راه اِعلاء کلمه‌ى حق استفاده کند و حق را زنده کند؛ و حق زنده شد با قدرت اراده‌ى على، با بازوى على، با جهاد امیرالمؤمنین.

شتافتن طلبه به جهاد و دلبستگی به میدان جنگ، ارزشی والا

طلبه‌ها باید در صفوف مقدّم باشند؛ اگر جنگ پیش مى‌آید، طلبه باید در صفوف مقدّم جنگ باشد؛ و این را ارزش قرار بدهید؛ این حقیقتاً یک ارزش است. آن کسى که در حوزه‌ى علمیّه مشغول درس خواندن است، به مجرّد اینکه اذان حرب، اذان جهاد بلند شد، مى‌شتابد به سَمت جهاد فى‌سبیل‌الله‌؛ این اصلاً قیمت ندارد. بهترین عناصر طلبه آن کسى است که همین روحیه را در خود داشته باشد و بپروراند که مشمول آن حدیث «مَن لَم یَغزُ وَ لَم یُحَدِّث نَفسَهُ بِالغَزو»[6] نشود. اگر هم عملاً وارد میدان جنگ نمیشود، دلش براى میدان جنگ بجوشد؛ حالا یک مانعى پیش آمده و نمیتواند برود امّا دلش …

شرط جهاد، روی کار آمدن عابدان و حافظان حدود الهی

… سجّاد! او آیه‌ى قرآن میخواند براى امام سجّاد که چرا شما حج مى‌آیید عوض جهاد! حالا جهاد زیر پرچم چه کسى؟ عبدالملک مروان! خب، امام سجّاد برود زیر پرچم عبدالملک و جهاد کند؟ آن جهاد است؟ حضرت به عبّاد بصرى فرمود دنباله‌ى این آیه را بلدى؟ گفت بله؛ فرمودند بخوان؛ خواند: اَّلتّاّْئِبونَ العبِدونَ الحامِدونَ السّآئِحونَ الرُّکِـعونَ السُّجِدونَ الأمِرونَ بِالمَعروفِ وَ النّاهونَ عَنِ المُنکَرِ وَ الحفِظونَ لِحُدودِ الله‌؛[12] فرمود آرى، هر وقتى که عابدون، سائحونَ، راکعون، ساجدون، قائمون، صائمون، آمرون به معروف، ناهون عن المنکر و حافظون لحدود الله‌ آمدند سرِ کار، من میروم زیر پرچم آنها، آن‌ وقت جهاد خواهم کرد؛ حالا روز جهاد نیست. اَلحّْفِظونَ لِحُدودِ الله‌؛ حفظ حدود. حدود را بشناسید، طبق آن عمل کنید. هر چه حدّ الهى است، همان درست است؛ سلایق شخصى باید دخالت نکند.

ارزش شرکت در جهاد اسلامی یک ملت

… خاطر زحماتتان، به‌‌‌‌ خاطر این گردهمایى‌‌‌‌ها و بحثهاى مخلصانه‌‌‌‌اى که به‌‌‌‌ دنبال راه‌‌‌‌هاى علاجى هستید براى سرنوشت این جهاد عظیم ملّت مسلمان افغانستان.[3] بنده به‌‌‌‌ عنوان یک برادر مسلمان شما، از شماها به‌‌‌‌ خاطر این تلاشها و این مجاهدتها متشکّرم. و این یک ارزش است براى هر کسى که در جهادِ اسلامىِ یک ملّت به‌‌‌‌ نحوى از انحاء شرکت داشته باشد و امروز بحمدالله‌‌‌‌ شماها این جهاد را دارید انجام میدهید. از زیارت جنابعالى و همه‌‌‌‌ى آقایان هم خیلى خوشحالم؛ ان‌‌‌‌شاءالله‌‌‌‌ که خداوند همه‌‌‌‌‌‌ی شما را تأیید کند و توفیق بدهد.

اتفاق فقها بر وجوب جهاد همگانی در برابر تسلط دشمن بر سرزمین اسلامی

… و نظام جمهورى اسلامى است و آن، مسئله‌ى بیت‌‌المقدّس شریف و ملّت مظلوم فلسطین است. مگر ما میتوانیم از این مسئله غافل بشویم یا آن را به دست فراموشى بسپریم؟ مگر ممکن است؟ خصوصیّت نظام اسلامى همین است که تصمیم‌گیرى او بر اساس عقیده است؛ بر اساس تکلیف الهى است. هیچ‌ کدام از فقهاى اسلام تردیدى ندارند، اختلافى ندارند که آن ‌وقتى که دشمن بر سرزمین مسلمانان مسلّط شد و کیان اسلامى را در کشورى تهدید کرد، وظیفه‌ی همه‌ى آحاد مسلمین است که در یک جهاد بزرگ و همه‌گیر با آن دشمن مبارزه کنند، او را از آن سرزمین اسلامى اخراج کنند، او را مجازات کنند، تنبیه کنند. آیا صهیونیسمِ خبیثِ خطرناک جنایت‌کار و دشمن اسلام و مسلمین، متجاوز هست یا نیست؟ آیا سرزمین فلسطین خانه‌ى مسلمین و قبله‌ى مسلمین هست یا نیست؟

جهاد منحصر به جبهه نیست و مجاهدت در هر جا ممکن است

… خیلى فاصله داریم ــ ساخته خواهد شد و به آنجا خواهیم رسید. اینها وعده‌ى الهى است؛ وقتى این وعده‌ى اوّل تحقّق پیدا کرد، شما باید دلهایتان را محکم کنید، یقینهایتان را کامل کنید که وعده‌هاى بعدى و بزرگ‌تر هم تحقّق پیدا خواهد کرد که مضمون آیات کریمه‌ى قرآن است. راه آن، این است که ما مجاهدت را از دست ندهیم؛ جهاد فقط به جبهه رفتن نیست؛ هر جا هستید میتوانید مجاهد فى‌سبیل‌الله‌ باشید.

مبارزه با تجاوز و دست‌اندازی آمریکا به خلیج فارس، جهاد فی‌سبیل‌الله

… ما سیستم امنیّتى باید اینجا درست کنیم. خاک بر سر ملّتها و دولتهایى که اجازه بدهند آمریکاى متجاوز بیاید طبق منافع خودش نقشه بکشد و در خلیج ‌فارس و منطقه‌ى خلیج‌ فارس بخواهد سیستم امنیّتى درست کند![6] مسلمانها نخواهند گذاشت؛ ملّتهاى اسلامى اجازه نخواهند داد. هر کسى در مقابله‌ى با تجاوز آمریکا و طمع‌کارى آمریکا و نقشه‌ها و سیاستهاى آمریکا براى دست‌اندازى به منطقه‌ى خلیج‌ فارس بِایستد و مبارزه کند، جهاد فى‌سبیل‌الله‌ کرده و هر کسى در این راه کشته بشود شهید است.

نبودِ جهاد بدون انسان‌های تزکیه‌شده

… زکّیها»[3] . اگر جامعه‌ی اسلامی صدر اول اسلام، از تزکیه‌ی انسانها شروع نشده بود و در آن به اندازه‌ی لازم، آدمهای مصفا و خالص و بیغش وجود نداشتند، اسلام پا نمیگرفت، گسترش پیدا نمیکرد، بر مذاهب مشرکانه‌ی عالم پیروز نمیشد و تاریخ در خط اسلام به حرکت نمیافتاد. اگر انسانهای مزکا و مصفا نباشند، جهاد نیست.