ناممکن بودن ثروتهای سریع جز از راه تقلب و حرام، و پذیرش ثروت از راه صحیح
بله؛ این اشکال وارد است. خود من یکی از کسانی هستم که به این مسأله ایراد دارم. البته اگر کسی از راه صحیح میتواند ثروت جمع کند، هیچکس به او اعتراضی ندارد؛ منتها اینکه کسانی باسرعت به ثروتهای کذایی میرسند، اصلاً از راه صحیح و جز با تقلّب و روشهای ممنوع و حرام امکان ندارد. منابع کشور محدود است. لازمه انباشته شدن ثروت حرام در یکجا، گود افتادن و خالی شدن کیسه عدّهای دیگر در کنار آن است؛ همینکه امیرالمؤمنین فرمود:«ما رأیت نعمة موفورة الّا و فی جانبها حقّ مضیّع[1] ». اصلاً تمام تلاش ما این است که این موضوع نباشد. تکیه ما روی …
لزوم گناه شمردن جمع ثروت شخصی از سوی صاحبان قدرت در نظام اسلامی
در نظام اسلامی، مراکز قدرت و کسانی که دستگاههای مختلف و مدیریّتها و امضاءها را در اختیار دارند، باید به جمع ثروت شخصی برای خود، به عنوان یک گناه نگاه کنند. اگر اینطور شد، آنگاه دستها و دامنها پاک خواهد ماند؛ والّا اگر مسئولی که فلان تجارت خارجی و فلان مناقصه بزرگ در اختیار اوست؛ فلان پروژه مهم و پُرخرج زیر امضای اوست و فلان صندوق پول زیر کلید اوست، به خودش اجازه دهد برای منافع شخصی و جمعآوری ثروت برای خود یا …
سوءاستفادهٔ کارگزاران از نفوذ و قدرت برای دستیابی به امکانات عمومی و ثروت گزاف
اینکه امیرالمؤمنین علیهالسّلام میفرماید: «ما رأیت نعمة موفورة الّا و فی جانبها حقّ مضیّع[6] »؛ یعنی هرجا شما دیدید ثروت انباشتهای به وجود آمده، بدانید در کنارش حقوق ضایعشده فراوانی وجود دارد؛ مظهر اصلی و مصداق عمدهاش همین است که کارگزاران و مسئولان حکومت، با استفاده از نفوذ و قدرت، راحت بتوانند از امکانات عمومی استفاده کنند؛ بانکها راحت وام بدهند؛ مراکز گوناگون، امکان استفاده از زمین، آب، هوا، تجارت و وارد کردن و صادر کردن را در اختیار آنها بگذارند؛ ناگهان ببینید کسانی که دستشان از مال دنیا تا اندکی پیش خالی بود، ثروتهای گزاف پیدا کردهاند؛ ظاهر کار هم قانونی است.
جمع ثروت و انفاق نکردن، ضد ارزش و گناه و شاید گناه کبیره
نکتهی دیگری که امروز نکتهی آخری خواهد بود که عرض میکنم، این است که جمع ثروت و عدم انفاق از نظر اسلام یک ضد ارزش و یک گناه و شاید یک گناه کبیره است. اینجور نیست که چون کار با سرمایه جایز و مباح هست، پس بنابراین انسان حق دارد - ولو از طرق مشروع و حلال - ثروتی را جمع کند و آن را نگه دارد، در حالی که جامعه به ثروت او و به امکانات او و به دارائی او احتیاج دارد، آن را در راه مصالح عمومی و در راه خدا خرج نکند؛ …
تلاش برای منصرف کردن آیهٔ کنز از ثروتاندوزان مسلمان
..از صدر اسلام کوشش میشد که آیۀ «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ»[6] یا از معنا منصرف[7] بشود، یا مخصوص به مسئلۀ کنز[8] اهل کتاب و احبار و رهبان بشود تا جمعکنندگان ثروت در بین مسلمانان را شامل نشود. یکی از کوششهای آنها این بود که سعی داشتند «واو» را از سر «وَ الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الْفِضَّةَ» بیندازند و آن را «الَّذینَ یَکنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ» تلاوت کنند تا عبارتِ بعد از «واو»، صفتی باشد برای ماقبلش. و نیز کوشش میشد مفاد آیه اینطور نشان داده شود که میخواهد همان حکم زکات واجب را معیّن کند. لذا کَعبُالاَحبار[9] به عثمان اینطور میگفت که اگر کسی بعد از ادای زکات ـ که شرعاً در نُه قلم از اجناس، مقرر شده ـ خانهای بسازد که خشتی از طلا و خشتی از نقره داشته باشد، اشکالی ندارد. کعب الاحبار طبق میل عثمان حرف میزد و فتوا میداد؛ اما ابوذر با این حرف …
انباشت مال مردم به دست اطرافیان عثمان به پیروی از رویهٔ خلیفه
..وقتی رویّۀ خلیفه در حکومت اسلامی چنان شد و عثمان به فکر خود افتاد، موجب شد اطرافیان او هم آنچه میتوانند مال مردم را ذخیره و انبار کنند. 2تفسیر سورۀ برائت /ص230 فرض کنید دربارۀ زبیر و طلحه؛ زبیر خانهای در بصره داشت و طلحه خانهای در کوفه. دربارۀ خانهای که زبیر در بصره داشته، یا طلحه در کوفه داشته، یا عرض کنم که سعدبنابیوقّاص، فاتح معروف ایران، در وادی عقیق[12] داشته، مثلاً مینویسند که پشت …
همراهی هر ثروت انباشته با حقی ضایعشده
… بناست بگویم و خواهم گفت، خودِ شما پیش از گفتن من، به همان نتیجه عیناً برسید. این جامعهایست که اسلام میخواهد و مانند اسلام است همۀ ادیان توحیدیِ عالم. جامعهای که در آن زور نباشد، قلدری نباشد، جمع ثروت در کنار محرومیتها و مستمندیهای طبقات مستمند نباشد. امیرالمؤمنینِ همین مکتب و همین دین میفرماید: که «ما رَاَیتُ ثِروَةً مَوفورَةً اِلّا وَ فی جانِبِها حَقٌّ مُضَیَّع»[3] من هیچجا ثروتی را انباشته ندیدم، مگر آنکه در کنار آن حقِ ضایعشدهای را دیدم. اگر بنا باشد سرانه تقسیم کنند، به آقای راک فِلِر[4] اینقدر نمیرسد. اینیکه میبینید اینقدر رسیده، برای خاطر این است که او سهم خودش را با سهم ده میلیون انسان دیگر، بیست میلیون انسان دیگر، رویهم گذاشته، شده اینقدر. یک دهمیلیونیُم برای او است، یک صدهزارم برای او است؛ «ما رَاَيتُ ثِروَةً موفورَةً اِلّا وَ فى جانِبِها حَقٌّ مُضَيَّع».
مخالفت ثروتاندوزان با دعوت نبی و نظام او
… برای خاطر اینکه میتوانند یک عده مردم را بدوشند، میتوانند از نیروهای یک عده انسان بیگناه، به ناحق استفاده کنند. اگر بنا شد آنها با آن انسانها در یک ردیف، در یک طبقه قرار بگیرند، پس از چه کسی استفاده کنند؟ بعد از این چه کسی را بدوشند؟ اینها مخالف میشوند. دیگر از کسانی که مخالف خواهند بود با دعوت این نبی و با اقامۀ چنین جامعه و نظامی، آن ثروتاندوزانند، آن مالجمعکنانند. آنهایی که مایلند پول را از کیسۀ این، از کیسۀ آن، از لایِ دستمال بستۀ فلان پیرزن محروم، از تهِ دخل فلان بقال کمدخلِ سرِ گذر بکشند بیرون و در کیسههای بزرگ و بینهایتِ خودشان بریزند. آنکسانیکه مایلند با تأسیس مؤسسات رباخواری، با ایجاد سیستم رباخواری و گرفتن ربحِ[5] پول، همۀ کاسبیهایی که وجود دارد و همۀ تجارتها و همۀ فعالیتهای اقتصادی را، در نتیجه به سود خودشان بکنند. مگر اینجور نیست؟ جنابعالی شغلتان چیست آقا؟ شما یک کاسبی هستید در …
مخالفت طبیعی ثروتاندوزان با پیامبری که ثروتاندوزی را ممنوع کند
وقتیکه سیستم، سیستم رباخوارانه بود، وقتی بنا شد در یک جامعه همه ربا بدهند و گروهی ربا بگیرند و بخورند، پس بنابراین کاسبیها همه به سود مؤسسات رباخواری است. اگر بنا شد در یکچنین جامعهای ـ که ثروت و ثروتاندوزی شغل شریف مشروع یک عده انسان است که میخورند و آقایی میفروشند ـ یک پیغمبری بیاید، یک مصلحی بیاید، بگوید که آقا ثروتاندوزی ممنوع؛ خب پیداست که این با آن پیغمبر مخالفت خواهد کرد؛ خیلی طبیعی است. پس اینهم یک گروه.
محروم ماندن دیگران از ثروتی که ثروتاندوز خود مصرفش نمیکند
اگرچه که قارون جرمش این است که گنج کرده ثروتها را، اموال مردم را برای خود جمع کرده، سرِ یک سفرهای که بهقدر پنجاه نفر غذا گذاشتهاند، پنجاه نفر از این میخورند، سیر میشوند، زیاد هم میماند، این آقا چهارزانو زده، یا پاهایش را باز کرده، غذای چهلونه نفر را گذاشته جلوی خودش؛ خب معلوم است که غذای چهلونه نفر را یک نفری نمیخورد، اما نمیگذارد دیگران هم بخورند. چهلونه نفرِ دیگر، غذای یک نفر را میخورند، این یک نفر، غذای چهلونه نفرِ دیگر را حبس کرده، کاش زهرمار میخورد، حبس کرده؛ قارون اینکاره است. قارون ثروتهای عمومی را حبس کرده؛ لذاست که موسی به جنگ او هم میآید.
بشارت عذاب دردناک به گنجکنندگان طلا و نقره
… ﴿اِنَّ كَثيراً مِنَ الاَحبارِ وَ الرُّهباِ﴾ همانا بسیاری از عالمان و زاهدان، ﴿لَيَأكُلونَ اَموالَ النّاسِ بِالباطِلِ﴾ بیگمان میخورند اموال مردم را بدون استحقاق، ﴿وَ يَصُدّونَ عَن سَبيلِ اللهِ﴾، پولشان را هم میخورند، از راه خدا هم آنها را باز میدارند. ﴿وَ الَّذيَ﴾ مجدداً طبقۀ مترفین، پول جمعکنندگان، گنجور را میگوید: ﴿وَ الَّذينَ يَكنِزونَ الذَّهَبَ وَ الفِضَّةَ﴾ آنکسانیکه گنج میکنند طلا و نقره را، ﴿وَ لا يُنفِقونَها في سَبيلِ اللهِ﴾ در راه خدا انفاق نمیکنند، ﴿فَبَشِّرهُم بِعَذابٍ اَليمٍ﴾ مژده بده آنها را به عذابی المانگیز و دردآور.
لزوم جلوگیری دستگاهها از ثروتاندوزان بیاعتنا به مستضعفان و آیندهٔ کشور
… و این امکانات فراوانی که در کشور ما هست، استفاده کنند. ما تلاش همه را هم لازم داریم؛ لیکن یکی از آفاتی که در همین دوران متوجه حرکت رشد و توسعه عمومی کشور است، این است که بهوسیله سوءسیاستها در کشور، شکاف بین طبقات زیاد شود. این را باید بسیار مراقب باشند. عدّهای فقط به خود فکر میکنند. اینها کسانی هستند که نه به قشر مظلوم و مستضعف، نه به فقرا و نه به آینده کشور فکر نمیکنند و فقط به جیب خودشان، به زندگی شخصی خودشان و به گردآوری هرچه بیشترِ ثروت میاندیشند. دستگاههای مسؤول نباید اجازه دهند که اینها مرتّب فاصلهها و شکافها را بیشتر کنند. عدالت اجتماعی، اساس است. اگر رونق اقتصادی در کشور باشد، اما عدل اجتماعی نباشد، این رونق اقتصادی به درد فقرا و مستضعفان نخواهد خورد و محرومیت را برطرف نخواهد کرد؛ همچنان که امروز در بسیاری از کشورها شما ملاحظه میکنید که تولید بالاست، کارخانههای بزرگ مشغول …
زرمندان و ثروتمندان بزرگ، عامل محرومیت انسانها بر اثر شح نفس
… که یک نظامیای آمده باشد و قدرت را بدست گرفته باشد برای شهوترانی، از این قبیل نبود، برخیشان ایده داشتند، لکن همانجا را هم من دیدم آنچنان مواظب خوشگذرانی خودشان هستند مثل یک حیوان که در روایت دارد: «همها علفها»[8] بسیاری از اینها همتشان همان علفشان بود. اصلاً زندگی که در آن لذت بودن نباشد برای آنها معنی ندارد، کما اینکه شما میبینید امروز سرمایههای انباشته در دنیا چه میکند؟ و امروز ثروتمندان بزرگ عالم چه آتشی به دنیا زدند؟ چقدر انسانها را محروم نگهداشتند؟ و این بر اثر «شح نفس» هرچه بیشتر به چنگ آوردن و هرچه کمتر خرج کردن است!! و لذا این اقدام بزرگ و تمرین بزرگی است برای انسان، که انسان آنچه را از جیب خودش بهچنگ آورده رها کند. پس اولین فایدهای که بر انفاق مترتب است، آن فایدهای است که به انفاق کننده میرسد و فایدهی دوم آن فایدهای است که به انفاق شونده میرسد. لکن این فایده دوم …
نگهداری ثروت و ندادن آن در راه خدا، عملی غیراسلامی و مغضوب خدا
… میکند، جواب نمیدهد که از چه جنسی انفاق بکن و از چه جنسی نکن، بلکه جواب میدهد «قل العفو»؛ به آنها بگو که زیادیها را، هرچه مورد نیاز لازم زندگی شماست، خرج کنید؛ اما هر چیزی که مورد نیاز حقیقی زندگی نیست، آن را در راه خدا انفاق کنید. این یک اصل اسلامی است. بنابراین خیلی طبیعی است که ثروتاندوزی بر طبق نظر اسلام یک حرکت غیر اسلامی است که آیهی شریفهی «و الّذین یکنزون الذّهب و الفضّة و لا ینفقونها فی سبیل الله فبشرّهم بعذاب الیم»[3] را در هفتهی گذشته عرض کردم و گفتم که بشارت به عذاب دردناک در این آیه دلیل بر این است که کنز ذهب و فضه و به عبارت امروز نگهداری ثروت و ندادن آن در راه خدا یک عمل مغضوب پروردگار است و شاید بشود گفت یک گناه کبیره است. این طرز فکر اسلام در باب انفاق است.
سوء استفادهٔ برخی از آزادی اقتصادی برای انباشت ثروت پیش و پس از انقلاب
… افرادی که مایل بودند از اسلام دفاع کنند، اما تفکر عمیق اسلامی را هم درست نمیدانستند، آنها هم سوء استفاده یا اشتباه کردند، از ترس حملهی گروههای چپ بکلی آزادی فعالیت اقتصادی در اسلام را نفی کردند و منکر شدند که در اسلام چیزی به نام آزادی اقتصادی وجود دارد. یک عده هم عملاً سوء استفاده کردند؛ یعنی در سایهی آزادیهای اقتصادی در اسلام جیبهای خودشان را پر کردند و چه پیش از پیروزی انقلاب که البته نظامِ آن روز این را بیشتر تشویق میکرد و چه حتی بعد از پیروزی نظام اسلامی از آزادیهائی که بود، سوء استفاده کردند و بر ثروتها و اندوختهها و سوء استفادههای خودشان هرچه خواستند، افزودند. بههرحال مسئلهی حساسی است و من البته در بحث امروز که شاید یکی دو خطبهی دیگر هم بعد از آن، بعد از امروز دربارهی این موضوع بحث کنم، نمیخواهم این مسئله را به صورت مشروح در اینجا مطرح کنم. زیرا اولاً خطبهی نماز جمعه گنجایش بحثهای ریز و دقیق و استدلالی را …
انتظار ناکثین برای بازخواست نشدن دربارهٔ ثروتهای بادآورده
… شکنندگانِ بیعت. اول با امیرالمؤمنین بیعت کردند، ولی بعد بیعت را شکستند. اینها چه؟ اینها نه، اینها مسلمان بودند، اینها خودی بودند؛ منتها خودیهایی که حکومت علیبنابیطالب را تا آنجایی قبول داشتند که در آن برای آنها یک سهم قابل قبولی وجود داشته باشد؛ با آنها مشورت بشود، به آنها مسئولیت داده بشود، به آنها حکومت داده بشود، اموالی که در اختیارشان هست، به آن تعرضی نشود، نگویند آقا از کجا آوردید؟! ثروتهای بادآورده، و چه و چه. همان کسانی که از بعضیشان وقتی از دنیا رفتند، چقدر ثروت باقی ماند. اینها، امیرالمؤمنین را قبول میکردند، نهاینکه قبول نکنند، منتها شرطش این بود که با این چیزها کاری نداشته باشد. آقا، این اموال چرا؟ چرا آوردید، چرا گرفتید، چرا میخورید، چرا میبَرید، این …
گرفتاری ثروتاندوزان به وسوسهٔ نفس، نه بیاعتقادی به اسلام
آنکسانیکه ازلحاظ ثروت، انباشته شده بودند، به اسلام بیاعتقاد نشده بودند، از دین خارج نشده بودند، علیرغم قرآن و اسلام نبود که ثروت جمع میکردند؛ اینها دستخوشِ توطئۀ نفْسِ وسوسهگرِ خودشان بودند، و علی علیهالسلام باید این توطئه را برایشان برملا میکرد، باید حقیقت را به آنها میفهماند و میفهماند که انسانِ مسلمان، شریفتر و والاتر از آن است که اسیر این زخارف و زیورها بشود. باید به آنها میفهماند که این ثروت از آنِ همه است و نباید یک جا متمرکز بشود و به یک عده، مخصوص بشود. شرح دنیای دنیّهای[5] که در نهجالبلاغه هست، به این منظور است؛ درحقیقت میخواهد تعدیل کند جامعهای را که از همهجانبهبودن افتاده. اگر فتوحاتی انجام داده و …
انباشت ثروت و گنج، مایهٔ گردنفرازی و بازماندن بشر از مقصد
و طغیان بر اثر احساس بینیازیست. استغناء، غناء، جمعِ ثروت، انباشتن گنجها و ثروتها، گردنها را برمیافرازد، و وقتی گردنها برافراشته شد، وقتی قدرتهای غیر خدایی بهوجود آمد و شکل گرفت، آنوقت است که بشریت دیگر به آن سرمنزل نمیرسد. ببینید، اینها الهامهای خداست در آغاز بعث، اینها همان شعلهایست که پیغمبر خدا را آتش زد، مشتعل کرد.
ترس ثروتاندوزان از جامعهٔ منع جمع ثروت
شد چهارطبقه. بنده تا اینجاییکه صحبت کردم، از قرآن استنادی نکردم، فقط همین اندازه تشریح کردم که انبیا میآیند چگونه دنیایی درست کنند، آن دنیا را برای شما تشریح کردم که چگونه دنیاییست، چگونه جامعهایست. بعد گفتم که از یکچنین جامعهای، چه کسانی میترسند، پیداست از جامعهای که در آن جمع کردن ثروت ممنوع باشد، ثروتاندوزان میترسند. از اجتماعی و نظامی که اختلاف طبقاتی در آن گناه باشد، ممنوع باشد، منسوخ باشد، طبقات بالا میترسند. آنکسیکه عادت کرده به اینکه در طبقات عالیه زندگی بکند، این اگر دید نظامی بر سر کار خواهد آمد که او را پایین میآورند، او را با افراد خاکنشین همسطح میکنند، یا …