رفتن به محتوای اصلی

تهذیب نفس

نام‌های دیگر: تهذیب اخلاق

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پاک کردن نفس از رذایل و پرورش فضایل اخلاقی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۵/۱۰/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.
خدای متعال بشر را طوری آفریده است که به تربیت احتیاج دارد. هم از بیرون باید او را تربیت کنند، هم از درون خودش باید خودش را تربیت کند. در مقوله مسائل معنوی، این تربیت، یکی تربیت فکر و قوای عقلانی اوست که محلّ این تربیت، تعلیم است و یکی تربیت نفس و قوای روحی و قوه غضبیّه و شهویّه اوست که نام این تربیت، تزکیه است.
توصیه‌ی بعدی، مسأله‌ی خودسازی اعتقادی و علمی؛ و اعتقادی و عملی است، که بعضی از دانشجویان عزیز هم اینجا تذکر دادند. «علیکم انفسکم»؛ آن نگاه اسلام به انسان در خطاب فردی را همیشه در نظر داشته باشید. خودتان را حفظ کنید؛ «علیکم انفسکم». جاده‌ای که انسان را به خدا و نورانیت میرساند، جاده‌ی ترک محرمات و بجا آوردن واجبات است. واجبات را اهمیت بدهید، گناهان را پرهیز کنید؛ تهذیب یعنی این. چون دلهای شما جوان است، نورانی است، آلودگی بحمدالله در دلها و روحهای شما نیست، خدای متعال کمک خواهد کرد؛ تفضل خواهد کرد.

اصلاح نفوس و نشر اخلاق و معنویت در جامعهٔ اسلامی، وظیفه و جهادی مقدس

من هنا، فانّ اصلاح النّفوس و تهذیبها و نشر الاخلاق والفضیلة والمعنویّة فى الوسط الاسلامىّ هو من واجبات المسلمین الکبرى. بل هو فى الحقیقة ایضاً کفاحٌ شاقّ و جهادٌ مقدّس.

لزوم عروج و تطهیر خود برای کسانی که دل‌های مردم را پاک می‌کنند، با تمثیل آب

… خودشان را با آن پاک میکنند، امّا خود آب چه؟ این آب هم بالاخره یک موجودى است؛ چه ‌جور میشود این آب را از اینکه تبدیل بشود به یک شى‌ء قَذِر و پلید نجات داد؟ او میگوید ــ البتّه مَثَل است، در مَثَل نباید مناقشه کرد از جهت انطباق با موازین عقلى یا علمى یا طبیعى؛ [این] براى تفهیم یک مطلب است ــ خداى متعال گردش عالم را این‌جور قرار داده است که این آب تبخیر بشود و عروج بکند و آنجا «ماءً مطهّراً» دوباره به ‌صورت برف و باران به زمین برگردد.[10] یعنى اى کسانى که در ابتلائات مردم در قذارات[11] نفسانى و روحى‌شان، در گله‌‌گزارى‌هایشان و در شبهه‌افکنى‌هایشان مرجع مردمید و شما پاک میکنید ذهنهاى آنها و دلهاى آنها و روحهاى آنها را! مواظب خودتان باشید؛ یک عروجى هم شما لازم دارید؛ شما هم باید عروج کنید، خودتان را تطهیر کنید، و بعد از آنجا دوباره پاک و مطهّر جمع بشوید و براى تطهیر آماده بشوید.

نماز، دعا، توبه و ذکر وسایل الهی تطهیر و تکمیل نفس

و خداى متعال وسیله‌ى عروج را در اختیار ما قرار داده است: اَلصَّلوةُ مِعراجُ المُؤمِن؛[12] دعا سلاح مؤمن است،[13] [لذا] تضرّع به پروردگار و توبه و انابه‌ى الى الله‌ و توجّه به خدا و ذکر خدا، آن وسیله‌هایى است که بِوفور در اختیار آحاد بشر قرار داده‌اند تا انسان بتواند خودش را با آن تطهیر کند و تکمیل کند. البتّه ما قاصریم، ما ناقصیم، ما از این نعمتى که خداى متعال در اختیار ما قرار داده است ــ امثال بنده را عرض میکنم ــ نتوانسته‌ایم درست استفاده کنیم و درست استفاده نمیکنیم امّا باید استفاده کنیم. وقتى مسئولیّت به ‌وجود مى‌آید، انسان بیشتر وظیفه پیدا میکند که …

داخل کردن نفس در ولایت الهی به‌عنوان قدم اول و اساسی

منتها در مسئله‌ى عید غدیر این نکته هم وجود دارد که در باب ولایت، دو قلمرو اساسى هست: یکى قلمرو نفْس انسانى است که انسان بتواند اراده‌ى الهى را بر نفْس خودش ولایت بدهد و انسان نفْس خود را داخل در ولایت‌الله‌ بکند؛ این، آن قدم اوّل و قدم اساسى است و تا این [محقّق] نشود، آن قدم دوّم هم تحقّق پیدا نخواهد کرد. جانب دوّم و مرحله‌ى دوّم این است که محیط زندگى را داخل در ولایت‌الله‌ بکند؛ یعنى جامعه با ولایت الهى حرکت کند و هیچ ولایتى ولایت پول، ولایت قوم و قبیله، ولایت زور، ولایت سنّت‌ها و آداب و عادات غلط نتواند مانع بشود از ولایت‌‌الله‌ و عرض اندام بکند در مقابل …