رفتن به محتوای اصلی

تهذیب نفس

نام‌های دیگر: تهذیب اخلاق

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پاک کردن نفس از رذایل و پرورش فضایل اخلاقی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۵/۱۰/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.
خدای متعال بشر را طوری آفریده است که به تربیت احتیاج دارد. هم از بیرون باید او را تربیت کنند، هم از درون خودش باید خودش را تربیت کند. در مقوله مسائل معنوی، این تربیت، یکی تربیت فکر و قوای عقلانی اوست که محلّ این تربیت، تعلیم است و یکی تربیت نفس و قوای روحی و قوه غضبیّه و شهویّه اوست که نام این تربیت، تزکیه است.
توصیه‌ی بعدی، مسأله‌ی خودسازی اعتقادی و علمی؛ و اعتقادی و عملی است، که بعضی از دانشجویان عزیز هم اینجا تذکر دادند. «علیکم انفسکم»؛ آن نگاه اسلام به انسان در خطاب فردی را همیشه در نظر داشته باشید. خودتان را حفظ کنید؛ «علیکم انفسکم». جاده‌ای که انسان را به خدا و نورانیت میرساند، جاده‌ی ترک محرمات و بجا آوردن واجبات است. واجبات را اهمیت بدهید، گناهان را پرهیز کنید؛ تهذیب یعنی این. چون دلهای شما جوان است، نورانی است، آلودگی بحمدالله در دلها و روحهای شما نیست، خدای متعال کمک خواهد کرد؛ تفضل خواهد کرد.

اولویت تهذیب و تکمیل نفس و آراستگی به اخلاق الهی

هر کدام‌ ما در هر جا که هستیم، همّت اوّلمان باید بر تکمیل نفْس و تهذیب نفْس و ساختن باطن و متحلّى‌ شدن به حلیه‌ى[2] اخلاق الهى و معنوى باشد. در همین دعاهاى ماه رجب ــ که امسال نوزدهم دى در ماه رجب واقع شد و این یک فرصت مضاعفى است ــ مشاهده کنید که چه کوششى در این ادعیه و ادعیه‌ى دیگر میشود تا انسان در باطن و در قلب خود متحوّل بشود و زیور اخلاق الهى و انسانى را پیدا کند. این انسان‌سازى است؛ این، …

وابستگی سعادت دنیا و فلاح آخرت به تزکیه

… و والا به حساب مى‌آمد و مى‌آید، عبارت است از تزکیه‌ى انسان. همه‌چیز مقدّمه‌ى تزکیه و طهارت آدمى است. حکومت اسلامى در میان اجتماعات بشرى هم با اینکه هدف بزرگى محسوب میشود، ولى خود آن یک مقدّمه است براى تعالى انسان و رشد انسان که در تزکیه‌ى آدمى نهفته است. هم زندگى در این عالم اگر بخواهد به سعادت برسد، محتاج تزکیه است، و هم درجات اخروى و معنوى متوقّف بر تزکیه است. فلاح انسان یعنى دست یافتنِ انسان به مقصد اعلىٰ، وابسته‌ى به تزکیه است: قَد اَفلَحَ مَن تَزَکّی، وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّی؛[2] آن کسى که تزکیه بکند، فلاح و رستگارى را به دست آورده است. شما ملاحظه بفرمایید روش نبىّ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) را در تمام لحظات دعوت اسلامى خود از روزهاى اوّل که در غربت محض بودند و با تنهایى خود با همه‌ى دنیاى جاهلیّت و کفر مبارزه میکردند، تا اوج قدرت اسلامى؛ یعنى آن روزى که پیغمبر مکّه را فتح کرده بود، …

تزکیه نکردن انسان ریشهٔ ظلم، فقر، جنگ و فریب در جهان

… از همه‌ى بتها خطرناک‌تر، بت نفْس ما است، خودخواهى ما است ــ و هم سرچشمه‌ى همه‌ى خیرات و زیبایى‌ها و کمالها در وجود ما است. اگر ما بتوانیم و همّت کنیم خودمان را از چنگال نفْس امّاره‌ى به سوء و شهوات نفسانى نجات بدهیم، سرچشمه‌ى خیرات بر روى ما گشوده خواهد شد. دنیا اگر پُر از ظلم و جور است، اگر قدرتهاى استکبارى به مردم دنیا زور میگویند و به آنها جفا میکنند، اگر بسیارى از ملّتها با سکوت خود، ذلّت را به دست خود براى خود تدارک مى‌بینند، اگر بسیارى از قدرتها و دولتها بر مردم خودشان ظلم را روا میدارند، اگر فقر هست، اگر بى‌سوادى هست، اگر بى‌فرهنگى هست، اگر جنگهاى خانمان‌سوز هست، اگر بمب‌هاى شیمیایى هست، اگر ظلم و تعدّى و دروغ و فریب هست، همه‌وهمه ناشى است از عدم تزکیه‌ى انسان؛ انسانها خود را تزکیه نکرده‌اند و نساخته‌اند. انقلاب براى این است که جوانهاى ما، مردم ما، در هر قشرى و هر طبقه‌اى این فرصت را پیدا کنند که خودشان را بسازند؛ خودشان را از بدى‌ها نجات بدهند؛ خودشان را در مقابل آتش دوزخ اخروى و دوزخهاى دنیوى بیمه کنند. جامعه‌اى که تزکیه شده باشد، مردمش نفْس خود را اصلاح …

برطرف کردن ریشه‌های بدبختی جوامع با تزکیهٔ اخلاقی

… هست، یا به خاطر اختلافات است یا به خاطر حرص و آز است یا به خاطر دنیاطلبى است یا به خاطر بددلى انسانها با یکدیگر است یا به خاطر ترس و اظهار ضعف و ترس از مرگ است، یا به خاطر میل و رغبت به شهوات و خوش‌گذرانى است؛ اینها مایه‌ى اصلى بدبختى‌هاى جوامع بشرى است. اینها را چگونه میشود برطرف کرد؟ با تهذیب اخلاقى، با تزکیه‌ى اخلاقى.

دشواری تهذیب اخلاقی در حکومت طاغوت و آسانی آن در حاکمیت اسلام

البتّه تهذیب اخلاقى در حکومت طاغوت بسیار مشکل است. کمتر انسانى را میتوان پیدا کرد که در دوران حاکمیّت طاغوتها بتواند به رشد معنوى و اخلاقى دست پیدا کند تا مثلاً برسد به مقامى روحى و معنوى مثل مقام بزرگان، و شخصیّتى مثل مثلاً امام امّت به وجود بیاید؛ امّا در دوران حاکمیّت اسلام آسان‌تر است. تا وقتى که نبىّ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و رسالت اسلامى نبود، ابو‌ذرها و مقدادها و عمّارها انسانهاى جاهل و گمراهى بودند، مثل حیوانات، مثل وحشى‌ها، مثل بقیّه‌ى مردم زندگى میکردند، امّا طلوع خورشید اسلام، از عمّار آن‌چنان شخصیّت بزرگى ساخت که در طول …

لزوم همت ملت ایران به ساختن و پاکیزه کردن خود

ما ملّت ایران باید همّت کنیم به تهذیب نفْس؛ خودمان را بسازیم؛ خودمان را تطهیر کنیم و پاکیزه کنیم؛ نفوس خودمان را با خدا آشنا کنیم. این جهاد، بزرگ‌تر است از هر جهاد ظاهرى و با هر دشمنى با هر عظمتى. همه‌ى انبیاى الهى آمده‌اند تا انسان را بسازند؛ انسان را از دست منیّتهاى خود نجات بدهند، انسان را از شرّ وسوسه‌هاى درونى خودش خلاص کنند. این شجاعت و این قدرت در ما باید به ‌وجود بیاید که بتوانیم …

تهذیب اخلاق در حوزه‌ها به‌عنوان مهم‌ترین مسئله

و مطلب چهاردهم که شاید یکى از مهم‌ترین بلکه باید گفت مهم‌ترینِ این مسائل است، مسئله‌ى تهذیب اخلاق در حوزه‌هاى علمیّه است که ما چون راجع به این مسئله زیاد صحبت کرده‌ایم و مکرّر عرض کرده‌ایم، نخواستیم که درباره‌ى این تفصیل زیادى بدهیم. مسئله‌ى تهذیب اخلاق، مسئله‌ى ساده‌زیستى، مسئله‌ى اِعراض از زخارف[11] دنیا را باید جدّى گرفت در حوزه‌هاى علمیّه. این‌جور نباشد که طلبه تا خانه‌اش دو خیابان تا محلّ درس فاصله دارد، به فکر ماشین شخصى بیفتد. ماشین چیست؟ از اوّل، بناى کار طلبگى بر عسرت[12] بود و بى‌اعتنائى به زخارف دنیوى؛ نه اینکه فوراً به فکر بیفتیم که حالا یک ماشین شخصى، یک خانه‌ى کذائى؛ نه آقا، باید یک …

ضرورت خودسازی گویندگان دین برای اثرگذاری سخنشان

خب حالا آن چیزى که واقعاً در محدوده‌ى جمع کسانى که اهل منبرند ــ چه حرفه‌ى آنها این است و چه در کنار حرفه‌ى اصلى به آن میپردازند ــ باید معلوم باشد، این است که اگر ما میخواهیم مردم را موعظه بکنیم، لازمه‌ى آن، اتّعاظ[2] نفْسى خود ما است در درجه‌ى اوّل. تهذیب نفْس براى کسى که بنا بر گویندگى دین دارد، یک امر الزامى است تا حرف او داراى اثر بشود و از دل بگوید و عمل او قول او را تقویت کند و شاهدى بر آن باشد. چون بنا بر این دارد که سطح فکر مردم را در مسائل اسلامى بالا ببرد، پس باید آگاهى و بینش دینى وسیع و متنوّع داشته باشد، با قرآن مأنوس باشد، در احادیث غور بکند و کرده باشد، با افکار نوِ مربوط به مذهب و دین آشنا باشد، اهل تحقیق درباره‌ى مسائل دینى و افکار دینى …

لزوم مبارزهٔ بندهٔ خدا با هوای نفس و تسلیم نشدن به آن

… به خاطر هوسهایشان. این ملّتها اسیر دستها و سرپنجه‌هاى خونین قدرت‌طلبان نمیشوند مگر به خاطر هوسهایشان؛ هوس زندگى، هوس خوشگذرانى، هوس لذّات، هر چند پست و کوچک. و انسانیّت اساساً از اوج سقوط نمیکند مگر به تبعیّت و بندگى هوس. بندگى خدا این بندگى را نفى میکند؛ یعنى اگر کسى بنده‌ى خدا است، باید دیگر بنده‌ى نفْس خودش نباشد؛ باید با هواى نفْس خودش مبارزه کند؛ تسلیم او نشود، زیر بار او نرود؛ بنده‌ى او نباشد، یعنى زیر بارش نرود. هر چه نفْس خواست، هر چه دل ــ به تعبیر فارسى ما ــ رغبت کرد، خواهش کرد، انسان تسلیم آن نشود. از اینجا ]یعنی[ نفى بندگى خود، بندگى نفْس، بندگى شهوات بگیرید تا نفى بندگى قدرتها؛ قدرتهاى ظالمانه، قدرتهاى غاصب، قدرتهاى غیر …