رفتن به محتوای اصلی

تهذیب نفس

نام‌های دیگر: تهذیب اخلاق

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پاک کردن نفس از رذایل و پرورش فضایل اخلاقی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۵/۱۰/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یکی از آنها را در هفته‌ی قبل عرض کردم و آن به طور خلاصه این بود که در فرهنگ غربی، آزادی دارای موانع بُرونی است؛ موانع اجتماعی و سیاسی و اقتصادی و امثال آنها. اما از نظر اسلام غیر از موانع بُرونی مثل همین محدودیتهای سیاسی و اقتصادی و موانع آزادی؛ حکومتها، دولتها، رژیمهای جبار، نظامهای اقتصادی ظالمانه، علاوه‌ی بر اینها، یک سلسله موانع درونی هم وجود دارد که آزادی بشر را محدود میکند، بشر را اسیر و زندانی و برده میسازد و موانع درونی از موانع برونی مهمتر، خطر آن بیشتر و رفعش مشکلتر است و تنها آن انسانهائی میتوانند موانع بیرونىِ آزادی را برطرف بکنند و محدود کنندگان آزادی را به زانو در بیاورند که قبلاً توانسته باشند موانع درونی را یا بعضی از آنها را از سر راه خودشان بردارند و در دل و جان خود آزاد بشوند. در این باره هم چند حدیث خوانده شد و مطالبی در ذیل آن احادیث که از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را شاید بسیاری از شما شنیدید که نقل میکنند اسکندر مقدونی که فاتح بخش عظیمی از دنیای زمان خودش بود با تبختر[2] از راهی عبور میکرد، همه در مقابل او تعظیم میکردند و به خاک میافتادند و ستایش او را میکردند، دید یک مرد ژنده‌پوش فقیری در سر راه نشسته و به او اعتنائی نکرد. پرسید این کیست؟ رفتند نزدیک، دیدند مرد فقیر ژولیده‌ای است که هیچ اعتنائی به اسکندر نمیکند. گفت او را آوردند، پرسید چرا به من احترام نکردی؟ او در جواب گفت که من نباید به تو احترام کنم؛ زیرا تو غلامِ غلامان منی. اسکندر تعجب کرد. گفت تو مگر دیوانه‌ای، به کسی مثل من غلام میگوئی، آن هم غلامِ غلامان تو! گفت: تعجب نکن ای اسکندر! زیرا که تو اسیر و برده‌ی شهوت و غضب خود هستی و شهوت و غضب در دست من اسیرند.
خدای متعال بشر را طوری آفریده است که به تربیت احتیاج دارد. هم از بیرون باید او را تربیت کنند، هم از درون خودش باید خودش را تربیت کند. در مقوله مسائل معنوی، این تربیت، یکی تربیت فکر و قوای عقلانی اوست که محلّ این تربیت، تعلیم است و یکی تربیت نفس و قوای روحی و قوه غضبیّه و شهویّه اوست که نام این تربیت، تزکیه است.
توصیه‌ی بعدی، مسأله‌ی خودسازی اعتقادی و علمی؛ و اعتقادی و عملی است، که بعضی از دانشجویان عزیز هم اینجا تذکر دادند. «علیکم انفسکم»؛ آن نگاه اسلام به انسان در خطاب فردی را همیشه در نظر داشته باشید. خودتان را حفظ کنید؛ «علیکم انفسکم». جاده‌ای که انسان را به خدا و نورانیت میرساند، جاده‌ی ترک محرمات و بجا آوردن واجبات است. واجبات را اهمیت بدهید، گناهان را پرهیز کنید؛ تهذیب یعنی این. چون دلهای شما جوان است، نورانی است، آلودگی بحمدالله در دلها و روحهای شما نیست، خدای متعال کمک خواهد کرد؛ تفضل خواهد کرد.

شاهدها (۹۵ پاراگراف)

لزوم آغاز تهذیب اخلاق از خود روحانیان

موضوع حسّاسِ دومى، مسأله‌ى تهذیب اخلاق است که ابتدا باید آن را درباره‌ى خود، اِعمال کنیم؛ زیرا بنا بر کلام امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةُوالسّلام: «من نصب نفسه للناس اماماً فلیبدأ بتعلیم نفسه قبل تعلیم غیره.»[7] بسیار واضح است که ابتدا از خودمان باید شروع کنیم. باید مراقب باشیم. باید خودمان را حفظ و لغزشهایمان را کم کنیم و در این راه، از خداى متعال کمک بگیریم.

تهذیب اخلاقی مردم شرط تحقق اهداف جامعهٔ نیکبخت

اقامه‌ی‌ نماز در کشوری‌ که‌ پرچم‌ اسلام‌ را بر فراز سر خویش‌ برافراشته‌ و به‌ حاکمیت‌ اسلام‌ مفتخر گردیده‌، یکی‌ از واجب‌ترین‌ فرائض‌ است‌. زیرا همه‌ی‌ هدفهای‌ یک جامعه‌ی‌ نیکبخت‌، از قبیل‌: تأمین‌ عدالت‌ اجتماعی‌، دستیابی‌ به‌ رفاه‌ عمومی‌ و شکوفایی‌ مادی‌، پرورش‌ استعدادها و خلاقیتها در آحاد مردم‌، برخورداری‌ از دانش‌ و بینش‌ و تجربه‌، عزت‌ و استقلال‌ و اقتدار ملی‌، گسترش‌ اخلاق‌ انسانی‌ و روابط سالم‌ میان‌ آحاد مردم‌ و دیگر هدفهای‌ والا، در صورتی‌ تأمین‌ می‌شود که‌ تربیت‌ فردی‌ و تهذیب‌ اخلاقی‌ در آحاد مردم‌ بویژه‌ در کارگزاران‌ امور کشور، تأمین‌ شود و انسانهایی‌ پاک و برخوردار از همت‌ و توکل‌ و اخلاص‌ و صبر و سختکوشی‌ در آن‌ جامعه‌ باشند که‌ به‌ یاری‌ این‌ پشتوانه‌ی‌ روحی‌، توانایی‌ برداشتن‌ بارهای‌ سنگین‌ را دارا باشند و در برابر موانع‌ گوناگون‌ و بویژه‌ امواج‌ فساد و تباهی‌، یارای‌ ایستادگی‌ داشته‌ باشند. هر چه‌ شمار اینگونه‌ انسانها در جامعه‌ و کشوری‌ بیشتر باشد، افق‌ آینده‌ی‌ آن‌ جامعه‌ و آن‌ کشور، روشنتر و حرکت‌ به‌ سوی‌ نیکبختی‌ در آن‌ جامعه‌ و آن‌ کشور، ممکن‌تر و آسانتر خواهد بود.

تأکید بر اهتمام به تهذیب اخلاق در حوزه‌های علمیه

خوب؛ حالا ما طلبه‌ها و حوزه‌های علمیه، این چند نکته‌ای را که گفتیم، به یاد داشته باشیم و به یاد داشته باشند. من امروز مخصوصاً سه روایت خواندم، برای این‌که بر اهتمام به تهذیب اخلاق در حوزه‌های علمیه تأکید کنم. آقایان! اگر کسی علم پیدا کند، مجتهد شود، به مقامات بالا برود، اما حاضر نباشد حق را بپذیرد؛ هوای نفس بر او غالب باشد و خواستها و تمایلاتِ شخصی، واضحات را از او مخفی کند، چنین کسی به عالَم اسلام نه تنها هیچ مفید نیست، بلکه مضرّ و گاهی اضرّ از جُهّال است. اگر کسی اعلم و …

اصلاح نفوس و نشر اخلاق و معنویت در جامعهٔ اسلامی، وظیفه و جهادی مقدس

من هنا، فانّ اصلاح النّفوس و تهذیبها و نشر الاخلاق والفضیلة والمعنویّة فى الوسط الاسلامىّ هو من واجبات المسلمین الکبرى. بل هو فى الحقیقة ایضاً کفاحٌ شاقّ و جهادٌ مقدّس.

لزوم عروج و تطهیر خود برای کسانی که دل‌های مردم را پاک می‌کنند، با تمثیل آب

… خودشان را با آن پاک میکنند، امّا خود آب چه؟ این آب هم بالاخره یک موجودى است؛ چه ‌جور میشود این آب را از اینکه تبدیل بشود به یک شى‌ء قَذِر و پلید نجات داد؟ او میگوید ــ البتّه مَثَل است، در مَثَل نباید مناقشه کرد از جهت انطباق با موازین عقلى یا علمى یا طبیعى؛ [این] براى تفهیم یک مطلب است ــ خداى متعال گردش عالم را این‌جور قرار داده است که این آب تبخیر بشود و عروج بکند و آنجا «ماءً مطهّراً» دوباره به ‌صورت برف و باران به زمین برگردد.[10] یعنى اى کسانى که در ابتلائات مردم در قذارات[11] نفسانى و روحى‌شان، در گله‌‌گزارى‌هایشان و در شبهه‌افکنى‌هایشان مرجع مردمید و شما پاک میکنید ذهنهاى آنها و دلهاى آنها و روحهاى آنها را! مواظب خودتان باشید؛ یک عروجى هم شما لازم دارید؛ شما هم باید عروج کنید، خودتان را تطهیر کنید، و بعد از آنجا دوباره پاک و مطهّر جمع بشوید و براى تطهیر آماده بشوید.

نماز، دعا، توبه و ذکر وسایل الهی تطهیر و تکمیل نفس

و خداى متعال وسیله‌ى عروج را در اختیار ما قرار داده است: اَلصَّلوةُ مِعراجُ المُؤمِن؛[12] دعا سلاح مؤمن است،[13] [لذا] تضرّع به پروردگار و توبه و انابه‌ى الى الله‌ و توجّه به خدا و ذکر خدا، آن وسیله‌هایى است که بِوفور در اختیار آحاد بشر قرار داده‌اند تا انسان بتواند خودش را با آن تطهیر کند و تکمیل کند. البتّه ما قاصریم، ما ناقصیم، ما از این نعمتى که خداى متعال در اختیار ما قرار داده است ــ امثال بنده را عرض میکنم ــ نتوانسته‌ایم درست استفاده کنیم و درست استفاده نمیکنیم امّا باید استفاده کنیم. وقتى مسئولیّت به ‌وجود مى‌آید، انسان بیشتر وظیفه پیدا میکند که …

تحول درونی و تزکیهٔ انسان، هدف بعثت در قلمرو فردی

… و گفت، این است که «بعثت نبىّ‌اکرم در قلمرو وجود فردی و تحوّل درونی انسان و همچنین در قلمرو حیات اجتماعی انسان و زندگی جمعی، هدفی را مشخّص و معیّن کرده‌است. در قلمرو وجود فرد - که اصل هم همین است که تحوّلی در انسان به‌وجود آید - آیاتی در کلام اللَّه آمده است. مثل این آیه شریفه سوره آل‌عمران: «لقد من اللَّه علی المؤمنین اذ بعث فیهم رسولاً من انفسهم یتلوا علیهم آیاته و یزکّیهم و یعلّمهم الکتاب و الحکمة[1] .» این تزکیه و آموختن کتاب و حکمت، همان تحوّل درونی انسان است. انسان برای این‌که به هدف خلقت خود برسد، باید به هدف بعثت انبیا درباره خود نائل شود. یعنی متحوّل گردد؛ درست شود؛ خوب شود و از آلودگیها و پستیها و عیبها و آن چیزهایی که در درون انسان است و دنیا را به فساد میکشاند، نجات پیدا کند. این، در قلمرو وجود فرد است. بعثت برای این است. در بیانی هم که فرمودند «بعثت لاتمم مکارم الاخلاق»[2] ، باز برگشتش به این است. «برانگیخته شده‌ام که مکرمتهای انسانی را کامل کنم.» یعنی تهذیب انسان؛ تزکیه انسان؛ انسان را به حکمت سوق‌دادن؛ او را از جهالت بساطت …

تهذیب نفس، پرهیز از تجمل و انس با قرآن و ادعیه در برنامهٔ حوزه

5 - استنان به سنّت نبی اکرم(ص) و اقتداء به امامان معصوم(ع) در رفتار و گفتار و احیای دل با معارف آنها و تهذیب نفس و پرهیز از تجمّل و تخلّق به اخلاق اسلامی و ساختن شخصیّت اسلامی خود و انس با قرآن و ادعیه جزو برنامه‌های فردی و جمعی حوزه باشد.

تهذیب نفس با دعا و عبادت و توسل، شرط ساختن دنیای سالم

من درپایان عرایضم، برای نتیجه گیری از این سخن، به همه ملت ایران توصیه میکنم که موانع راه را شما باید بردارید. راه برای ماروشن است؛ موانع راه هم برای ملت ایران روشن است. بایداین موانع‌رابردارید؛ هم موانع‌درونی و هم موانع بیرونی را. موانع درونی را باید با تضرّع به درگاه پروردگار، بادعا، با توجّه، با تربیت و تهذیب نفس، با تقویت اخلاق، با عبادت و با توسّل، از پیش پا بردارید. اگردل ما سالم نباشد، نمی توانیم دنیای سالمی درست کنیم. اگر در درون خودمان معیوب باشیم، نمیتوانیم عیب جامعه و جهان رابرطرف کنیم. ملت ایران بارسنگینی بردوش دارد و باید آن را به منزل برساند. باید دنیایی بسازد که هم برای خودش شیرین باشد و هم برای جوامع دیگر. شما میتوانید چنین‌کاری بکنید؛ اما شرطش این است که هر یک از ما، درصدد تهذیب نفس‌خودمان‌باشیم. نماز باتوجّه، انس‌باقرآن، دعاوتوسّل، …

اولویت تهذیب و تکمیل نفس و آراستگی به اخلاق الهی

هر کدام‌ ما در هر جا که هستیم، همّت اوّلمان باید بر تکمیل نفْس و تهذیب نفْس و ساختن باطن و متحلّى‌ شدن به حلیه‌ى[2] اخلاق الهى و معنوى باشد. در همین دعاهاى ماه رجب ــ که امسال نوزدهم دى در ماه رجب واقع شد و این یک فرصت مضاعفى است ــ مشاهده کنید که چه کوششى در این ادعیه و ادعیه‌ى دیگر میشود تا انسان در باطن و در قلب خود متحوّل بشود و زیور اخلاق الهى و انسانى را پیدا کند. این انسان‌سازى است؛ این، …

وابستگی سعادت دنیا و فلاح آخرت به تزکیه

… و والا به حساب مى‌آمد و مى‌آید، عبارت است از تزکیه‌ى انسان. همه‌چیز مقدّمه‌ى تزکیه و طهارت آدمى است. حکومت اسلامى در میان اجتماعات بشرى هم با اینکه هدف بزرگى محسوب میشود، ولى خود آن یک مقدّمه است براى تعالى انسان و رشد انسان که در تزکیه‌ى آدمى نهفته است. هم زندگى در این عالم اگر بخواهد به سعادت برسد، محتاج تزکیه است، و هم درجات اخروى و معنوى متوقّف بر تزکیه است. فلاح انسان یعنى دست یافتنِ انسان به مقصد اعلىٰ، وابسته‌ى به تزکیه است: قَد اَفلَحَ مَن تَزَکّی، وَ ذَکَرَ اسمَ رَبِّهِ فَصَلّی؛[2] آن کسى که تزکیه بکند، فلاح و رستگارى را به دست آورده است. شما ملاحظه بفرمایید روش نبىّ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) را در تمام لحظات دعوت اسلامى خود از روزهاى اوّل که در غربت محض بودند و با تنهایى خود با همه‌ى دنیاى جاهلیّت و کفر مبارزه میکردند، تا اوج قدرت اسلامى؛ یعنى آن روزى که پیغمبر مکّه را فتح کرده بود، …

تزکیه نکردن انسان ریشهٔ ظلم، فقر، جنگ و فریب در جهان

… از همه‌ى بتها خطرناک‌تر، بت نفْس ما است، خودخواهى ما است ــ و هم سرچشمه‌ى همه‌ى خیرات و زیبایى‌ها و کمالها در وجود ما است. اگر ما بتوانیم و همّت کنیم خودمان را از چنگال نفْس امّاره‌ى به سوء و شهوات نفسانى نجات بدهیم، سرچشمه‌ى خیرات بر روى ما گشوده خواهد شد. دنیا اگر پُر از ظلم و جور است، اگر قدرتهاى استکبارى به مردم دنیا زور میگویند و به آنها جفا میکنند، اگر بسیارى از ملّتها با سکوت خود، ذلّت را به دست خود براى خود تدارک مى‌بینند، اگر بسیارى از قدرتها و دولتها بر مردم خودشان ظلم را روا میدارند، اگر فقر هست، اگر بى‌سوادى هست، اگر بى‌فرهنگى هست، اگر جنگهاى خانمان‌سوز هست، اگر بمب‌هاى شیمیایى هست، اگر ظلم و تعدّى و دروغ و فریب هست، همه‌وهمه ناشى است از عدم تزکیه‌ى انسان؛ انسانها خود را تزکیه نکرده‌اند و نساخته‌اند. انقلاب براى این است که جوانهاى ما، مردم ما، در هر قشرى و هر طبقه‌اى این فرصت را پیدا کنند که خودشان را بسازند؛ خودشان را از بدى‌ها نجات بدهند؛ خودشان را در مقابل آتش دوزخ اخروى و دوزخهاى دنیوى بیمه کنند. جامعه‌اى که تزکیه شده باشد، مردمش نفْس خود را اصلاح …

برطرف کردن ریشه‌های بدبختی جوامع با تزکیهٔ اخلاقی

… هست، یا به خاطر اختلافات است یا به خاطر حرص و آز است یا به خاطر دنیاطلبى است یا به خاطر بددلى انسانها با یکدیگر است یا به خاطر ترس و اظهار ضعف و ترس از مرگ است، یا به خاطر میل و رغبت به شهوات و خوش‌گذرانى است؛ اینها مایه‌ى اصلى بدبختى‌هاى جوامع بشرى است. اینها را چگونه میشود برطرف کرد؟ با تهذیب اخلاقى، با تزکیه‌ى اخلاقى.

دشواری تهذیب اخلاقی در حکومت طاغوت و آسانی آن در حاکمیت اسلام

البتّه تهذیب اخلاقى در حکومت طاغوت بسیار مشکل است. کمتر انسانى را میتوان پیدا کرد که در دوران حاکمیّت طاغوتها بتواند به رشد معنوى و اخلاقى دست پیدا کند تا مثلاً برسد به مقامى روحى و معنوى مثل مقام بزرگان، و شخصیّتى مثل مثلاً امام امّت به وجود بیاید؛ امّا در دوران حاکمیّت اسلام آسان‌تر است. تا وقتى که نبىّ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) و رسالت اسلامى نبود، ابو‌ذرها و مقدادها و عمّارها انسانهاى جاهل و گمراهى بودند، مثل حیوانات، مثل وحشى‌ها، مثل بقیّه‌ى مردم زندگى میکردند، امّا طلوع خورشید اسلام، از عمّار آن‌چنان شخصیّت بزرگى ساخت که در طول …

لزوم همت ملت ایران به ساختن و پاکیزه کردن خود

ما ملّت ایران باید همّت کنیم به تهذیب نفْس؛ خودمان را بسازیم؛ خودمان را تطهیر کنیم و پاکیزه کنیم؛ نفوس خودمان را با خدا آشنا کنیم. این جهاد، بزرگ‌تر است از هر جهاد ظاهرى و با هر دشمنى با هر عظمتى. همه‌ى انبیاى الهى آمده‌اند تا انسان را بسازند؛ انسان را از دست منیّتهاى خود نجات بدهند، انسان را از شرّ وسوسه‌هاى درونى خودش خلاص کنند. این شجاعت و این قدرت در ما باید به ‌وجود بیاید که بتوانیم …

تهذیب اخلاق در حوزه‌ها به‌عنوان مهم‌ترین مسئله

و مطلب چهاردهم که شاید یکى از مهم‌ترین بلکه باید گفت مهم‌ترینِ این مسائل است، مسئله‌ى تهذیب اخلاق در حوزه‌هاى علمیّه است که ما چون راجع به این مسئله زیاد صحبت کرده‌ایم و مکرّر عرض کرده‌ایم، نخواستیم که درباره‌ى این تفصیل زیادى بدهیم. مسئله‌ى تهذیب اخلاق، مسئله‌ى ساده‌زیستى، مسئله‌ى اِعراض از زخارف[11] دنیا را باید جدّى گرفت در حوزه‌هاى علمیّه. این‌جور نباشد که طلبه تا خانه‌اش دو خیابان تا محلّ درس فاصله دارد، به فکر ماشین شخصى بیفتد. ماشین چیست؟ از اوّل، بناى کار طلبگى بر عسرت[12] بود و بى‌اعتنائى به زخارف دنیوى؛ نه اینکه فوراً به فکر بیفتیم که حالا یک ماشین شخصى، یک خانه‌ى کذائى؛ نه آقا، باید یک …

ضرورت خودسازی گویندگان دین برای اثرگذاری سخنشان

خب حالا آن چیزى که واقعاً در محدوده‌ى جمع کسانى که اهل منبرند ــ چه حرفه‌ى آنها این است و چه در کنار حرفه‌ى اصلى به آن میپردازند ــ باید معلوم باشد، این است که اگر ما میخواهیم مردم را موعظه بکنیم، لازمه‌ى آن، اتّعاظ[2] نفْسى خود ما است در درجه‌ى اوّل. تهذیب نفْس براى کسى که بنا بر گویندگى دین دارد، یک امر الزامى است تا حرف او داراى اثر بشود و از دل بگوید و عمل او قول او را تقویت کند و شاهدى بر آن باشد. چون بنا بر این دارد که سطح فکر مردم را در مسائل اسلامى بالا ببرد، پس باید آگاهى و بینش دینى وسیع و متنوّع داشته باشد، با قرآن مأنوس باشد، در احادیث غور بکند و کرده باشد، با افکار نوِ مربوط به مذهب و دین آشنا باشد، اهل تحقیق درباره‌ى مسائل دینى و افکار دینى …

لزوم پالایش درونی مستمر حتی برای کسی که وسیلهٔ پاکی دیگران است

… میکند، همان قوّه‌ى فرونهاده‌ى در خلقت الهى است که او را بالا میکشد، تبدیلش میکند به ابر و باران، و آب خالص و پاک و طاهر، دوباره برمیگردد پایین؛ همان آب قبلى است که پاک شده. یک گردونه‌ى تصفیه‌اى و تزکیه‌اى به برکت عروج و علو و تبدیل شدن و استحاله در آن هست. مولوى میگوید هر اهل معرفتى هم اگر این استحاله‌ى گاه‌گاهى را، این عروج گاه‌گاهى را نداشته باشد، هر‌ چند ‌که خود، وسیله‌ى پاکى و طهارت و نزاهت[5] و زیبایى و آراستگى دیگران شد، این سرمایه‌ها را خودش بتدریج از دست میدهد. پس اوّل سعى کنیم این پالایش درونى هیچ ‌وقت متوقّف نشود. هر ‌کس هم هستیم، فرق نمیکند؛ من که دارم میگویم، از شما محتاج‌ترم به این پالایش درونى؛ تعارف هم نیست ــ نه اینکه خیال کنید این حرفها تعارف است؛ واقعیّت است؛ بناى بر تعارف نیست؛ حقیقت قضیّه این است ــ همه‌ی ‌ما احتیاج داریم؛ بنده بیشتر از شما هم احتیاج دارم به …

اصلاح نفس انسان، نقطهٔ محوری اصلاح عالم در اسلام

من در این جمع پُرشور و صمیمی و مؤمن، مطلبی را عرض میکنم که از امهات مسایل فکری ماست. در اسلام، نقطه‌ی اصلی و محوری برای اصلاح عالم، اصلاح نفس انسانی است. همه چیز از این‌جا شروع میشود. قرآن به آن نسلی که میخواست با دست قدرتمند خود، تاریخ را ورق بزند، فرمود: «قوا انفسکم»[1] ، «علیکم انفسکم»[2] . خودتان را مراقبت کنید، به خودتان بپردازید و نفس خودتان را اصلاح و تزکیه کنید؛ «قد افلح من زکّیها»[3] . اگر جامعه‌ی اسلامی صدر اول اسلام، از تزکیه‌ی انسانها شروع نشده بود و در آن به اندازه‌ی لازم، آدمهای مصفا و خالص و بیغش وجود نداشتند، اسلام پا نمیگرفت، گسترش پیدا نمیکرد، بر مذاهب مشرکانه‌ی عالم پیروز نمیشد و تاریخ در خط اسلام به حرکت …

وظیفهٔ حاملان هدایت بشر در اصلاح نفس و تقویت نیروی معنوی

ما به عنوان کسانی که بار سنگین هدایت بشر و نجات انسان را بر دوش گرفته‌ایم، باید به خودمان بپردازیم، باید نفسهای خودمان را اصلاح کنیم، باید قدرت معنوی انسانی را - که خدا در ما به حد اعلی به ودیعه گذاشته است - از گل و لای شهوات و اهوا و هوسها و خودخواهیها و خودپرستیها نجات بدهیم و آن را قوی کنیم. شما جوانان، شما خانواده‌های شهدا، شما جانبازان، شما مبلّغان دلسوز و علاقه‌مند در سپاه پاسداران یا در هر نقطه‌ی دیگر، به این مبارزه‌ی درونی اولی هستید.

لزوم جدیت بیشتر دلبستگان اسلام و انقلاب در اصلاح نفس

ما اول باید خودمان را اصلاح کنیم. هر کسی که به اسلام و انقلاب دلبسته‌تر است، باید برای اصلاح نفس خود، عازمتر و جدیتر باشد. هر کسی که از وضع دنیا، از این زورگوییها و خباثتها و رذالتهایی که قدرتها و عربده‌کشها و قداره‌بندهای جهان انجام میدهند، بیشتر ناراحت است، باید بیشتر به خود بپردازد و خود را اصلاح کند. این وضعی که امروز در دنیاست، ناشی از این لنگی است.

اصلاح نفس به‌عنوان نخستین مسئولیت روحانیون

این مسئولیّت چیست؟ در این ‌باره هم مختصرى عرض میکنم. اوّلاً مسئولیّتِ شخص خود ما اوّل، تأدیب نفْس است؛ یعنى «مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ اِماماً فَلیَبدَأ بِتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِه»؛[5] که بدون این، برداشتن بار مسئولیّت ممکن نخواهد شد؛ یک ‌جا خراب خواهد شد و بار بر زمین خواهد ماند و مدّعى، خود را و غیر خود را بدنام خواهد کرد. اگر بخواهیم که بار، سالم به مقصد برسد، باید همه خودمان را اصلاح کنیم؛ بنده خودم را بیش از همه و پیش از همه، مستحقّ اصلاح میدانم. در همه‌ى شئون روحانیّت و وظایفى که …

تهذیب و اخلاق دومین عنصر استحکام حوزه و شرط به خدمت درآمدن توانایی‌ها برای اسلام

… و عنایت داشته باشید. آن روز امام(ره) فرمودند که این چیزها لازم نیست؛ شما اگر فقط به ابقای دو عنصر در حوزه‌ی قم توجه کنید، همه چیز حل خواهد شد: اول، فقاهت است -که گمان میکنم تعبیر ایشان این بود که مواظب باشید شعله‌ی فقاهت فروننشیند- و دوم، اخلاق و تهذیب است. ما اگر مهذب باشیم، خواهیم توانست هستی خود را در خدمت اسلام و نظام اسلامی قرار دهیم؛ ولی اگر مهذب نباشیم، آنچه که داریم، در خدمت قرار نخواهد گرفت و چه بسا که در جهت عکس هم قرار گیرد.

اوج تسلط بر نفس در گذشتن صاحب حق از حق خود برای مصلحت

برای یک انسان سیاسی مخلص، یک انسان بزرگوار، کسی که می‌خواهد هوای نفس خود را به‌کار نبندد، تسلط بر نفس از این بالاتر، بهتر، گویاتر، و شگفت‌آورتر نمی‌شود! (75/9/5) این مسئله در نهایتِ اهمیت است که کسی که خودش را صاحب حق می‌داند و معتقد است که با قدرت‌گرفتن او و مسئولیت‌داشتن او، جامعۀ اسلامی به سعادت و به راه خودش خواهد رسید، کسی که دیگران را صالح و اهل این کار نمی‌داند، آنجایی که پای مصالح در میان است، راحت از همه‌چیز صرف‌نظر کند؛ امیرالمؤمنین این کار را کرد. البته این‌طور هم نبود که از اول هیچ‌گونه دفاعی از حق خودش نکند، این‌هم مسلمانی نیست. (66/2/28)

نیاز هدایتگران به ذکر، اشک، عبادت و نماز برای تطهیر خود

… برای اینکه خود این آب هم طهارت پیدا کند و تمیز و پاکیزه و ناآلوده بشود، احتیاج به یک تطهیر دارد و تطهیر آب به این شکل است که به‌صورت بخار دربیاید و به آسمان برود. متراکم بشود و سپس به‌صورت باران، پاک و طیب و طاهر و پاکیزه دوباره برگردد. این یک تمثیل است فقط. می‌گوید دل‌ها و روح‌های معلمان و مرشدان و هدایتگران و عارفان، مثال همان آب است که آلودگی‌های دل‌ها و جان‌های دیگران را پاک می‌کند، اما خودش دچار کسالت و آلودگی می‌شود. خود او را چه کسی پاک بکند؟ او برای اینکه پاک بشود باید اوج بگیرد. باید ذکر و یاد و توجه و اشک و عبادت و تضرع و خضوع و نماز را وسیله‌ای قرار بدهد برای تطهیر و تهذیب و تزکیۀ خودش. ..اینجاست که عبادت‌های نیمه‌شب علی معنا می‌شود.

لزوم تربیت و مراقبت نفس تا چون اسب مسابقه در پی تجمل نرود

… شرکت کنید. حتماً دیده‌اید اسب‌هایی را که برای مسابقه پرورش یافته‌اند، وقتی‌که در میدان مسابقه، اسب‌ها مشغول به تاخت‌وتازند، اسبی که به مسابقه عادت کرده است و توانایی مسابقه را دارد، اگر نگهش دارید، زنجیر می‌جَود، روی پا بند نیست و می‌خواهد او هم راه بیفتد. نفْس انسان اگر تربیتش نکنید، مثل همان اسب است؛ خیال نکنید ما در هر شرایطی انسانیم، نه! اگر خودمان را انسان نگه داریم، انسانیم. اگر مراقبت نکنیم، نفْسمان مثل اسب، مثل حیوان است، فرقی نمی‌کند، وقتی می‌بیند همه افتادند در میدانِ درآمد بیشتر، تنعّم بیشتر، تجمل بیشتر، آرام و قرار ندارد. مردی که بتواند خودش را کنترل کند، او همانی است که بر دیده و قلب خودش مسلط است؛ عمار از اینها بود که ماند. بیست و پنج سال را با طهارت، با پاک‌دامنی و تمیزی، ماند و گذراند.

تزکیه به‌معنای تربیت نفس و قوای غضبیه و شهویه

خدای متعال بشر را طوری آفریده است که به تربیت احتیاج دارد. هم از بیرون باید او را تربیت کنند، هم از درون خودش باید خودش را تربیت کند. در مقوله مسائل معنوی، این تربیت، یکی تربیت فکر و قوای عقلانی اوست که محلّ این تربیت، تعلیم است و یکی تربیت نفس و قوای روحی و قوه غضبیّه و شهویّه اوست که نام این تربیت، تزکیه است.

تزکیه یعنی پاک کردن خود از آلایش‌ها و رذائل روحی

… از کلمات پیشوایان بزرگ اسلام بود، به عرض برادران و خواهران رسید. اینجا فقط یک نکته را اضافه میکنم و آن این است که این واژه‌ی مقدس تقوا و نیز واژه‌ی مقدس دیگر تزکیه که این همه در اسلام بر روی آن تکیه شده است، در حقیقت همان فائق آمدن بر موانع درونی آزادی است. تقوا عبارت است از اینکه انسان هوشیارانه از خود محافظت کند و مانع شود از اینکه هویها و هوسها و جهالتها و لغزشها او را از راه صحیح الهی و انسانی دور کند و تزکیه عبارت است از اینکه انسان خود را از آلایشها و فسادها و گرفتاریهای روحی و قلبی پاک کند، خود را پاکیزه از دنائتها و رذالتها و پستیها بکند. اگر تقوا و تزکیه در کسی پیدا شد، او در حقیقت آزاد است و او میتواند بر قدرتهای بزرگ عالم هم پیروز بشود. و اگر در ملتی تقوا و تزکیه پیدا شد، ولو به طور نسبی، به همان اندازه میتواند بر قدرتهای تهدید کننده‌ی آزادی او غلبه کند. این داستان معروف دیوجانس حکیم را …

آلودگی دل‌ها به محبت‌ها، دشمنی‌ها و هوس‌های بیجا و اثر آن در عمل

البتّه اینها موعظه‌ی سیاسی و اجتماعی است؛ موعظه‌ی اخلاقی [هم] در جای خود، در نقطه‌ی عالی‌ قرار دارد که انسان احتیاج دارد به لطافت روحی، احتیاج دارد به تهذیب نفسانی. دلهای ما آلوده است؛ آلوده‌ی محبّتهای بیجا، آلوده‌ی دشمنی‌های بیجا، آلوده‌ی هوسهای بیجا، آلوده‌ی وابستگی‌های بیجا؛ خب این در عمل ما اثر میگذارد، این ما را عقب می‌اندازد، گرفتار میکند، و گرفتار شده‌ایم؛ [لذا] احتیاج داریم به لطافت روح. اَللٰهُمَّ املَأ قَلبی حُبّاً لَکَ وَ خَشیَةً مِنکَ وَ تَصدیقاً وَ ایماناً بِکَ وَ فَرَقاً مِنکَ وَ شَوقاً اِلَیک؛[12] دل بایستی ظرف محبّت خدا باشد، باید لطیف باشد؛ این هم موعظه‌ی اخلاقی لازم دارد. استغفار را یاد بدهیم؛ یکی از …