رفتن به محتوای اصلی

تقوا

نام‌های دیگر: پرهیزگاری، ورع، تقوای اقتصادی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پرهیزگاری و مراقبت از خود در برابر گناه با یاد خدا.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:اجازه نامه به آقای صادق احسان‌بخش، در امور حسبیه و شرعیه‌— ۱۳۴۰/۰۲/۲۷

سیر زمانی

از ۱۳۴۰ تا ۱۳۶۸
۱۳۴۰۱۳۶۸

فقط سال ۱۳۶۱همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

1- می‌تواند خطاب به کسانی باشد که اول مرتبه ایمان را دارند مثل ایمان عامّه. در این احتمال، امر به تقوا امر به اولین مراتب آن است که تقوای عامّه است و آن پرهیز از مخالفت احکام ظاهری الهی است و مربوط به اعمال قالبی[7] است. به این احتمال، جمله وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ تحذیر از پیامدهای اعمال ما است و شاهد است بر آنکه آنچه عمل می‌کنیم خود آنها به صورت مناسب در نشئه دیگر وارد می‌شوند و به ما خواهند رسید و آیات و اخبار زیادی در این باره آمده است. تفکر در همین امر، دلهای بیدار را کفایت می‌کند بلکه دلهای مستعد را بیدار می‌نماید و ممکن است راهگشای مراتب دیگر و مقامات بالاتر شود. و ظاهر آن است که امر به تقوا مکرّراً، تاکید باشد، گرچه احتمال دیگر هم هست. و قوله: إنَّ اللهَ خَبیرٌ بِما تَعمَلُونَ باز تحذیر جدید است بر این که اعمال شما از محضر حق تعالی پنهان نمی‌ماند؛ چه همه عالم محضر حق است.
بنا بر این احتمال که مورد خطابْ کسانی باشند که ایمان به قلب آنها رسیده باشد، امر به تقوا به اینان با احتمال اول فرقها دارد. این تقوا، تقوای از اعمال ناشایسته نیست، تقوای از توجه به غیر است، تقوای از استمداد و عبودیت غیر حق است، تقوای از راه دادنِ غیر او- جلّ و علا- به قلب است، تقوای از اتکال و اعتماد به غیر خداست. آنچه می‌بینی همه ما و مثل ما بدان مبتلا است و آنچه باعث خوف من و تو از شایعه‌ها و دروغ‌پراکنی‌ها است و خوف از مرگ و رهایی از طبیعت و افکندن خرقه نیز از این قبیل است که باید از آن اتّقا نمود. و در این صورت مراد از وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ افعال قلبی است که در ملکوت، صورتی و در فوق آن نیز صورتی دارد و خداوند خبیر است به خطرات[10] قلب همه.
به این احتمال، امر به تقوا به این طایفه از عشّاق و خواصّ، فرقها با دیگران دارد و ممکن است تقوا از رویت کثرت باشد و شهود مرائی و رائی، تقوا از توجه به غیر باشد هر چند به صورت توجه به حق از خلق، تقوا از ما رَاَیْتُ شَیْئاً إلَّا وَ رَاَیْتُ اللهَ قَبْلَهُ وَ مَعَهُ وَ بَعْدَهُ.[12] باشد که خود مقام عادی خُلَّص اولیا است که پای «شی‌ء» در کار است، تقوا از مشاهده الله نُور السَّموات و الاَرض باشد، تقوا از مشاهده هُوَ مَعَکُمْ[13] و- وَجَّهْتُ وَجْهِیَ لِلَّذی‌ فَطَرَ السَّمواتِ‌ وَ الْاَرْض،[14] تقوا از جلوه جمال حق در شجره باشد و از این قبیل آنچه مربوط به رویت حق در خلق است. و به این منوال، امر به نظر آنچه تقدیم برای فردا کردیم، همان حالات مشاهده حق در خلق و وحدت در کثرت که صورت مناسب به خود را در عوالم دیگر دارد.

شاهدها (۱۲ پاراگراف)

وظیفهٔ ائمهٔ جمعه در دعوت مردم به تقوا و پرهیز از آمال دنیایی

… قطع کنند و وعده الهی را که: نُریدُ انْ نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْاَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ ائِمَّهً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثینَ[2] را تحقق بدهند و بسیار هم موفق شدند. لکن آن قدری که آنها می‌خواستند نشد، آنها همه دنیا را می‌خواستند که آدم کنند. ائمه جمعه کوشش کنند مردم را به تقوا دعوت کنند، مردم را متقی کنند، مردم را از دنیا و از آمال دنیایی پرهیز بدهند. و اگر این معنا را موفق بشوند، موفق می‌شوند که بر خلاف آنهایی که بر مصالح اسلام سلطه دارند تجهیز خواهند شد.

دعوت مردم به تقوا هم‌زمان با تعلیم آنان

را با تربیت [همراه کنید] اینها دو بالی است که انسان با آن می‌تواند سیر بکند الی الله تعالی. مردم را به تقوا دعوت کنید. همان طوری که تعلیمشان می‌کنید، به تقوا دعوتشان بکنید؛ آن جمله‌هایی که می‌خواهید یادشان بدهید جمله‌هایی باشد که دعوت به تقوا شده، دعوت به مکارم اخلاق شده.

توانایی ملت متقی در حفظ خود از آفات دنیا

… تقوا بکنید، این برای اهمیتی است که تقوا دارد. دنبال اینکه توحید را تذکر می‌دهید و صلوات و سلام را بر پیغمبر اکرم و اولیایش می‌فرستید و از آنها نام می‌برید، در قبال او، امر به تقوا کنید. و سرسری از امر به تقوا نگذرند ائمه جمعه، این را یکی از مسائل مهم بدانند. ملت اگر متقی شد، می‌تواند که حفظ کند خودش را از همه آفاتی که در دنیا پیش می‌آید. و ائمه جمعه ان شاء الله، بیشتر توجه بکنند که مردم را دعوت کنند به تقوا. باید مردم را آشنا کرد با آن چیزی که انبیا برای آن آمدند. برای مکارم اخلاق همه انبیا آمدند؛ بُعِثْتُ لِاتَمِّمَ مَکارِمَ الْاخْلاقْ.[3] برای تقوا و آدم‌سازی آمدند

لزوم اهتمام آموزگاران، آموزندگان و استادان دانشگاه و حوزه به تقوا

… شریف را متکفل شده‌اند، همت کنند به اینکه مردم را آموزش تقوا بدهند، دعوت به تقوا بکنند. ذکر تقوا و تاریخ تقوا گفتن، این در خطبه جمعه کافی نیست، باید دعوت کنند مردم را به تقوا، وادار کنند مردم را به تقوا. اهمیت بدهند به این خاصه الهی که انبیا برای آن آمدند. و شما آموزگارها باید اهمیت بدهید به مساله تقوا. و آموزندگان هم باید اهمیت بدهند. و اساتید دانشگاه و اساتید حوزه‌ها هم به این خاصه باید اهمیت خاص بدهند که اگر علم تنهای بی‌تقوا باشد، و لو علم توحید باشد، و لو علم ادیان باشد، در آن عالم ارزش ندارد. علم تنها اگر ضررش بر ملتها و بر اسلام بالاتر از نفعش نباشد- که هست- باید گفت که بی‌تقوا می‌تواند که یک کشوری را، یک انسانهایی را به باد فنا بدهد. و آن کسی که عالمتر است بهتر می‌تواند که مردم را فاسد کند. پس باید که همراه این آموزش، آموزش تقوا هم باشد. از …

پیشه کردن تقوا و حاضر دیدن خدا، شکر این نعمت

… همه بر ضد این ملت مظلومی که برای خدا قیام کرده است، کوشش می‌کنند. و خدای تبارک و تعالی مع ذلک، قدرتی به این ملت عنایت فرموده است که تمام توطئه‌های آنها را خنثی کرده است و می‌کند ان شاء الله. و این از اموری است که ما شکرگزاری او را نمی‌توانیم بحق بجا بیاوریم. لکن آن مقداری که برای ما میسور است در سپاسگزاری و شکرگزاری در این نعمت بزرگ، این است که اولًا: تقوا را پیشه خود کنیم و خدای تبارک و تعالی را در تمام امور حاضر و ناظر ببینیم در خلوت و جلوت، در حال جنگ و در حال صلح، در تهیدستی و در غنا، خدای تبارک و تعالی را حاضر ببینیم.

شکر نعمت‌های خدا با توجه به او و تقوا

همه عالم محضر خداست. هر چه واقع می‌شود در حضور خداست. هر خطراتی که در قلب ما واقع می‌شود در حضور خداست. ما باید به شکر نعمتی که خدای تبارک و تعالی، نعمتهای غیر متناهی که به ما عنایت کرده است و به شکر این نعمتی که اخیراً به ما عنایت فرموده است، توجه به او داشته باشیم و تقوا را پیشه کنیم، و از خدای تبارک و تعالی بخواهیم که ما را به حال خودمان بازندارد و عنایت خودش را از ما سلب نفرماید.

وجوب دعوت به تقوا در خطبه، دلیل عنایت ویژهٔ حق

… امام جمعه هستند یا مبلغ هستند و مشغول به خدمت هستند. مردم را دعوت کنید به تقوا. اول واجب است دعوت به تقوا. با همین عنوان، عربی‌اش را بگویید، فارسی‌اش را بگویید و مردم را دعوت کنید که متقی باشند. و در خطبه دوم هم احتیاط لازم است که مردم را دعوت کنند به تقوا. و این دلیل بر این است، که در این خطبه واجب فرموده است که مردم را به تقوا دعوت کنند، دلیل بر این است که عنایت حق تعالی به تقوا در درجه بالای از سایر عنایتهاست. و ما مردم را، شما آقایان علمایی که ائمه جماعت هستید، علمایی که ائمه جمعه هستید، علمایی که مبلغ هستید، در هر جا هستید مردم را به تقوا و به توجه به خدای تبارک و تعالی دعوت کنید که این دعوت به تقوا و دعوت به توجه به خدا- که ان شاء الله، موثر خواهد بود در همه …

اهمیت بیشتر تقوا برای متصدیان به‌سبب سرایت به کشور

آنهایی که متصدی امور نیستند، تقوا یک امری است که برای شخص خودشان و احیاناً هم برای یک عده‌ای که با او تماس دارند، موثر است، و خلاف تقوا برای شخص خود آن آدم و برای اشخاصی که با او معاشر هستند، گاهی سرایت می‌کند و موثر می‌شود. اما متصدیان امور به حسب تصدی که دارند، اگر خدای نخواسته- تقوا نداشته باشند، یک وقت می‌بینید که اینهایی که در راس امورند، اگر تقوا نداشته باشند، این به همه کشور سرایت می‌کند، همه کشور را یک وقت- خدای نخواسته- به باد می‌دهد و لهذا، برای آنها اهمیت تقوا بسیار بیشتر است تا برای اشخاص. آنها، هم برای خودشان خوب است، هم برای دوستانشان خوب است و هم برای کشورشان خوب است، برای تمام کشور. اگر با بی‌نظری و حسن نظر و تقوا در همه جا عمل بشود، اختلافاتی پیش نمی‌آید. همه این اختلافات که می‌بینید گاهی پیش می‌آید، همان طوری که اختلافاتی که در دولتهای …

لزوم تقوا برای همه و لزوم بیشتر برای متصدیان امور

… نرسد. و اما اگر متخصصین در اصل برنامه‌ریزی، متخصصین در امور اسلامی، اینها با هم مجتمع بشوند و برنامه را درست بکنند که مطابق ارزشهای اسلامی باشد، آن وقت دیگر بزودی کار تمام می‌شود و بهتر هم خواهد شد. و من امیدوارم که ان شاء الله، این کار را جدیت کنید که بشود. و عمده این است که همان طور که اول عرض کردم، تقوا داشته باشید. تقوا برای همه لازم است و برای کسانی که متصدی امور کشور هستند، لازمتر است.

توصیهٔ ورثه به تقوا، صبر، معاشرت نیکو و اعراض از دنیا

پس از توصیه به ورثه و نزدیکان خود به تقوا و صبر و ثبات در جمیع امور و معاشرت محبت‌آمیز بین خود به نحو شایسته و عشرت به معروف با بندگان خداوند تعالی و اعراض از زخارف دنیا و توجه به خداوند متعال، فرزند خود احمد خمینی- ایّده الله تعالی- را وصی در امور شخصیه قرار دادم. و آنچه لازم به تذکر است در چند جمله توضیح می‌دهم:

معیار بودن تقوا و ارزش انسانی نه سرمایه و قدرت

… طوری که یک شخص عالم، یک شخص مجاهد را توصیف می‌کند، شخص کارگر، زارع؛ هر کارگری را [توصیف می‌کند؛] می‌گوید همه‌شان مثل هم‌اند؛ مثل شانه‌ای که این رده‌هایی که دارد، همه همقد هستند، مثل هم هستند- آن شانه‌های آن وقت این طور بودند- اینها همین طور همه برابر هستند. در قرآن کریم هم تصریح می‌کند که امتیازها به این مسائلی که سرمایه داشتن، قدرت داشتن- نمی‌دانم- و امثال اینها نیست، ارزشها و بزرگیها به تقواست، به ارزش انسانی است.[5] ارزش انسانی را این دو بلوک اصلًا فراموش کرده‌اند؛ توجه به اینکه انسان‌اند، مثل خود ما هستند. آن وقتی که استالین متولد شده با یک رعیت دیگری، یک رعیتی، فرقی با هم نداشتند. بعداً او به قدرت رسیده، آن طور عمل کرده و این بیچاره‌ها تحت ستم، این طور باید عمل کنند برای آنها یا آن بلوک سرمایه داری هم همین طور؛ ارزش …

سفارش به مأذون دربارهٔ ملازمت تقوا و دوری از هوا

«و اوصیه- ایّده الله تعالی- بما اوصی به السلف الصالح من ملازمه التقوی و التجنب عن الهوی و التمسک بعروه الاحتیاط»؛ و السلام علیه و علی اخواننا المومنین و رحمه الله و برکاته.