رفتن به محتوای اصلی

تفکر

نام‌های دیگر: تفکر و ابتکار

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

اندیشیدن و به‌کار گرفتن فکر، به‌ویژه در کار علمی و شناخت دین.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۵/۱۱/۱۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۵ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۵۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

بنده نهضت عدالت خواهی را مطرح کردم؛ فضایی در کشور به وجود آمد و جوان های ما به این مسأله علاقه مند شدند. این معنایش این نیست که ما از اول انقلاب نهضت عدالت خواهی نداشتیم - چرا، انقلاب بر پایه ی عدالت است - اما این تجدید مطلعی شد و روح تازه یی در جوان ها به وجود آورد و همت آنها را برانگیخت. همچنین آزادفکری و تولید علم و امثال اینها آرمان جوان است و برای این که به این آرمان برسد، به علم و فعالیت سیاسىِ منظم و صحیح و کسب تجربه و دانایی احتیاج دارد. جوان باید در خود دانایی را به وجود بیاورد. دانایی، فقط علم آموختن نیست؛ دانایی به اندیشمندی هم ارتباط پیدا می کند.

شاهدها (۴۷ پاراگراف)

لزوم فکر و تحلیل در برابر فرهنگ تحمیلی

… نمیکردیم؛ بر ما تحمیل کردند. آن وقت اینها همان کسانی هستند که اگر اندک خدشه‌ای به فرهنگ رایج و مورد قبولشان وارد شود، جنجال راه میاندازند. شما ببینید در فرانسه که آن را مهد آزادی میدانند، برای سه چهار دختر روسریدارِ مسلمان چه سر و صدایی راه انداخته‌اند! این است که میگوییم باید فکر کنیم؛ باید تحلیل کنیم. اندیشه‌ی ترجمه‌ای برای یک ملت، سرنوشت بسیار سختی را به‌وجود میآورد. این توصیه‌ی همیشگىِ من به شما جوانان عزیز است.

اندیشیدن دربارهٔ هدف هستی، خدا و قیامت از مصادیق تقوا

… آدم، با تقوا باشد، به ایمان خواهد رسید؛ اگر بیتقوا باشد، به ایمان نمیرسد. حتی یک مرحله از تقوا، قبل از ایمان است. آدم بیتقوا آن آدمی است که اگر به او بگویند بیا درباره‌ی مسأله‌ی وجود، مسأله‌ی آفرینش و هدف هستی فکر کن، میگوید: ولش کن بابا! این بیتقوایی است. آدم با تقوا آن کسی است که وقتی درباره‌ی مسأله‌ی هدف هستی و مسأله‌ی خدا و قیامت، بحث و سؤال مطرح میشود، به فکر فرو میرود و میاندیشد تا راه درست را پیدا کند. در این باب اندیشیدن، تقواست. وقتی انسان مؤمن شد، یک وقت است که به ایمانِ خود، دل خوش میکند و حرکت و رفتار خود را مراقبت نمیکند؛ این بیتقوایی است. یک وقت مراقبت میکند، این تقواست.

پرهیز از تنبلی در اندیشیدن به راه درست و خطر سهل‌انگاری

روزه، مقدّمه‌ی تقواست. این بیست و شش روز را روزه گرفته‌اید، چند روز هم بیشتر نمانده است. دقّت کنید؛ در کارها خوب فکر و خوب عمل کنید. هرگز در اندیشیدن به راههای درست، تنبلی نکنید. «وِلِش»، جزو بدترین کارهاست؛ جزو خطرناکترین کارها این «وِلِش» است. همه چیز را با دقّت دنبال کنید. نسل جوان باید این باشد.

تفکر درست از عبادات و کسب آن در مسجد از سخنان عالم دین

علاوه بر آن، مسجد فقط برای نماز نیست؛ در مسجد انواع عبادات هست. از جمله آن عبادات، تفکّر است که «تفکّر ساعة خیر مِن عبادة سنة»[1] ، یا در بعضی از روایات است که «من عبادة اربعین سنة»، یا «سبعین سنة» - البته فکر کردن درست - افراد مسجد برو، این فکر را به وسیله شنیدن سخنان عالم دین و فقیه به دست می‌آورند.

کشف حقایق از میان پدیده‌های تکراری و عادی راه کمال انسان

… مایه‌ى تأسّف و خسران است؛ خودشان که هیچ، هر کسى که ببیند این موجود انسانى، با این‌همه استعداد و توانایى عروج و تکامل، از یک چنین سفره‌ى باعظمتى در مقابل چشم خود استفاده نکند، حق دارد که متأسّف بشود. این ماه رمضان است، ماه ضیافت‌الله‌ است، ماه لیلة‌القدر است. از بس اینها را ما تکرار کرده‌ایم و شنیده‌ایم و گفته‌ایم، برایمان عادّى شده است. آن انسانى به کمال راه پیدا میکند که از بین همین چیزهاى تکرارى و معتاد،[3] حقایق را پیدا کند. علم مادّى هم همین‌جور است. همه، در مدّت عمر، میدیدند که سیب وقتى از درخت جدا میشود، به ‌طرف زمین مى‌آید؛ دیگر از این کار عادّى‌تر چیزى در دنیا هست؟ [امّا] یک نفر متوجّه شد که عجب، این یک پدیده‌اى است، خب چرا سیب پایین مى‌آید، چرا از درخت که مى‌افتد بالا …

کمال‌بخشی یا انحطاط‌آفرینی اندیشه‌ها و مراقبت بزرگان از ذهن خود

… تفکّراتتان، تصمیم‌هایتان مستوجب ثواب است؛ بعضى از همین تصمیم‌ها، همین فکرها مستوجب عقاب است، بعضى‌اش موجب تکامل شما است. این فکرى که شما میکنید، حتّى فکر شما موجب این میشود که شما تکامل پیدا کنید، روحتان تعالى پیدا کند. گاهى موجب تنزّل و انحطاط است؛ نفْس فکر موجب انحطاط انسان است. بزرگانى را ما شنیده‌ایم و دانسته‌ایم که اینها از واردات ذهنى نابجا در ذهن خودشان جلوگیرى میکردند. خیلى چیزها را نمیگذاشتند چشمهایشان ببیند یا گوشهایشان بشنود، براى خاطر اینکه از واردات ناباب بر لوح ذهن و صفحه‌ى خاطر جلوگیرى کنند. پس اندیشه‌هاى انسانى حتّى میتوانند براى انسان کمال‌بخش باشند و میتوانند انحطاط‌آفرین باشند. خب، اینها همه حساب ‌و کتاب دارد. حساب‌ و کتاب دنیا یعنى همین، حساب‌ و کتاب عقبا و آخرت یعنى همین؛ یعنى همین‌ که آنچه شما اینجا انجام دادید که سازنده‌ى شخصیّت شما است، آنجا محصولش را خواهید دید. هیچ ‌کدام از این کارها در دنیا حساب ‌و کتابى رویش نیست؛ حتّى …

وادار کردن مردم به تفکر و منع لجاجت و تعصب در نظام تربیتی اسلام

… انسانها لجوجند، بعضی متعصبند، بعضی خودخواهند، بعضی در انتخاب یک فکر و یک عقیده عجولند، با صبر و حوصله و همه جانبه نگریستن، با مطالعه و تفکر آن عقیده را انتخاب نمیکنند. این خصوصیات نفسانی است که انسانها را دچار انحراف عقیده میکند. اسلام با این مقابله میکند. اسلام در نظام تربیتی خود مردم را وادار به تفکر میکند، مردم را از لجاجت در عقاید و در اعمال باز میدارد، مردم را از تعصب به آنچه که از گذشتگان شنیده‌اند منع میکند، مردم را از اینکه با عجله یک فکر را بپذیرند و جوانب آن را مطالعه نکنند باز میدارد و منع میکند. ریشه‌ی آنگونه انحرافهای اخلاقی را و خلقی را در انسانها از بین می‌برد. بعضی از انحرافات ناشی از هوسرانیها و هواپرستیها و شهوت‌رانیهاست، سود پرستی است، بعضی به خاطر منافع خودشان هست که یک عقیده‌ی درست را قبول نمیکنند. اسلام در نظام اجتماعی جلوی سوء استفاده‌های …

پربارتر شدن خرد پیامبر با مشاهدهٔ آیات الهی پیش از بعثت

… به این خلایقی که در روی زمین زندگی می‌کنند با احساسات مختلف، با روش‌های گوناگون. در همۀ اینها آیات الهی را می‌دید، روزبه‌روز خضوع او درمقابل حق، خشوع دل او درمقابل امر و نهی الهی و ارادۀ الهی بیشتر می‌شد، جوانه‌های اخلاق نیک در او روزبه‌روز بیشتر رشد می‌کرد. خِرد عظیم او که در روایت است: «کانَ اَعقَلَ النّاسُ و اَکرَمَهُم»؛ قبل از بعثت، روزبه‌روز پُربارتر می‌شد با مشاهدۀ آیات الهی؛ تا به چهل‌سالگی رسید.

عذاب الهی برای نیندیشیدن و ناسپاسی نعمت اندیشه

خب مردم شام، بیچاره‌ها چه می‌فهمیدند. البته بیچاره‌ها که عرض می‌کنم نه به‌این‌معنا که عذاب خدا اینها را نمی‌گیرد، ابداً! به اشدّ وجه خواهد گرفت، چراکه نیندیشیدند و فکر نکردند، شکر نعمتِ اندیشۀ خدا را نگزاردند. اما خب، از ظاهر چه می‌فهمیدند! دیدند که این آقا، همان کارهایی را که اینها دیدند و شنیدند از دیگران، انجام می‌دهد، همان نماز و همان نیاز و همان صلوات و همان جهاد؛ جهاد هم می‌کردند با دشمنان خدا! اینها با اسلام مخالف بودند و چون با اسلام مخالف بودند، اسلام را …

پناه بردن به خدا از زمانی که ملتی نیروی اندیشهٔ خود را از دست بدهد

چرا اسم علی را روی بچه‌هایتان نگذارید؟ چرا! چه شده مگر! حسن و حسین «رَیحَانَتا رَسولِ‌اللهِ»[6]، چرا اسمشان را روی بچه‌هایتان نگذارید؟ چه بدعتی در دین به‌وجود آوردند!..پناه‌برخدا از آن‌وقتی‌که یک ملتی نیروی اندیشۀ خودشان را از دست می‌دهند، روی مسائل فکر نمی‌کنند.

حفظ و افزایش ایمان با تدبر و اندیشه در معارف دینی

… شد، ناقص شد، ناچیز شد، یک نیمه‌ایمانی، یک نیمه‌حقیقتی در روحشان باقی ماند، آن‌هم بر اثر پیش آمدنِ جریانات و حوادث گوناگون، مدام کاسته شد و کاسته شد؛ یک‌چنین ایمانی یک روزی هم از انسان به‌آسانی گرفته می‌شود. ایمان مُستودَع، ایمان عاریت، مؤمن این‌جوری نیست. مؤمن راستین، آن مؤمنی است که اگر یک کلمه از حقایق و معارف دینی و الهی در دل اوست، آن یک کلمه را با تدبر، با دقت‌نظر، با اندیشیدن، با هرچه نسبت به آن یک کلمه مساعد،[12] ایمان خود را زیادتر کردن، این ایمان را از زایل شدن نجات بدهد. مؤمن واقعی این است.

لزوم تأمل و مطالعه برای فهم مباحث سنگین

بنابراین شما برادران و خواهرانی که در این مجلس هستید و در روزهای آینده خواهید بود، نمی‌دانم مطلب به نظر شما سنگین بیاید یا نه، ممکن است سنگین بیاید، ممکن است خیلی عادی بیاید، اما اگر مطلب به نظرتان ثقیل و سنگین آمد، به‌عنوان یک مطلبی که باالخره باید فهمید، رویش فکر کنید، رویش مطالعه کنید. تمام نیروی مغزتان را بسیج کنید، برای اینکه مطلب را بفهمید. کلمات را در ذهنتان حفظ کنید، نگه بدارید، اگر مشکل بود، بعد با دوستانتان، با رفقایتان، مطرح کنید. اگر بحث یک بحثی‌ست که در ذهنتان ناآشنا می‌آید، سعی نکنید فورا ًبه‌عنوان اینکه این بحث سنگین است و ثقیل است، از ذهنتان دور کنید، نه‌خیر؛ سعی کنید که این را با مغزتان آشنا کنید.

نفی جهل و خرافه و الزام همگان به اندیشیدن در جامعهٔ توحیدی

… جامعه از‌دست‌نرفته بود. خیاطش پیغمبر است؛ معمار و صنّاعش، دست توانگر رسول‌الله است. نظام خداخواستۀ خداساختۀ پیغمبرساخته، این‌جور نظامی‌ست. در آن زور نیست، قلدری نیست، استثمار نیست، استبداد نیست، حکومت مطلقۀ یک انسان یا جمعی انسان، بر انسان‌های دیگر نیست. در یک‌چنین جامعه‌ای که خدا می‌خواهد و می‌گوید که باید انسان‌ها بدین‌شکل مجتمع بشوند، جهل نیست، ناآگاهی نیست، خرافه‌پرستی نیست. در این اجتماع مردم مجبورند، ملزمند همه فکر کنند. لازم است همه راه خودشان را پیدا کنند؛ وقتی پیدا کردند، لازم است آن راه را بپیمایند.

گرایش طبیعی انسان‌ها به جریان فکری تازه و پذیرفتنی‌تر

وقتی‌که یک فکر تازه‌ای مطرح می‌شود در یک جامعه و بناست که مسیر افکار انسان‌ها به‌سوی درک و شعور و آگاهی بیشتر حرکت بکند، طبیعت مطلب این است، طبیعت انسان این است که انسان‌ها از پیر و جوان، دنبال این جریان فکری جدید باید راه بیفتند و راه می‌افتند. حرف تازه را انسان‌ها بیشتر می‌خواهند؛ آنچه که برای ذهنشان قابل قبول‌تر هست، آن را بیشتر قبول می‌کنند؛ به‌علاوه که چراغ کذب را نبوَد فروغی.[12] خرافات کذب است، تحریف‌ها و تبدیل‌های مذهبی، کذب است. اگر چنانچه یک بیان روشنی و یک ذهن استدلالی‌ای این خرافات را، پوچی‌اَش را، موهوم بودنش را ثابت کند، مردم به آسانی قبول می‌کنند.

لزوم فکرکردن جوانان روی مسائل تا رسیدن به نتیجه

باید روی مسائل فکر کرد. عزیزان من! روی مسائل فکر کنید تا به نتیجه برسید. نهضت آزادفکری یی که من پیشنهاد کردم در دانشگاه و حوزه راه بیفتد، برای همین است. تریبون های آزاد بگذارند و با هم بحث کنند؛ منتها نه متعصبانه و لجوجانه و تحریک شده ی به وسیله ی جریانات سیاسی و احزاب سیاسی که فقط به فکر آینده ی کوتاه مدت و مقاصد خودشان هستند و …

نقد عادت دادن مردم به پذیرش بی‌دلیل و تعبدی سخن

… است که ائمۀ ما از آغاز تاریخ امامت ـ جز یک استثنای کوچکی، که بعد، این استثنا را هم عرض می‌کنم ـ تا روزگار شهادت امام عسکری صلوات‌الله‌علیه در این مدت تقریباً دویست‌وپنجاه سال، زندگی‌شان زندگی مبارزه و جهاد است. اینها یک عده مردم مجاهد بودند. این ادعای ماست. البته اگر این‌طوری هم که مردم ما را عادت داده‌اند که حرف را بی‌دلیل و تعبداً قبول کنند و خودشان اندیشه و تفکر نکنند، بخواهیم مشی کنیم، خب همه باید قبول کنیم. چرا؟ برای خاطر اینکه خود شما در زیارت امین‌الله که از معتبرترین زیارات است، وقتی‌که خطاب به هر یک از ائمۀ معصومین علیهم‌السلام صحبت می‌کنید و عرض ارادت می‌کنید، ازجمله این را می‌گویید: «اَشهَدُ اَنَّکَ جاهَدتَ فِی اللهِ حَقَّ جِهادِهِ» شهادت می‌دهم که به‌تحقیق و …

تفکر نوعی عبادت

امام سجاد در حال فکر بود ـ تفکر هم یک عبادتی است ـ مشغول فکرکردن بود، به فراست دانست که پسرش امام باقر چرا گریه می‌کند، خواست یک درس عملی به او بدهد، سرش را بلند کرد: «قالَ یا بُنَیَّ اَعطِنی بَعضَ تِلکَ الصُّحُفِ الَّتی فیها عِبادَةُ عَلِیِّ‌بنِ‌اَبی‌طالِبٍ» در آن کاغذهای ما بگرد، آن کاغذی که در آن ـ یا آن دفتری که در آن ـ عبادت علی‌بن‌ابی‌طالب شرح داده شده، آن را بیاور. ظاهراً از دوران امام علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام نوشته‌ها و کتاب‌هایی در باب قضاوت‌های آن حضرت، در باب زندگی آن حضرت، احادیث آن حضرت، در اختیار ائمه بوده. از مجموع روایات دیگر، این‌طور آدم می‌فهمد که از آن استفاده می‌کردند در موارد گوناگونی. اینجا هم حضرت به …