رفتن به محتوای اصلی

تعبد

نام‌های دیگر: تعبد به احکام الهی، تعبد به شرع، تعبد دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پذیرش حکم خدا و عمل به آن از سر بندگی، حتی آنجا که عقل به حکمتش نمی‌رسد.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار جمعی از فرماندهان و رؤساى دفاتر نمایندگى ولی‌فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی— ۱۳۶۹/۰۶/۰۶

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۳۹۹
۱۳۶۹۱۳۹۹

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

حالا از حرف اصلى، خیلى دور نشویم. پس وراى این محاسبات معمولى یک دستگاه معقول قانونمندى وجود دارد که دستگاه غیب است؛ به آن باید معتقد بود. آن محاسبه را از کجا پیدا کنیم؟ از راه شرع؛ از راه عمل به تکلیف. ببینید، این عنوانهایى که ما در خلال صحبت به آن میرسیم، دقیقاً همان عنوانهایى است که مکرّر امام ما روى آن عنوانها تکیه کردند. ما وقتى سلسله‌ى بحث را ترسیم میکنیم، مى‌بینیم بله، درست همین عنوانها سربند است؛ [از جمله] عمل به تکلیف؛ که امام میگفتند ما عمل به تکلیف میکنیم؛ ما براى پیروزى نمیجنگیم، ما براى جواب دادن به خدا میجنگیم؛ خداى متعال تکلیف کرده، ما عمل میکنیم؛ [اگر] پیروزى داد، منّت‌پذیر او هستیم؛ پیروزى هم نداد، باز هم از اینکه توفیق داد عمل به تکلیفمان بکنیم منّت‌پذیر هستیم. راز پیروزى‌ها همین است. اگر انسان شرع را امام خود قرار بدهد، یعنى طبق آنچه تکلیف اسلامى و شرعى است قدم‌به‌قدم حرکت بکند، یقیناً خواهد رسید. ما هیچ ‌چیز کم نخواهیم داشت. چون آن محاسبه‌ى غیبى یک محاسبه‌ى بسیار دقیقى است، محاسبه‌گر آن خدا است؛ دستگاه حساب‌کننده‌اش علم الهى است که «لا یَعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوٰتِ وَلا فِی الاَرض»؛[7] هیچ عاملى در آن محاسبه مخفى نیست. وقتى به ما گفتند شما جهاد کنید، امر به ‌معروف کنید، اقامه‌ى صلات کنید، ایتاء زکات کنید، صداقت در قول و عمل داشته باشید، از خلقیّات رذیله اجتناب کنید، اخلاص داشته باشید، گذشت داشته باشید و از این قبیل احکام الهى که یک مؤمن کامل، آراسته‌ى به آنها است، وقتى این دستورها به یک انسان داده میشود، معناى آن، این است که در یک میدان مین که شما از آن هیچ‌ چیز خبر ندارید، به شما یک کاغذ داده‌اند و گفته‌اند: دو متر برو، بعد سى سانت دست راست، بعد مجدّداً به طرف روبه‌رو، بعد از یک ‌متر و نیم، فلان قدر دست چپ، همین‌طور باید شما بدقّت نگاه کنید و در این میدان حرکت کنید؛ [یک] عارف به نقشه‌ى آرایش مین‌هاى زیرِ زمین، این را نوشته به شما داده و میگوید آقا! این‌جورى حرکت کنید؛ تعبّد یعنى این.
در همه‌ى امور زندگى باید فکر کرد و با هدایت عقل حرکت کرد، مگر در آنجایى که شارع مقدّس به شما میگوید آقا این کار را بکن، باید کرد. آنجا میدان، میدان تعبّد است و هیچ عامل دیگرى از جمله عقل انسانى در آنجا کارایى ندارد. اگر ما این را متوجّه باشیم، و تقوا و پرهیزکارى و حرکت بر طبق رضاى الهى را هدف قرار بدهیم، تمام مقاصد برآورده خواهد شد.

پیروی از احکام الهی همچون عمل به نقشهٔ عبور از میدان مین

… خواهد رسید. ما هیچ ‌چیز کم نخواهیم داشت. چون آن محاسبه‌ى غیبى یک محاسبه‌ى بسیار دقیقى است، محاسبه‌گر آن خدا است؛ دستگاه حساب‌کننده‌اش علم الهى است که «لا یَعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّمٰوٰتِ وَلا فِی الاَرض»؛[7] هیچ عاملى در آن محاسبه مخفى نیست. وقتى به ما گفتند شما جهاد کنید، امر به ‌معروف کنید، اقامه‌ى صلات کنید، ایتاء زکات کنید، صداقت در قول و عمل داشته باشید، از خلقیّات رذیله اجتناب کنید، اخلاص داشته باشید، گذشت داشته باشید و از این قبیل احکام الهى که یک مؤمن کامل، آراسته‌ى به آنها است، وقتى این دستورها به یک انسان داده میشود، معناى آن، این است که در یک میدان مین که شما از آن هیچ‌ چیز خبر ندارید، به شما یک کاغذ داده‌اند و گفته‌اند: دو متر برو، بعد سى سانت دست راست، بعد مجدّداً به طرف روبه‌رو، بعد از یک ‌متر و نیم، فلان قدر دست چپ، همین‌طور باید شما بدقّت نگاه کنید و در این میدان حرکت کنید؛ [یک] عارف به نقشه‌ى آرایش مین‌هاى زیرِ زمین، این را نوشته به شما داده و میگوید آقا! این‌جورى حرکت کنید؛ تعبّد یعنى این.

میدان تعبد، جایی که شارع دستور داده و عقل کارایی ندارد

در همه‌ى امور زندگى باید فکر کرد و با هدایت عقل حرکت کرد، مگر در آنجایى که شارع مقدّس به شما میگوید آقا این کار را بکن، باید کرد. آنجا میدان، میدان تعبّد است و هیچ عامل دیگرى از جمله عقل انسانى در آنجا کارایى ندارد. اگر ما این را متوجّه باشیم، و تقوا و پرهیزکارى و حرکت بر طبق رضاى الهى را هدف قرار بدهیم، تمام مقاصد برآورده خواهد شد.

پافشاری امام بر تعبد در احکام و مراسم دینی در عین نوگرایی

یک نمونه‌ی دیگر از این تحوّل در نگاه به دین و مسائل دینی، پافشاری بر تعبّد بود در عین نگاه نوگرایانه به مسائل؛ یعنی امام، یک فقیه نوگرا، یک روحانی نوگرا بود؛ به مسائل با چشم نوگرایانه نگاه میکرد؛ در عین حال بشدّت پابند به تعبّد. در آن روز و آن دورانها خب روحانیّونی بودند که در زمینه‌های مسائل روشنفکری وارد بودند و بحث میکردند و حرف میزدند؛ اینها روحانی و عالم و دین‌شناس هم بودند [امّا] یک مقداری تحت تأثیر برخی از شرایط، نسبت به مسائل تعبّدی آن تقیّد لازم را [نداشتند] -در عمل شخصی …

لزوم تدین و تعبد تشکل‌های دانشجویی در عمل و گفتار

یک توصیه‌ی دیگر هم مسئله‌ی تدیّن و تعبّد در عمل و گفتار است. من فراموش نمیکنم آن‌ روزی را -سالها پیش البتّه- که شنیدم یک مجموعه‌ی دانشجویی که خب با ما هم مرتبط بود و خیلی هم گرم و گیرا، مثلاً در فلان جلسه‌شان یک‌ چیز خلاف شرعی اتّفاق افتاده؛ نگران شدم؛ نه به‌خاطر اینکه اینها گناه کردند -که خب آن البتّه نگرانی داشت- …

لزوم تعبد به شرع در جایی که عقل میدان ندارد

… خلأ را پُر کنید؛ این میشود پیشرفت. این حرف، در لباس هست؛ در منش ظاهری هست؛ در فکر هست؛ در شیوه‌ی اداره‌ی جامعه هست؛ در مسائل اجتماعىِ گوناگون هست؛ در مسائل سیاسی هست؛ در همه چیز این حرف جاری است؛ در آن جاهایی که عقل انسان قادر به حکم کردن و قضاوت کردن است. آن‌جایی که عقل میدانی ندارد - میدان تعبد و شرع است - باید متعبد به شرع ماند. اتفاقاً کسانیکه پابند و متعبد به شرع ماندند، بعدها وقتی عقلشان بیشتر به کار افتاد، فهمیدند چرا شرع این حکم را کرده. یک روز بود که مسأله‌ی طهارت و نجاست، مسأله‌ی محرم و نامحرم، مسأله‌ی عبادت و نماز و خشوع مورد سؤال بود؛ بعد که فکرها بیشتر پیشرفت کرد، فهمیدند اینها هم فلسفه‌ها و حکمتهای طبیعی دارد؛ بالاتر از آن، حکمتهای انسانی دارد.

نهادینه شدن تعبد و تسلیم در برابر حکم خدا در نسل جوان انقلابی

… بود؛ ولی امروز بنیادین و عمیق شده است. آن روز مسأله تعبّد و تسلیم امر و نهی خدا بودن، مطرح نبود. آن روز روشنفکران اسلامىِ متعبّد ما، برای این‌که احکام اسلامی را مطرح کنند، سعی میکردند یک وجوه استحسانی عرضه کنند تا قابل عرضه باشد. اما امروز این‌طور نیست. امروز شما ببینید نسلی روی کار آمده و طبقه‌ای از جوانان انقلابی رشد کرده، که در این انقلاب، ولادت عقلانی پیدا کرده‌اند. برای این نسل، تعبّد به احکام الهی و تسلیم در مقابل حکم خدا - که حقیقت اسلام نیز همین است - یک مطلب جا افتاده و نهادین و عمیق است.

رد تردید در تعبد به بهانهٔ عقل و ناشی دانستن آن از نفهمیدن حقیقت

اینکه یک عدّه با درک ناقص از مسائل روشنفکرى ــ که بنده قبول ندارم اینها روشنفکرى است ــ روى تعبّد اسلامى تأمّل بکنند که «حالا تعبّد یعنى چه؟ پس عقل ما چه میشود؟» این ناشى از نفهمیدن حقیقت مسئله در زندگى و راه زندگى است. آنجایى که نقشه دست شما میدهند میگویند این‌جورى عمل کنید، باید این‌جورى عمل کنید؛ آنجایى که در نقشه نوشته فکر بکنید، باید فکر کنید و به مقتضاى فکرتان عمل کنید؛ این هم جزو نقشه است؛ آنجایى که گفتند نه، بیخود فکر نکنید، فکرتان به جایى نمیرسد؛ تعبّد به شما میگوید …

رد پندار محدودکنندگی تعبد به کتاب و سنت و ناشی دانستن آن از نگاه عامیانه

… و نظامهای سیاسی و اجتماعی و قواعد کلىِ دین را از کتاب و سنت میگیریم و به آن متعبدیم. ما به تعبد به کتاب و سنت افتخار میکنیم و معتقدیم فهم درست کتاب و سنت، برای یک نگاه باز و روشن و برای یک جامعه‌ی اسلامی میتواند صدها راه برای مسائل گوناگون زندگی باز کند. بعضی خیال میکنند تعبد به کتاب و سنت، محدود کننده‌ی انسان در تجربه‌های گوناگون و پیدرپی و نوبه‌نو در زندگی جهانی است. این ناشی از درست نشناختن کتاب و سنت و نگاه عامیانه به کتاب و سنت کردن است. نگاه مجتهدانه به کتاب و سنت میتواند راههای گوناگونی را باز کند برای اینکه انسان بتواند جامعه، خود و نظامهای گوناگون را اداره کند و راههای بازی را در مقابل خود بیابد.

تضعیف تدریجی تعبد دانشجو در اثر ابهام و ندانستن وجه کارها

… کشور صاحب نظر است، صاحب فکر است، صاحب عقیده است، میخواهد اظهار نظر بکند، قانع نیست به اینکه بگویند که آقا ما این‌جور تشخیص دادیم و میخواهیم عمل بکنیم؛ [کارش] منافات با تعبّد هم ندارد، تعبّد هم میکند امّا دلش میخواهد وجه این کارى را که به آن تعبّد کرده بداند. اگر ندانست تدریجاً دچار شبهه میشود، دچار ابهام میشود، و این ابهام، او را حتّى در نفْسِ تعبّد هم تضعیف میکند و تعبّدش بتدریج ضعیف میشود. پس یکى [دیگر] از مشکلات دانشجو این است. دانشجویان غالباً از جریانات هم بى‌خبرند و از بطون کارها خبر ندارند؛ [وقتی] یک خبرى در رادیو یا در روزنامه پخش میشود، ذهن اینها شروع میکند به کار کردن؛ حالا در صورتى که یک مؤثّر خارجى هم نباشد؛ اگر باشد که دیگر واویلا! …