دشواری تشخیص حق از باطل در طول تاریخ بشر و نبوتها
مسئلهی تشخیص حق از باطل، یکى از آن مسائلى است که در طول تاریخ بشر و تاریخ نبوّتها نقطهی دشوار زندگى انسانها به حساب میآمده. همه مایلند حق را تعقیب کنند و به آن عمل کنند. همه مایلند از باطل اجتناب کنند -البتّه غیر از انسانهایى که وجودشان به آتش قهر الهى تبدیل شده است و مظهر شیطانند- عموم مردم و انسانهاى داراى عقل و انصاف و صفات انسانى، میخواهند از باطل اجتناب بکنند و به حق گرایش پیدا کنند؛ امّا تشخیص اینها همیشه آسان نیست. امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) در یکى از خطبههایى که دردمندىِ آن بزرگوار در کلمات و جملات آن آشکار است، همین مطلب را بیان میکنند و میفرمایند که اگر حق، صریح و خالص بود، کسى به شبهه نمیافتاد؛ اگر باطل، لخت و عریان ظاهر میشد، کسى آن را تعقیب نمیکرد؛ وَ …
دشواری تشخیص حق از باطل در طول تاریخ با وجود میل همگانی به حق
این نابسامانیها از کجا پدید میآید؟ (58/10/17) مسئلۀ تشخیص حق از باطل، یکی از آن مسائلی است که در طول تاریخ بشر و تاریخ نبوتها، نقطۀ دشوار زندگی انسانها بهحساب میآمده است. همه مایلند حق را تعقیب کنند و به آن عمل کنند. همه مایلند از باطل اجتناب کنند ـ البته غیر از انسانهایی که وجودشان به آتش قهر الهی تبدیل شده است و مظهر شیطانند ـ عموم مردم و انسانهای دارای عقل و انصاف و صفات انسانی، میخواهند از باطل اجتناب بکنند و به حق گرایش پیدا کنند؛ اما تشخیص اینها، همیشه آسان نیست.
امکان تشخیص حق در دوران فتنه با تدبر و پیروی نکردن از هوای نفس
فتنه در قرآن با زبانی تند، محکوم شده؛ یک جا «وَ الفِتنَةُ اَکبَرُ مِنَ القَتلِ» فتنه از کشتار، بزرگتر است. و یک جا «وَ الفِتنَةُ اَشَدُّ مِنَ القَتلِ»[7] فتنه از کشتار دشوارتر و سختتر است. (58/10/17) البته نمیشود گفت که در فتنه، انسانها نمیتوانند حق و باطل را پیدا کنند، اگر اینطور بود که تکلیفی بر مردم نبود. چرا! انسانها در دوران فتنه هم میتوانند حق را از باطل تمیز بدهند، منتها بهشرط تدبر، فکرکردن، سنجش صحیح اوضاع و تابع هوای نفس نشدن. اگر حب و بغضهای سطحی و شخصی را آدم در دوران فتنه کنار بگذارد و واقعاً بخواهد تسلیم حقیقت بشود، بخواهد حقیقت را پیدا کند، اینچنین آدمی میتواند حق را حتی در دوران فتنه هم پیدا کند؛ لکن مشکل است، کار آسانی نیست، خیلیها در دوران فتنه واقعاً میلغزند.
دشواری تشخیص هنگام تظاهر جبههٔ باطل به اسلام
… صحابۀ پیغمبر در رکاب معاویه میجنگیدند و شاید با ایمان؛ تودۀ مردم که حتماً باایمان [بودند]، فکر میکردند کار خوبی دارند انجام میدهند. (59/5/7) معاویه و بُسربناِرطاة و عمروبنعاص و اینها هم که صحبت میکردند برای مردم؛ شما خیال میکنید چه میگفتند به مردم؟ اینها هم همینطور حمد خدا و ذکر خدا و ادعای اسلام و طرفداری از پیغمبر و اینها. اینجاست که مشکل میشود، که امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه در یکی از خطبههای نهجالبلاغه گله میکند، درد دل میکند از همین وضعیت. (62/4/12)
عرضهٔ حق بیآمیزش با باطل نیاز همیشگی انسانها
… نخواهد ماند. «وَ لَو اَنَّ الحَقَّ خَلَصَ مِن لَبسِ الباطِلِ» (48/9/11) اگر حق، عریان و بدون آمیزش به اندکی از باطل، در معرض دید مردم قرار گیرد، «اِنقَطَعَت عَنهُ اَلسُنُ المُعانِدینَ»، معنایش این نیست که همۀ مردم درآنصورت به حق گرایش پیدا میکنند؛ نه! بازهم ممکن است کسانی بهخاطر شرایط ذهنی خودشان، شرایط اجتماعی خودشان، و پیشقضاوتهای خودشان، به حق گرایش پیدا نکنند، اما زبان معاند کوتاه خواهد شد؛ یعنی نمیتواند حق را متهم کند؛ حق را که نورانیت است، ظلمت جلوه دهد. این، آن نیاز همیشگی انسانهاست. (79/7/11)