رفتن به محتوای اصلی

تبادل فرهنگی

نام‌های دیگر: تبادل میان ملت‌ها، تعاطی فرهنگی، تعامل فرهنگی

توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دادوستد فرهنگی ملت‌ها و تفاوت آن با تهاجم فرهنگی.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در کنگره بزرگداشت اقبال لاهوری— ۱۳۶۴/۱۲/۱۹

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۳۹۴
۱۳۶۴۱۳۹۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اوّلاً این نکته را عرض کنیم که «تهاجم‌فرهنگی»، با«تبادل‌فرهنگی» متفاوت است. تبادل فرهنگی لازم است. هیچ ملتی بینیاز نیست از این‌که در همه زمینه‌ها، از جمله در زمینه مسائل فرهنگی -آن مجموعه مسائلی که به آنها نام فرهنگ داده میشود- از ملتهای دیگر بیاموزد. همیشه تاریخ نیز همین بوده است. ملتها در رفت و آمدهایشان، آداب زندگی را، خُلقیّات را، علم را، لباس پوشیدن را، آداب معاشرت را، زبان را، معارف را و دین را از یکدیگر فراگرفته‌اند. این، مهمترین تبادلهای ملتها با هم بوده است؛ حتّی مهمتر از تبادل اقتصادی و کالا. بسیار اتّفاق افتاده است که این تبادل فرهنگی، به تغییر مذهب یک کشور انجامیده است! مثلاً در شرق آسیا، بیشترین عاملی که اسلام را به این کشورها -از جمله به کشور اندونزی، به کشور مالزی و حتی به قسمتهای مهمی ازشبه قارّه- بُرد، دعوت مبلّغین نبود؛ بلکه رفت و آمد آحاد ملت ایران بود. تجّار و سیّاحان ایرانی راه افتادند، رفتند، آمدند و در سایه این رفت و آمدهاست که شما میبینید ملت بزرگی که امروز شاید بزرگترین ملت اسلامی در آسیاست -یعنی اندونزی- مسلمان شده است. این اسلام را اوّل بار، نه مبلّغین دینی برای آنها بردند و نه شمشیر و جنگ! اسلام را همین رفت وآمدها برد. خود ملت ما هم، در طول زمان، خیلی چیزها از ملتهای دیگر آموخته است، و این، یک روند ضروری برای تروتازه ماندن معارف و حیات فرهنگی در سرتاسر عالم است. این، تبادل فرهنگی است و خوب است.
من یک وقت گفتم که فرق تهاجم فرهنگی و تبادل فرهنگی چیست. تهاجم فرهنگی، یک امر منفی است؛ اما تبادل فرهنگی، یک امر مثبت است. یک وقت هست که یک انسان برای این‌که کمبودی را در بدن خودش برطرف کند، میگردد و غذا و داروی مناسب را - آن چیزی که به دردش میخورد - از هر جایی که گیرش آمد، پیدا میکند و با میل خود آن را داخل کالبدش میریزد. یک وقت هم هست که نه، ما انتخاب نمیکنیم؛ دست و پای ما را میگیرند، یا بیهوشمان میکنند، یا مستمان میکنند و چیزی را که خودشان میخواهند - نه آن چیزی که ما لازم داریم - در بدن ما تزریق میکنند. آیا اینها با هم فرق ندارد!؟ من میگویم ملت ایران نباید خودش را لَخت بیندازد تا دشمن با مدرنترین شیوه‌ها، آنچه را که خودش میخواهد، از تفاله‌های دست دومِ فرهنگش به جسم ملت ایران تزریق کند.
تفاوت بینِ تهاجم و تعامل فرهنگی در این است که تعامل فرهنگی مثل این است که شما بر سرِ بساط میوه یا غذا و سبزیفروشی میروید و آنچه را که میلتان میکشد، چشم شما و کامتان میپسندد و با مزاجتان مساعد است، انتخاب میکنید و میخورید. در عالم فرهنگ هم همین است که آنچه دیدید و پسندیدید و مناسب خود دانستید و در آن ایرادی مشاهده نکردید، از مجموعه و ملت دیگر میگیرید؛ هیچ اشکالی هم نداد. «اطلبوا العلم ولو بالصین»؛ این را هزار و چهارصد سالِ پیش به ما یاد دادند. در تهاجم فرهنگی به شما نمیگویند انتخاب کن، بلکه شما را میخوابانند، دست و پایتان را میگیرند و مادّه‌ای را که نمیدانید چیست و نمیدانید برای شما مفید است یا نه، با آمپول به شما تزریق میکنند. البته دنیای غرب نگذاشت ما حس کنیم که دست و پایمان را گرفته‌اند و به ما تزریق میکنند؛ صورتِ قضیه را طوری قرار داد که ما خیال کردیم انتخاب میکنیم، در حالیکه انتخاب نمیکردیم؛ بر ما تحمیل کردند. آن وقت اینها همان کسانی هستند که اگر اندک خدشه‌ای به فرهنگ رایج و مورد قبولشان وارد شود، جنجال راه میاندازند. شما ببینید در فرانسه که آن را مهد آزادی میدانند، برای سه چهار دختر روسریدارِ مسلمان چه سر و صدایی راه انداخته‌اند! این است که میگوییم باید فکر کنیم؛ باید تحلیل کنیم. اندیشه‌ی ترجمه‌ای برای یک ملت، سرنوشت بسیار سختی را به‌وجود میآورد. این توصیه‌ی همیشگىِ من به شما جوانان عزیز است.

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

جواز و بلکه وجوب گزینش برجستگی‌های فرهنگ‌های دیگر به حکم اسلام و عقل

تهاجم فرهنگی غیر از تبادل فرهنگی است؛ غیر از گرفتن برجستگیها و زبده‌گزینی از فرهنگهای دیگر است؛ این، چیزی است مباح، بلکه واجب. اسلام به ما دستور میدهد، عقل هم به‌طور مستقل از ما میخواهد که هر چیز خوب، زیبا و باارزشی را که در هر کجا میبینیم، آن را فرا بگیریم و از آن استفاده کنیم. این جملات معروفِ متداول در زبانهای مردم ما که «اطلبوا العلم ولو بالصین» یا «انظر الی ما قال و لا تنظر الی من قال»؛ نگاه نکن حرف خوب، سخن حکمت‌آمیز، دانش و معرفت را چه کسی دارد میگوید، اگر سخن خوب است، آن را فرابگیر، این گرفتن، گرفتنِ فرهنگی است و اخذ فرهنگی، …

انتخاب آزادانهٔ عناصر پسندیده از فرهنگ ملت‌های دیگر

تفاوت بینِ تهاجم و تعامل فرهنگی در این است که تعامل فرهنگی مثل این است که شما بر سرِ بساط میوه یا غذا و سبزیفروشی میروید و آنچه را که میلتان میکشد، چشم شما و کامتان میپسندد و با مزاجتان مساعد است، انتخاب میکنید و میخورید. در عالم فرهنگ هم همین است که آنچه دیدید و پسندیدید و مناسب خود دانستید و در آن ایرادی مشاهده نکردید، از مجموعه و ملت دیگر میگیرید؛ هیچ اشکالی هم نداد. «اطلبوا العلم ولو بالصین»؛ این را هزار و چهارصد سالِ پیش به ما یاد دادند. در تهاجم فرهنگی به شما نمیگویند انتخاب کن، بلکه شما را میخوابانند، دست و پایتان را میگیرند و مادّه‌ای را که نمیدانید چیست و نمیدانید برای شما مفید است یا نه، با …

ضرورت تبادل فرهنگی و تفاوت آن با تهاجم فرهنگی

اوّلاً این نکته را عرض کنیم که «تهاجم‌فرهنگی»، با«تبادل‌فرهنگی» متفاوت است. تبادل فرهنگی لازم است. هیچ ملتی بینیاز نیست از این‌که در همه زمینه‌ها، از جمله در زمینه مسائل فرهنگی -آن مجموعه مسائلی که به آنها نام فرهنگ داده میشود- از ملتهای دیگر بیاموزد. همیشه تاریخ نیز همین بوده است. ملتها در رفت و آمدهایشان، آداب زندگی را، خُلقیّات را، علم را، لباس پوشیدن را، آداب معاشرت را، زبان را، معارف را و دین را از یکدیگر فراگرفته‌اند. این، مهمترین تبادلهای ملتها با هم بوده است؛ حتّی مهمتر از تبادل اقتصادی و کالا. …

لزوم انتخاب آگاهانه و اختیاری در استفاده از فرهنگ دیگران

حالا که به نام اسلام دُور هم جمع شده‌ایم، نباید طبق عادت برویم به سمت آن ارزشهایى که آن ارزشها براى ما بیگانه است و اساساً با اسلام کارى ندارد؛ همان است که در دوران غفلت و خواب اینها را تحمیل کردند. البتّه ما خیلى از عناصر فرهنگهاى دیگر استفاده کردیم؛ امکان ندارد که انسان استفاده نکند؛ استفاده کردن از فرهنگ دیگران انسان را تکمیل میکند امّا فرق است بین اینکه انسان یک داروى مقوّى‌اى را، یک غذاى مقوّى‌اى را برود با معرفت، با بیدارى و هشیارى، بین صد نوع جنس، صد نوع غذا، صد نوع دوا [انتخاب کند و] این یکى را براى خودش مناسب بداند؛ فرض کنید حالا شما ویتامین ث لازم دارید، خب میروید ویتامین ث را به اندازه انتخاب میکنید، آن مقدارى که لازم است نوش جان میکنید، آب هم رویش مینوشید؛ خیلى هم خوب است، اینکه چیز بدى نیست؛ بیگانه هم هست امّا میرود جزو جان شما میشود، چون مال شما است، چون به آن …

اعتقاد به تبادل فرهنگ‌ها با جذب سودمندها و طرد ناسودمندها

ما از جمله‌ى عللى که دشمن را نسبت به جمهورى اسلامى خشمگین میکند، این میدانیم که ما با تحمیل فرهنگ غرب به ملّتهاى مسلمان مخالفیم و با این مخالفت میکنیم. فرهنگ غرب یک فرهنگى است که نقاط مثبتى دارد و نقاط منفى هم دارد. ما معتقد به تبادل فرهنگها هستیم. ما میگوییم یک ملّتى مثل ملّت ایران یا ملّتهاى دیگر مسلمان باید نگاه کنند در میان فرهنگهاى عالم، آنچه براى آنها مفید است و به‌درد بخور است، آن را بایستى جذب بکنند و از آن استفاده بکنند؛ آنچه براى آنها لازم نیست، آن را باید طرد بکنند. امّا دولتهاى غربى، سردمداران نظامهاى استکبارى و بخصوص نظام آمریکا و این مال امروز هم نیست با انواع ‌و اقسام طرق اصرار دارند که فرهنگ فساد و بى‌ بند و بارى را که جزو خصوصیّات فرهنگ غربى است، به میان ملّتهاى مسلمان و کشورهاى اسلامى تزریق کنند و به آنها تحمیل …

جذب گزینشی عناصر مفید فرهنگ‌های دیگر مانند کالبدی زنده

… را درک کنند؛ مخصوصاً شخصیّت‌هاى مسلمان ــ چه شخصیّت‌هاى سیاسى و چه شخصیّت‌هاى فرهنگى ــ احتیاج دارند پیام اقبال را بگیرند و بدانند که اسلام در ذات خودش و در هویّت خودش، غنى‌ترین مایه‌هاى اداره‌ى انسان را و اداره‌ى جوامع انسانى را دارد و محتاج دیگران نیست. ما نمیگوییم در را روى فرهنگهاى دیگر ببندیم، جذب نکنیم؛ بله، جذب بکنیم مثل یک کالبد زنده‌اى که عنصر لازم براى خودش را جذب میکند؛ نه مثل آن پیکر بیهوش و مرده‌اى که هر چه میخواهند در آن تزریق میکنند. ما قدرت جذب داریم، جذب میکنیم، از فرهنگهاى دیگر میگیریم ولو بیگانه باشند؛ آنچه را متناسب با ما است، مربوط به ما است، مفید براى ما است، میگیریم و جذب میکنیم.

امری مثبت: برگرفتن آگاهانهٔ آنچه مورد نیاز است

من یک وقت گفتم که فرق تهاجم فرهنگی و تبادل فرهنگی چیست. تهاجم فرهنگی، یک امر منفی است؛ اما تبادل فرهنگی، یک امر مثبت است. یک وقت هست که یک انسان برای این‌که کمبودی را در بدن خودش برطرف کند، میگردد و غذا و داروی مناسب را - آن چیزی که به دردش میخورد - از هر جایی که گیرش آمد، پیدا میکند و با میل خود آن را داخل کالبدش میریزد. یک وقت هم هست که نه، ما انتخاب نمیکنیم؛ دست و پای ما را میگیرند، یا بیهوشمان میکنند، یا مستمان میکنند و چیزی را که خودشان میخواهند - نه آن چیزی که ما لازم داریم - در بدن ما تزریق میکنند. آیا اینها با هم فرق ندارد!؟ من میگویم ملت ایران نباید خودش را لَخت …

ثمربخشی پیوندهای فرهنگی طبیعی و خسارت‌بار بودن پیوندهای تحمیلی

… تبدیل شده است، مقبولیّت و جایگاه آن را حتّی در خاستگاهش تنزّل داده است. اینک سؤال این است که اگر ما یک فرهنگ ستیزه‌جو، مبتذل و معناگریز را نخواهیم، گنهکاریم؟ اگر مانع سیل ویرانگری شویم که در قالب انواع محصولات شبه هنری به سوی جوانان ما روانه میشود، مقصّریم؟ من اهمّیّت و ارزش پیوندهای فرهنگی را انکار نمیکنم. این پیوندها هر گاه در شرایط طبیعی و با احترام به جامعه‌ی پذیرا صورت گرفته، رشد و بالندگی و غنا را به ارمغان آورده است. در مقابل، پیوندهای ناهمگون و تحمیلی، ناموفّق و خسارت‌بار بوده است. با کمال تأسّف باید بگویم که گروه‌های فرومایه‌ای مثل داعش، زاییده‌ی این‌گونه وصلتهای ناموفّق با فرهنگهای وارداتی است. اگر مشکل واقعاً عقیدتی بود، میبایست پیش از عصر استعمار نیز نظیر این پدیده‌ها در جهان اسلام مشاهده میشد، درحالی‌که تاریخ، خلاف آن را گواهی …

موافقت با استفادهٔ ملت‌ها از تجربهٔ فرهنگی یکدیگر

… همه‌ی زمینه‌های زندگی، غربیها و اروپاییها فکری را پرتاب کردند که هرکس با آن مخالفت کرد، شروع کردند به هوچیگری و مسخره و اهانت کردن؛ فشار آوردند تا فرهنگ خودشان را حاکم کنند. این فرهنگ تنها امتیازی که داشت این بود که فرهنگ اروپایی بود؛ هیچ امتیاز دیگری نداشت. البته هرکدام از ملتها فرهنگی دارند که میتوانند از یکدیگر استفاده کنند و فرهنگ خود را با گرفتن تجربه و درس از دیگران تکمیل نمایند. ما با این مخالفتی نداریم و صددرصد موافقیم؛ اما آنچه در دنیا پیش آمد، این نبود.

اصل کلی گرفتن محسنات هر فرهنگ و رد بدی‌های آن

… هر فرهنگ دیگری، حتماً زیباییهایی هم دارد. هیچ کس با هیچ فرهنگ بیگانه‌ای این‌گونه برخورد نمیکند که بگوید که ما درِ خانه‌مان را صددرصد روی این فرهنگ ببندیم؛ نه. فرهنگ غرب، مثل فرهنگ شرق، مثل فرهنگ هرجای دیگر دنیا، یک فرهنگ است که مجموعه‌ای از خوبیها و بدیهاست. یک ملت عاقل و یک مجموعه خردمند، آن خوبیها را میگیرد، به فرهنگ خودش میافزاید، فرهنگ خودش را غنی میسازد و آن بدیها را رد میکند. همان‌طور که گفتم، در این زمینه، بین فرهنگ اروپایی، غرب، آمریکایی، آمریکای لاتین، آفریقا و ژاپن فرقی نیست و هیچ تفاوتی ندارد و در این حکمی که میگویم، همه یکسان هستند. ما در مقابل هر فرهنگی که قرار میگیریم، به‌طور طبیعی تا آن جایی که میتوانیم، باید محسّنات آن را بگیریم و چیزهایی که مناسب ما نیست - بد و مضرّ است - و با چیزهایی که به نظر ما خوب است، منافات دارد، آن را رد کنیم. این اصل کلّی است. منتها در زمینه فرهنگ غربی نکته مهمّی وجود دارد که من دلم میخواهد شما جوانان به این نکته توجّه کنید. فرهنگ غرب - یعنی فرهنگ اروپاییها - عیبی دارد که فرهنگهای دیگر، تا آن جایی که ما میشناسیم، آن عیب را ندارند، و آن «سلطه‌طلبی» است. این، قطعاً دلایل انسانی و …

مخالف نبودن اسلام با تکمیل فرهنگ جامعه از خیرات دیگر فرهنگ‌ها

… گوناگون با یکدیگر در حال مقابله‌اند. البتّه اگر چنانچه صاحب یک فرهنگى ــ یک مجموعه‌اى که یک فرهنگى دارد ــ بتواند فرهنگ خودش را تکمیل کند با فرهنگهاى دیگر، خیلى خوب است؛ [اگر] بتواند بگیرد چیزهایى را، خیلى خوب است. یک مقدار [از این موضوع] هم اختیارى نیست؛ کسى که مطالعه میکند در تاریخ، مشاهده میکند که انتقال فرهنگها از بخشهاى گوناگون عالم به بخشهاى گوناگون عالم، یک امر اختیارىِ ناشى از یک تصمیم‌گیرى نیست، اگرچه اسلام در مقام تصمیم‌گیرى هم با این تصمیم مخالفتى ندارد؛ اسلام فرهنگ جامعه را تکمیل میکند، با همه‌ى آنچه از خیرات و حسنات در فرهنگهاى دیگر وجود دارد. لکن در دنیا فرهنگهاى مختلف در مقابل هم صف‌آرایى میکنند. این صف‌آرایى ممکن است در یک مواردى طبیعت فرهنگها باشد؛ مثلاً فرهنگ مادّیگرى طبعاً در مقابل فرهنگ معنوى یک نوع صف‌آرایى دارد ــ ولو متولّیانشان عملاً کارى نخواهند بکنند ــ و طبعاً این ضدّ آن و علیه آن است …

مطبوعات نمونه‌ای از اخذ بخش‌های مثبت فرهنگ غرب

… تازه وارد این سرزمین شده است. خوب؛ نمیشود زیاد انتظار داشت. یک وقت پدیده‌ای است که ضعیف وارد شده یا به وسیله آدمهای نالایق وارد شده است. نمیشود خیلی توقّع داشت. اما یک وقت پدیده‌ای است که سابقه زیادی دارد و خوب هم وارد شده است، که مطبوعات از این قبیل است. البته مطبوعات، وارداتی است؛ یعنی جزو بخشهای مثبت فرهنگ غرب است که ما از آنها گرفتیم. یک وقت من درباره «تعاطی فرهنگی» - نقطه مقابل «تهاجم فرهنگی» - بحث مفصّلی کردم که از مصادیقش، یکی همین مطبوعات است. خوب؛ ما مطبوعات را از غرب گرفتیم. غربیها سابقه زیادی در حرفه روزنامه‌نگاری داشتند. از اواخر دوران ناصر الدّین شاه هم مطبوعات وارد ایران شد و فعّالیتش را آغاز کرد. اوجِ کار مطبوعات، در دوران مشروطه بود؛ یعنی از عهد مظفرالدین شاه بتدریج افزایش پیدا کرد.

اخذ آگاهانهٔ عناصر خوب از فرهنگ‌های دیگر به انتخاب خود

… جزو فرهنگ ملّى ما است. «ملّى» در اینجا مقابل «اسلامى» نیست؛ عین همان اسلامى است. فرهنگ ملّى یعنى فرهنگ خودى؛ باید فرهنگ خودى حفظ بشود. البتّه فرهنگ خودى از فرهنگهاى دیگر وام میگیرد، ما حرفى نداریم؛ اُطلُبُوا العِلمَ وَ لَو بِالصّین؛[5] این هم فرهنگ است. اینکه باید رفت از هر جاى‌ دنیا چیز خوب را آورد، این هم فرهنگ است، این هم جزو فرهنگ ما است؛ این را هم باید حفظ کنیم امّا ما بیاوریم. ما آنچه را براى بدنمان لازم است، بجَویم و مَضغ[6] کنیم و فرو بدهیم؛ نه‌اینکه ما آنجا بیفتیم، یکى دیگر بیاید هر چه خودش مصلحت میداند به بدن ما تزریق کند؛ مثل مرده، مثل بى‌هوش.

لزوم تبادل ملت‌ها و یادگیری داشته‌های مطلوب دیگران بدون فراموشی داشته‌های خود

… ادب. بحمدالله هیچ احتیاج نداریم. البته ملتها باید با هم تبادل کنند و اگر دیگران چیز مطلوبی دارند حتماً باید یاد بگیرید. کمااین‌که در همین طریقه‌ی قرآن خواندن، دیگران از ما جلو افتادند و ما سالها عقب بودیم؛ ولی بحمدالله جوانان ما در تلاشند و به آنها می‌رسند. از آنچه دیگران دارند، استفاده کنید؛ اما آنچه را هم که خودتان دارید، به دست فراموشی نسپارید. دو، سه مورد نقص در بعضی از خواندنها بود که من این‌جا مطرح نمی‌کنم. ممکن است بعداً به برادرانی که نقص در کارشان بود، پیغام بدهم. البته عیبهای کوچکی است که باید به آنها توجه کنید. آقای فروغی‌مان هم ماشاءالله خیلی خیلی خوب شده است. ان‌شاءالله مثل یک نهال بالنده، …

گرفتن خوبی‌های ملت‌های دیگر مانند دانش، سخت‌کوشی و وجدان کار

… تازه‌ای را وارد آن کشور و آن ملت میکند؛ امابه زور؛ امّا به قصد جایگزین کردن آنهابا فرهنگ و باورهای ملی. این، اسمش تهاجم است. در تبادل فرهنگی، هدف، بارورکردن فرهنگ ملی و کامل کردن آن است. اما در تهاجم فرهنگی، هدف، ریشه‌کن کردن فرهنگ ملی و ازبین بردن آن است. در تبادل فرهنگی، آن ملتی که از ملتهای دیگر چیزی میگیرد، میگردد چیزهای مطبوع و دلنشین و خوب و مورد علاقه را میگیرد. فرض بفرمایید، دانش را از آنها تعلیم میگیرد. فرض کنید، ملت ایران به اروپا میرود و میبیند آنها مردمی اهل سختکوشی و خطر کردنند. اگر این را از آنها یاد بگیرد، خیلی خوب است. به اقصای شرق آسیا میرود و میبیند که آنها مردمی هستند دارای وجدان کار، علاقه‌مند به کار، مشتاق کار. اگر این را از آنها یاد بگیرد، خیلی …

گرفتن آنچه فرهنگ ملی را کامل می‌کند، مانند غذای مناسب برای انسان ضعیف

در تبادل فرهنگی، قضیه چنین است. ملت فراگیرنده، میگردد نقاط درست و چیزهایی را که فرهنگ او را کامل میکند، از دیگران تعلیم میگیرد. درست مثل انسانی که ضعیف است و دنبال غذای مناسبی میگردد. دوا و غذای مناسب را مصرف میکند، تا سالم شود و نقصش از بین برود. در تهاجم فرهنگی، چیزهایی که به ملت مورد تهاجم میدهند، چیزهای خوب نیست، بلکه چیزهای بد است. فرض بفرمایید اروپاییها، وقتی تهاجم فرهنگی را در کشور ما شروع کردند، نیامدند روحیه وقت شناسیشان را، روحیه شجاعت و خطر کردن در مسائل را، یا تجسّس و کنجکاوی علمی را، در …