تهدید به مجازات در صورت بازنگرداندن اموال برداشتهشده
… نوشتند؛ او هم گله کرد، اما حضرت گلۀ او را با جواب تندی پاسخ دادند که چرا گله میکنی؟ من دارم از تو حسابکشی میکنم. (70/4/5) امیرالمؤمنین آنچنان نامهای به عبداللهبنعباس نوشته است که مو بر تن انسان راست میایستد! این چه مردی است؟ این چه انسان عظیمی است؟ به عبداللهبنعباس میفرماید که اگر این اموال را برنگردانی، «فَاِنَّکَ اِن لَمْ تَفعَل»[9] اگر این کاری که گفتم نکنی، «ثُمَّ **اَمکَنَنِی اللّٰهُ مِنکَ»**» بعد من دستم به تو برسد، «لَاُعْذِرَنَّ اِلَی اللهِ فیکَ» پیش خدا دربارۀ تو خودم را معذور خواهم کرد. یعنی سعی میکنم بهخاطر تو، پیش خدا خجل و سرافکنده نشوم. «وَ لَاَضرِبَنَّکَ بِسَیفِ الَّذی ما ضَرَبتُ بِهِ اَحَداً إِلّا دَخَلَ النّارَ» تو را با همان شمشیری خواهم زد که این شمشیر به هرکس زده شد، وارد جهنم شد! «وَ اللهِ» ـ این جمله باز بالاتر است ـ «وَ اللهِ لَو اَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ فَعَلامِثلَ الَّذی فَعَلتَ مَا کانَت لَهُما عِندی هَوادَةٌ» به خدا سوگند که اگر این کاری را که تو کردی، حسن و حسین من این کار را بکنند، پیش من هیچگونه عذری نخواهند داشت؛ «وَ …
ممنوعیت ضرر به اموال عمومی و امانتدار بودن مسئولان
… کنند، به این شکل خواهد بود که از ایجاد دستگاههای زائد، استخدامهای زائد، و توسعهدادنهای زائد، خودداری کنید. یعنی باید از کاغذپراکنی و زیادهنویسیهای بیهوده و وقتتضییعکن، خودداری کنیم. این خصوصیات را، امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام رعایت میکردند. در آخر این جمله هم ـ که بعضی از فقراتش را عرض کردم ـ میفرمایند: «فَاِنَّ اَموالَ المُسلِمینَ لا تَحتَمِلُ الاِضرارَ» ضرر رساندن به اموال مسلمانان را تحمل نمیکردند، که کسی بخواهد ولو بهاندازۀ کمی به اموال عمومی ضرر برساند. این یعنی امانتدار دانستن خود و همۀ مسئولینِ بیتالمال. (71/3/30)
ترجیح سابقین، مهاجرین و قریش در دوران خلیفهٔ دوم
… که مطرح شد، از نظر خیلی از مسلمانها کار خوبی محسوب میشد و خود خلیفۀ دوم هم که این کار را انجام داد، از روی اعتقاد به اینکه این کار خوب است و به درد مسلمانها [میخورد] و به نفع جامعۀ اسلامی است، این کار را انجام داد. بین سابقین و غیر سابقین اختلاف قائل شد. آنکسانیکه قبلاً مسلمان شدند، با آنکسانیکه بعداً اسلام آوردند، اینها چرا یک اندازه از بیتالمال بگیرند؟ در میان آنهایی که قبلاً مسلمان شدند، بین مهاجرین و انصار، اختلاف قائل شد. گفت مهاجرین بر انصار فضیلت دارند، زیرا مهاجرین در مکه در کنار پیغمبر بودند، دوران سختی را گذراندند و جنگیدند، اما انصار از هنگامیکه حکومت اسلامی برپا شد، ایمان آوردند. بعد در میان مهاجرین هم، آنهایی که از قریش بودند را، بر آنهایی که از قریش نبودند، تفضیل و ترجیح داد. در میان قبایلِ معروفِ عرب، قبیلۀ مُضَر را بر قبیلۀ ربیعه ترجیح داد. در میان قبایل معروف مدینه، قبیلۀ اوس را بر قبیلۀ خزرج ترجیح داد. هرکدام یک دلیلی داشت، یک دلیلی برای اینها در ذهنش بود. این کار را انجام داد. خود او هم میگفت: «تَاَلَّفتُ» خواستم با این کار …
تقسیم برابر میان مردم چون مال خود مردم است
حالا امیرالمؤمنین آمده سرکار. از جملۀ اولین حرفهایی که امیرالمؤمنین علی علیهالسلام بیان کرد، این بود که من، این بیتالمالی را که بدون استحقاق به مسلمانها داده شده، اگر ببینم که با پول این بیتالمال زن عقد کردند، مهریۀ زنشان قرار دادند و زن گرفتند، یا با پول این بیتالمال ـ زیادی و بدون استحقاق ـ کنیز خریدند و مثلاً صاحب اولاد از آن کنیز شدند، درعینحال، این پول را من برمیگردانم به بیتالمال. (63/4/11) در جملهای [دیگر] میفرماید، این مالی که در اختیار من است، اگر ملک خود من هم بود، بالسویّه میان مردم تقسیم میکردم، چه برسد به اینکه بیتالمال مال من نیست، مال خود مردم است. (63/1/24) [این یعنی] قاطعیت درمقابل آن چیزی که امیرالمؤمنین احساس میکند این حکم خدا و سنت پیغمبر است.
بخشش گزاف بیتالمال از سوی معاویه برای تحکیم حکومت
… میگوید معاویه سخاوت داشت؛ بله، اما نسبت به چیزهایی که اگر کسی اندکی دین یا غیرت داشته باشد، به آنها سخاوت نخواهد کرد. معاویه سخاوت داشت، یعنی حاضر بود شرف خود را بهآسانی زیر پا بگذارد؛ حاضر بود تمام ارزشهای اسلامی را ندیده بگیرد؛ سخاوت بهاینمعنا. سخاوت میکرد [یعنی] پولهای گزاف میداد، پولهای بیتالمال را؛ اصلاً خرج دیگری نداشت معاویه! خرج معاویه همین بود که پولها را بدهد برای تحکیم موقعیت حکومت و سلطنت.
نزاع بر سر بازگرداندن قرض حاکم کوفه به بیتالمال
… میگذاشتند رئیس دارایی که او مستقیم به خودِ خلیفه جواب میداد. در کوفه، حاکم، سعدبنابیوقّاص بود، رئیس بیتالمال، عبداللهبنمسعود بود که از صحابۀ خیلی بزرگ و عالیمقام بود. از بیتالمال مقداری قرض کرد ـ حالا چندهزار دینار، نمیدانم ـ بعد هم ادا نکرد، نداد. عبداللهبنمسعود آمد مطالبه کرد، گفت آقا پول بیتالمال را بده. گفت ندارم، نمیشود، فلان. بینشان حرف شد، بنا کردند باهم جاروجنجالکردن. جناب هاشم مِرقال ـ هاشمبنعُتبَة بن ابیوَقّاص ـ که از اصحاب امیرالمؤمنین بود و خیلی مرد بزرگواری بود،[21] آمد جلو گفت: بد است، شما هر دو از اصحاب پیغمبرید، مردم به شما نگاه میکنند؛ جنجال نکنید، بروید یکطوری قضیه را حل کنید. عبدالله مسعود که دید نشد، آمد …
اجازهندادن اسلام به برداشت ناحق حاکمان در حال فقر مردم
وقتیکه دیگران یکچنین وضعیتی دارند، سالی هزاران نفر از انسانهای جامعۀ اسلامی، جانشان را بهخاطر بیغذایی، بهخاطر بیپولی، بهخاطر بیدوایی، و بهخاطر علتهای دیگر از دست میدهند، آیا اسلام اجازه میدهد که سالی پانصدهزار دِرهم حتی خالدبنعبدالله قَسری ببرد؟ اجازه میدهند چنین چیزی را؟ ابداً! خب معلوم است اجازه نخواهد داد. تو دلت میخواهد که خالدبنعبدالله قَسری از اسلام خوشش بیاید! خوشش خواهد آمد؟ نه! خیلیها بودند که علیه حکومتها قیام میکردند، اما این قیام برای خاطر دنیا بود، برای خاطر پول بود، که همینها را با پول میخریدند، دهان اینها را با دنیا میبستند، با پول، اینها را …
مال خدا در حقیقت مال بندگان و صرف در مصالح الهی
… مالِ خداست، آنچه که باید نام مالِ خدا به روی آن گذاشت، این درحقیقت آنچیزی است که باید صرف بشود در اهداف الهی. مالِ خدا، پیداست که برای مصالحِ خدا خرج نمیشود، خدای متعال مصالحِ آنچنانی ندارد، نیازی ندارد، حاجتی ندارد که مالِ او برای رفع آن نیاز مصرف بشود. آنچه مالِ خداست، درحقیقت مالِ بندگان خداست. باید در راه مصالحی که خدای متعال معین کرده است، صرف و خرج بشود. پس مالالله، انفال از آنِ خدا هست، بهاینمعناست.
نقد تصرف شخصی در اموال عمومی به نام مال خدا
﴿وَ الرَّسولِ﴾، یعنی چه؟ از آنِ رسول است، یعنی چه؟ مگر رسول یک قطبی درمقابلِ خداست؟ نه. هرکسی ممکن است به خودش حق بدهد که در مالِ خدا تصرف کند. همه ممکن است بگویند این مالِ خداست، ما هم بندۀ خداییم، و به این نام ظاهرپسندِ خوشظاهر، با این نام عامیانۀ جاذب، که این مال، مالِ خداست، ما هم بندۀ خدا هستیم؛ این مالِ عمومی را در مصارف شخصی خودشان مصرف نمایند؛ یکچنین چیزی ممکن است. بنابراین مالِ خدا، اگرچه باید به مصالحِ عموم مسلمانان و بندگان واقعی خدا برسد، اما به مصلحت عموم رسیدن، بهاینمعنا نیست که بَلبَشو[2] باشد، هرکه هرچه دلش خواست مصرف بکند. لازم است یک مرکزیتی باشد، یک دست قدرتمندی باشد که نمایندۀ خدا و …
بردن اموال بیتالمال بصره به مکه به دست عبدالله بن عباس و خرج آن در خوشگذرانی
… اینهم غالباً دنبال جناب عمر بود. آدمی جزو تابعین باشد، زمان پیغمبر را درک نکرده باشد، درعینحال هم شیعه، هم سنی او را قبول داشته باشد، یالَلعَجَب! این خیلی آدم عجیبی باید باشد. اسم این چیست در عرف اسلامی؛ که دو گروه مخاصم، هر دو یک نفر را قبول داشته باشند؟ این آدم درحالیکه حاکم و استاندار بصره بود، پولهای بیتالمال را برداشت دِ در رو! کجا؟ مکه؛ در حرم امن و امان پروردگار. لابد برد پولها را آنجا صدقه داد! به فقرا داد، بله، داد به فقرای کنیز فروش، چندتایی کنیز خرید، کنیزهای زیبا که با آنها راحت و مشغول خوشگذرانی باشد.
نقد صرف بیتالمال در خرج شخصی خلیفهٔ عباسی، حتی در عبادت
… قدرت و خلافت را، و میبیند بیاعتنایی و بیتفاوتی مردم را، حیرت میکند. آیا این همان مردمند؟ اینها همان مردمی هستند که در مقابل عثمان صبر نکردند، از اطراف، او را محاصره کردند و بعد هم بالاخره با آن وضع فجیع او را از خلافت خلع و عزل کردند؟ اینها همانهایند؟ اینها همانها هستند که حالا در شب عروسی خلیفۀ عباسی، خرج گزافی را که میتوانست یک جناح عظیمی از جامعۀ اسلامی را اداره کند، میبینند که دارد خرج چه عیّاشیهایی میشود، برای چه کارهایی دارد مصرف میشود، چگونه دارد بیتالمال مسلمین صرف مسائل شخصی میشود. کار به درست و نادرستش ندارم، مسائل شخصیست؛ پولیست برای هزار نفر آدم، یک نفرآدم این پول را فقط صرف خودش بکند، نمیگوییم صرف عیاشی خودش بکند، نهخیر، صرف نماز و روزۀ خودش بکند، جایز است این کار؟ و میدیدند که در متن واقعیت جامعۀ اسلامی این کار دارد انجام میگیرد و درعینحال، غافلِ بیخبر.
زیادهخواهی از بیتالمال، عیب برای شیعه
… کسانی را مؤمن به ما میکند. فرمود: کونوا لَنا زَیناً وَ لا تَکونوا عَلَینا شَیناً؛[15] فرمود زینت ما باشید. زینت ما بودن یعنی چه؟ یعنی جوری عمل کنید که وقتی کسی نگاه کرد بگوید: بهبه! شیعیان امیرالمؤمنین چقدر خوبند! آن که رشوه میطلبد، این زینت نیست، عیب است؛ آن که از بیتالمال زیادی میخواهد و زیادی میگیرد، این عیب برای شیعه است؛ آن که بر بدیها چشم میبندد و برای هدایت جامعه به سوی تقوا هیچ احساس مسئولیّتی نمیکند، این عیب است برای نظام اسلامی و جامعهی اسلامی؛ آن کسی که در زندگی شخصی خود اهل اسراف است، این عیب است.
تأکید امام بر مصرف درست بیتالمال و پرهیز از اسراف
… میدانهای خطر هم حاضر میشوند؛ [امّا] آن کسانی که برخورداریهای بیشتری داشتند، در موارد مختلف اگر مشکلی پیش میآمد، اتّفاقاً آنها بیشتر ابراز نارضایی میکردند. این وفاداری طبقات متوسّط مردم و طبقات محروم مردم، از نظر امام یک امر برجسته بود و این را تأکید میکرد. بر مصرف درست بیتالمال تأکید میکرد، بر پرهیز کردن از اسراف تأکید میکرد. این هم یکی از خطوط اساسی است. مسئلهی عدالت اجتماعی، طرفداری از محرومان و دوری از خوی اشرافیگری و خوی تجمّلگرایی و عمل در این جهت.
برخورداری بیشتر محرومان از بیتالمال به جای طبقات مرفه
… کردن یارانههاست، که این ناشی از تجربهی بلندمدت نخبگان کشور است که در طول این سالها به این نقطه رسیدهاند که یارانههائی که از کیسهی بیتالمال - یعنی از جیب عموم مردم - بیرون میرود و به عموم تعلق میگیرد، بیشتر متوجه به قشرهائی بشود که نیاز آنها بیشتر است؛ یعنی قشرهای محروم و طبقات متوسط به پائین جامعه، از بیتالمال و از کیسهی عمومی ملت بیشتر برخوردار شوند تا طبقات بسیار مرفه و کسانی که در حقیقت احتیاجی هم به این یارانهها ندارند. رسیدن به این حقیقت و تصمیم و عزم راسخ بر اجرای آن، ناشی از تجربهی طولانیمدتی است که در طول این سالها متراکم شده است و به مرحلهی عمل درآمده است.
سوق دادن ثروتهای عمومی به سمت اقشار محروم
البته این سیاستها اینطور که من شرح دادم، واضح است که به معنای چوب حراج زدن بر ثروت دولت نیست؛ به هیچوجه ما مایل نیستیم و اجازه نمیدهیم که ثروتهای دولت که مال مردم است، چوب حراج زده شود و از بین برود؛ نه، این تبدیل این موجودی کمبازده و بیاثر یا کماثر به یک موجودی پراثر و پیشبرندهی اقتصاد کشور است و البته در کنار این، سوق دادن ثروتهای عمومی، یعنی بیتالمال، به سمت اقشار محروم است. در بخشهای مختلف، برخی از ابهامات را در ذهنها وارد کردند، یا وارد میکنند. بعضی هم با خود من مطرح کردند و گفتند شما با ابلاغ این سیاستها موجب میشوید که افرادی دارای ثروتهای بزرگ و سنگین بشوند؛ با این فعالیتهای اقتصادی یک عده ثروتمند میشوند. من در جواب آنها …
لزوم عدالت در هزینهٔ بیتالمال و عزل و نصبها
مسؤولان باید همّت کنند تا بتوانند این عدالتِ مورد نظر اسلام را در همه ابعاد - در ابعاد قضایی، در ابعاد اقتصادی، در تقسیم منابع ثروت ملی و فرصتهای گوناگون و در همه چیزهایی که در کشور برای انسانها اهمیت دارد - اجرا کنند. در هزینه بیتالمال، در استفاده شخصی، در عزل و نصب و در همه کارهایی که یک مسؤول در قوای سهگانه - چه در قوّه مجریّه، چه در قوّه قضایّیه و چه در قوّه مقنّنه - میتواند انجام دهد، باید هدف، اجرای عدالت؛ و روش، روشِ عادلانه باشد. اگر اینطور شد - که در هر بخشی از بخشهای این کشور و این نظام به تحقّق عدالت همت گماشته شد و کسانی دنبالش را گرفتند و عدالت در دسترس بود و مردم طعم آن را چشیدند؛ در همه بخشهای زندگی باید سعی کنیم اثری از بیعدالتی نماند - آن روز است که …
جدایی ادارهٔ بیتالمال از حاکم و پاسخگویی مستقیم آن به خلیفه
مثال سوم: «سعدبن ابیوقّاص» حاکم کوفه شد. او از بیتالمال قرض کرد. در آن وقت، بیتالمال دست حاکم نبود. یک نفر را برای حکومت و اداره امور مردم میگذاشتند، یک نفر را هم رئیس دارایی میگذاشتند که او مستقیم به خودِ خلیفه جواب میداد. در کوفه، حاکم «سعدبن ابیوقّاص» بود؛ رئیس بیتالمال، «عبداللَّهبن مسعود» که از صحابه خیلی بزرگ و عالی مقام محسوب میشد. او از بیتالمال مقداری قرض کرد - حالا چند هزار دینار، نمیدانم - بعد هم ادا نکرد و نداد. «عبداللَّهبنمسعود» آمد مطالبه کرد؛ گفت پول …
اهمیت رعایت بیتالمال و حذف هزینههای غیرلازم
4 - توصیهی اینجانب به نمایندگان محترم آن است که رابطهی خود را با تودههای مردم بخصوص قشرهای محروم برقرار و مستحکم سازند. این کار، هم نیازهای حقیقی مردم را به آنان نشان خواهد داد، هم اولویتها را مشخص خواهد کرد و هم اهمیت رعایت بیتالمال و حذف هزینههای غیرلازم را آشکار خواهد نمود و نمایندگان محترم را در ارائهی طریق به مسؤولان دولتی و نیز در عمل شخصی، از معرفت لازم برخوردار خواهد ساخت.
بازگشت اموال شخصی به اموال عمومی و پرهیز از نابود کردن آن
… و انرژی و نیروی انسانی، همه اینها بد است. اسراف، نقطه مقابل آن توصیهای است که ما در سال گذشته و سالهای قبل از آن عرض کردیم که عبارت از «انضباط» است. اگر بخواهیم با اسراف مبارزه کنیم، باید برای این کار برنامهریزی انجام گیرد و آن را مسؤولان دولتی انجام دهند. بنابراین، توصیه اوّل من، مبارزه با اسراف و زیادهروی و نابود کردن اموال عمومی و اموال شخصی است؛ چون اموال شخصی هم، به نحوی به اموال عمومی برمیگردد.
غفلت از بزرگی گناه حیفومیل بیتالمال و اموال مردم
… مردم و با زبان و با عمل و با رفتار و با کردار خودش افرادی را که دم چَک او هستند اذیت میکند، توجه ندارد به این گناه و به آن عادت کرده؛ آن کسی که به شهوات گوناگون جنسی، از طریق چشم و از طرق گوناگون دیگر عادت کرده، توجه ندارد که دچار چنین بلیه و گناهی است؛ آن کسی که عادت کرده به حیف و میل بیتالمال یا اموال مردم، توجه ندارد که چه گناه بزرگی مرتکب میشود؛ نه اینکه نمیداند؛ یعنی غفلت در انسان یک انس بهوجود میآورد و انسان انس میگیرد. اول متوجه نیست که گناه کرده و دارد گناه میکند؛ وقتی هم متوجه بشود، گناه خودش به نظرش کوچک میآید. وقتی انسان با گناهی انس گرفت، آن گناه به چشم انسان کوچک میآید و این خودش یک گناه …