… فداکارى است. و من از گذشتگان خود قضایایى را دربارهى حوادث تبریز شنیدهام که آنها خود شاهد آن قضایا بودهاند؛ چه در قضایاى دوران استبداد صغیر که مرحوم شیخ محمّد خیابانى، مرد مبارز و روحانى آزاده، اینجا قیام کرد، و چه در دوران قبل از آن که آغاز مشروطیّت بود؛ [مانند] همین محلّههاى گوناگون تبریز، از جمله محلّهى «خیابان» که عالِم بزرگ آن روز تبریز، مرحوم حاج سیّدحسین خامنهاى که جدّ ما و پدربزرگ ما است، ساکن محلّهى خیابان و کوچهى «قرهباغىها» ــ خیابان محلّه سى و قرهباغلار کوچه سى ــ [بود] مردم میرفتند به خانهى این عالِم و دربارهى قضایاى مشروطیّت از او سؤال میکردند و او مردم را تشویق میکرد. و در سال ۱۳۵۲ که من آمدم تبریز، مین اوچ یوز اللى ایکی ده، من اُزوم گئتدیم ایله او محلّیه و او کوچیه ــ محلّهى خیابان و قرهباغلار کوچه سى ــ گئدیب آختاریب آتابابانون ائوینین قاپیسینى تاپیپ و زیارت ایله میشم.[3] این بخشى از گذشتهى تبریز است.
امامت جماعت در مسجد جامع تبریز پس از بازگشت از نجف
… در واقع تمامشدنى نیست؛ ما همیشه با هم حرف و سخنى داریم که بشود گفت و شنید. بنده امروز و بخصوص امشب که به محوطهى طالبیّه[4] قدم گذاشتم، خاطرات گذشته در ذهنم بیدار شد؛ نه آن خاطراتى که خود من شاهد آن بودم بلکه آنچه را از گذشتگان و پدران و بزرگتران شنیدهام. به یاد آوردم سالهاى ۱۳۱۵ و ۱۶[۱۳] قمرى را ــ یعنى تقریباً صد سال پیش را ــ که مرحوم جدّ ما[5] از نجف آمدند به تبریز و در همین مسجد جامع، یکى از علماى معروف تبریز از خانوادهى مجتهد، ظاهراً پسر مرحوم حاج میرزا جواد،[6] نماز جماعت میخواندند در این مسجد و به مجرّد ورود مرحوم حاج سیّدحسین خامنهاى که از نجف آمده بود و طلبههاى تبریزى و فضلاى تبریزى در طول اقامت او در نجف پیش او درس خوانده بودند و او حقّ استادى به گردن آنها داشت، از جمله همین آقازادهاى که در این مسجد نماز میخواند، به اصرار، ایشان را آوردند و در این مسجد جامع، امام جماعت شد. شنیدهاید و نوشتهاند در کتابها که مرحوم شیخ محمّد خیابانى، قبل از اینکه وارد مبارزات مشروطیّت بشود، گاهى نایب پدرزن خود میشد ــ که پدرزن او همین مرحوم حاج سیّدحسین جدّ ما بود ــ و ایشان در همین شبستان مسجد جامع به جاى ابوالزّوجهى خود نماز میخواند؛ از همین …