نامهای دیگر: انقلابهای معاصر، انقلابهای قرن بیستم، انقلابهای بزرگ جهان، انقلابهای بزرگ، انقلابهای دیگر جهان، انقلابهای چپ، انقلابهای چپگرا، انقلاب اجتماعی
شکلگیری با کمک احساسات و خطر گم شدن پشتوانهٔ عقلانی
در اینجا من یک نکتهی لازم را عرض کنم و بعد از این نکته، مطلب اصلی مورد نظر خودم را عرض خواهم کرد. آن نکته این است که قیامهای اجتماعی، در همه جای دنیا، معمولاً به کمک احساسات شکل میگیرند. احساسات کمک میکند به اینکه قیامهای اجتماعی شکل بگیرد و پیروز بشود. اگر اندیشهای و عقلانیّتی هم پشت سر این احساسات وجود داشته باشد، غالباً در لابهلای نظرات و اجتهادهای برخاستهی از این احساسات، آن پشتوانههای عقلانی گم میشود، کمرنگ میشود؛ احساسات، خیلی اوقات، اهداف عقلانی قیامها را تحت تأثیر خود قرار میدهد. نتیجه چیست؟ نتیجه این است که وقتی احساسات فروکش کرد، مسیر حرکتی که انقلاب برای آن به وجود آمده است عوض میشود؛ چون آن عقلانیّتی که پشت سر این قیام بود گم شده و کماثر شده، لذا مسیر عوض میشود. نمونههای متعدّدی در تاریخ دارد؛ مثلاً انقلاب فرانسه در قرن هجدهم برای مبارزهی …
از بین رفتن بسیاری از انقلابها پس از سالهایی کوتاه
البتّه این کسانی که این جور پیشگوییها را میکردند، نگاهشان به خیلی از انقلابها و نظامهای برآمدهی از انقلابها بود؛ چون بسیاری از حرکتها و نهضتها و انقلابها -چه در شرق و جنوب شرقی آسیا، چه در غرب آسیا، چه در آفریقا، چه حتّی در اروپا، مثلاً انقلاب کبیر فرانسه- بعد از سالهای کوتاهی بعد از اینکه به وجود آمده بودند از بین رفتند؛ شروع شوقانگیزی داشتند و پایان زهرآگینی داشتند. انقلاب کبیر فرانسه که علیه سلطنت بود، تقریباً پانزده سال بعد از آنکه به وجود آمد، دچار یک سلطنت استبدادی محکمی شد که همان [حکومت] ناپلئون بناپارت باشد؛ و جاهای دیگر هم همین جور؛ در سراسر دنیا از این جور نظامها اتّفاق افتاده بود.
ناپایداری انقلابهای دههٔ شصت میلادی در شمال آفریقا و دستنشانده شدن رهبرانشان
در دههی 60 میلادی تقریباً در همین کشورهای شمال آفریقا انقلاب شد - در مصر، در سودان، در تونس، در الجزائر - لیکن دیری نپائید؛ یا آدمهائی که در رأس کار بودند و سررشتهدار انقلاب بودند، یک جور زیر پاشان جارو شد، رفتند، جای خودشان را به دستنشاندگان دادند، یا خود آنها دستنشانده شدند. زخارف دنیا انسانها را راحت که نمیگذارد؛ این وسوسهها به طور دائم در دل انسان مشغول کار و فعالیتند. اگر زره و سپر تقوا نباشد، اینها در انسانها زود اثر میگذارد؛ راهها عوض میشود. لذا امیدها که بر اثر انقلابها میشکفد، بر اثر ارتجاعها افسرده میشود؛ یک بهارِ …
پشت کردن انقلابهای بزرگ دنیا به اصول خود در مدت کوتاه
اولاً مسئلهی پایبندی به اصول و ارزشهاست که خیلی شاخص مهمی است. دولت، هم در قول و شعار - که مهم است - و هم در عمل، نشان میدهد که به اصول انقلاب و ارزشهای انقلاب پایبند است. توجه کنید به اینکه وقتی به همهی انقلابهای بزرگ دنیا نگاه میکنیم - تحولات عظیم سیاسی که در این قرون نوزدهم و بیستم میلادی در دنیا اتفاق افتاده و قبل از اینها انقلاب فرانسه - میبینیم این انقلابها در مدت کوتاهی به مبادی و اصول خودشان پشت کردند و بیوفایی کردند! این - بدون هیچ تحلیلی - برخاسته و برگرفتهی از متن تاریخ است. حالا گاهی اوقات این اصول را به زبان میآوردند؛ اما همه میدانستند که این مفاهیم تغییر کرده؛ هم در فرانسه و هم در انقلاب شوروی در مدت کوتاهی اینطور شد و این مبانی در قول و عمل تغییر کرد و دگرگون شد. در این خرده انقلابهایی هم که در این مدت در گوشه و کنار دنیا …
تأثیرپذیری تحولات سیاسی قرن بیستم از قدرتهای بیگانه و کودتا، نه مردم
قرن بیستم، قرن تحوّلات کوچک و بزرگ سیاسی در دنیاست و انقلابها و کودتاها و تحوّلات زیادی در آن صورت گرفته است. در قرن بیستم هرچه که شما چشم بگردانید، هیچیک از این تحوّلات را نمیبینید که تحت تأثیر ساخت و پاختهای پشت پرده و اعمال نفوذ قدرتهای بیگانه نباشد. البته در بین همه اینها، انقلاب اکتبر شوروی مستثناست - که آن، نوع دیگری بود - اما بقیه تحوّلات سیاسی که در دنیا اتّفاق افتاد، یا تحت تأثیر گروههای حزبی و پشت سرش شوروی بود، یا یک کودتای قدرتطلبانه چند نفر نظامی بود. بنابراین کار مردم نبود؛ به شکلی که در ایران، انقلاب اتّفاق افتاد. انقلاب اکتبر شوروی هم مردمی نبود، و عرض کردم که تحلیل و تفسیر آن انقلاب، داستان مفصّل دیگری دارد.
شکست انقلابها با مزاحمت، فرسایش و ضربهٔ نهایی دشمن
… یک تشکیلاتى به وجود آورد، یک نظامى را واژگون کرد. با یکایک آنها همین کار را کردهاند؛ یعنى اگر توانستهاند، همان اوّل کار رفتند سراغشان، تلاش کردند، [کار آن انقلابها] تمام شده است. بعضیها بودند که همان اوّل کار نتوانستند خودشان را نگه دارند و مغلوب شدند. آنهایى که مشکل داشتند، ضمن اینکه مزاحمتها را رها نکردند؛ مدام مزاحمشان شدند، اذیّتشان کردند، تبلیغات کردند، محاصره کردند، خستهشان کردند، خودشان هم کمین گرفتند یک کنارى تا در لحظهاى که احساس کردند اینها خسته شدند، ناگهان ضربهى نهایى را وارد کنند؛ وارد هم کردند و عموماً هم موفّق شده است. همان جریانهاى ضدّ انقلابى که یک روز منزوى و مغلوب بودند، بعد توانستند بیایند کارها را برعهده بگیرند و زمام را در دست بگیرند و مسلّط بشوند.
ناکارآمدی، نبود انتخابات و سازندگی و شکست پیاپی
… نکرده بودیم آسفالت خیابانهای پایتخت را که در انقلاب خراب شده بود، ترمیم کنیم. امسال فرصتی بهدست آمده است و آسفالت خیابانها را بعد از نوزده سال، ترمیم میکنیم!» ببینید؛ این کارآیی انقلابهاست. انقلابهایی که ما دیدهایم همه همّتشان صرف نگه داشتن خودشان میشد. نه یک انتخابات درست، نه یک سازندگیای در کشور و نه بنای تازهای. آن انقلابهایی که بسیار پیشرفته بودند، برنامههای پنج ساله و چند ساله اعلام میکردند؛ اما صوری بود و در باطن تقریباً چیزی نداشت. غالباً هم این انقلابها یکی پس از دیگری به دلیل کمکاریها، ناتوانیها و عیوب دیگرشان، شکست خوردند؛ چه کمونیستها و چه غیرکمونیستها که بههرحال چپ بودند. آری؛ نوزده سال از انقلابشان گذشته بود، تازه به فکر افتاده بودند که پولی هم خرج ترمیم خیابانهای پایتخت کنند!
جذب تدریجی انقلابیون به سوی قدرتهای استکباری با فشار و نشان دادن باغ سبز
ممکن است کسى بگوید مگر اسلامى بودنِ این انقلاب چه تأثیرى دارد؟ بله؛ تأثیر بسیار زیادى دارد. در انقلابهاى دیگر، قدرتهاى استکبارى فشار را وارد مىکردند و با وارد آوردن فشار از طرفى و نشان دادنِ در باغِ سبز از طرف دیگر، انقلابیّون را بتدریج به سمت خودشان جذب مىکردند. این، سرنوشت بیشتر انقلابهاى قرن بیستم از حدود پایان جنگ جهانى دوم تا وقتى که انقلاب اسلامى پیروز شد و حتى بعد از آن، است.
عمر محدود و خسته شدن مسئولان و مردم زیر فشار و سپس تسلیم در برابر کمکها
بسیارى از انقلابها به وجود آمدند و بسیارى از چهرههاى انقلاب در دنیا شناخته شدند؛ اما مدّتشان محدود بود. قدرتهاى استکبارى، به مرور توانستند مقدارى فشار وارد کنند و هم مسؤولان کشورها و اولیاى انقلابها و هم به تبع آن، مردم را خسته کنند. آن وقت درِ باغ سبزِ کمکها و لبخندهایشان را نشان دادند و آنها را زیر بار خودشان کشیدند.
خریده شدن انقلابیون دیروز بهسبب ایمان انقلابی سطحی و بازگشت به فساد
همین کشورهایى که امروز شما ملاحظه مىکنید و مىبینید که در رأس بعضى از آنها، فاسدترین آدمها هستند، یک روز کشورهاى انقلابى بودند؛ اما امریکا و استعمار و ایادیشان در منطقه و حکومتهایى که کیفهاى پر از دلارهاى نفتى را این طرف و آن طرف مىبردند و به این و آن مىدادند، توانستند آنها را بخرند. چرا؟ چون آنچه که آنها در دل و جانشان داشتند، یک ایمانِ سطحىِ آسیبپذیر بود. البته ایمانِ انقلابى - نه ایمان به خدا - داشتند؛ ولى سطحى و آسیب پذیر بود. هر اندیشه و اقدام و راهى که به ارزشهاى معنوى و اسلامى متّکى نباشد، همین آسیب پذیرى را دارد. زرق و برق دارد؛ اما زایل شدنى است. من نمىخواهم از این کشورهایى که مطرح کردم، اسم بیاورم. کسانى که اهل مطالعه هستند، تصدیق خواهند کرد. ما بعضى از این کشورها و …
هدر رفتن انقلابهایی که به بلوک شرق وابسته شدند
… که خداى متعال فرصت داد که خیلى از رجال دنیا را از نزدیک ببینیم، دیدیم حتّى عقلایشان، مدبّرینشان، بیچارهها اینجور باورشان آمده بود که باید وابستهى به آن تشکیلات شرق باشند، و این آیندهى عجیب و غریبى را که دو سال پیش اتّفاق افتاد،[8] اصلاً احتمال نمیدادند. یک عدّه که اینجور شدند و رفتند زیر چتر کمونیستها و بلوک شرق و شدند جزو یک خانوادهاى، آن هم عضو درجهى دو آن خانواده، نه عضو درجهى یک. یک دسته اینها بودند. خب، انقلابهاى اینها و زحمات مردمشان واقعاً هدر رفت؛ آنهمه فداکارىهاى مردم، درحقیقت ضایع و باطل شد.
بازگشت انقلابها به حال اول بر اثر مرعوب شدن رهبران
… سى سال، چهل سال اخیر، مىبینید این کشورها را وابسته شدند به رژیم آمریکا؛ از راه چه؟ از راه مرعوب کردن، یا تطمیع کردن، یا محتاج کردن، یا فشار وارد آوردن؛ انواع فشارها را روى این کشورها و ملّتهاى مستقل وارد مىآوردند. آنها هم رابطه را بکلّى قطع نکرده بودند؛ سفیر هم بود، مسئولین آمریکایى هم بودند، وسوسه میکردند، میرفتند، مىآمدند، حتّى دل رهبران انقلاب را و رهبران ملّت را خالى میکردند، آنها را میترساندند و مرعوبشان میکردند. بعد که مرعوب شدند [خب] کسى که مرعوب شد، با اندک چیزى میشود او را از میدان خارج کرد آنها را از میدان خارج میکردند. این سرنوشت اغلب انقلابها است، اگر نگوییم همه.
مصداق نبودن رهبران انقلابهای دیگر برای انقلاب و حکومت مردمی
… مسافرتهایى که بنده کردم به خارج از کشور غالباً به همین کشورهایى بوده که بهاصطلاح در آنجاها انقلابى اتّفاق افتاده؛ مثلاً لیبى، الجزایر، موزامبیک، زیمبابوه، چین، کرهی شمالى؛ این جاهایى که ماها رفتیم، غالباً از این قبیل کشورهایى بوده که در اینها انقلاب شده. این رجال انقلابى و رهبران این انقلابها را ما با زندگىهایشان، با تفکّرشان، با رابطهشان با مردم از نزدیک دیدیم و لمس کردیم؛ هیچ کدام از اینها مصداقى براى آن مفهومى که ما در ذهنمان هست از یک انقلاب مردمى و حکومت مردمى، نیست؛ هیچ کدام. لذا وقتى هم میمیرند تشییع جنازهشان همان تشییع جنازهاى است که براى سلاطین انجام میگیرد، و نه چیزى بیشتر؛ از مردم خبرى نیست. در هیچ قضیّهاى از قضایاى این کشورها مردم نقشى ندارند، حضور ندارند؛ چون در انقلابشان مردم نقش نداشتند و حضور نداشتند؛ کودتایى شده، …
حاکمیت طولانی دیکتاتوری انقلابی پس از انقلابها
… این ادّعا را داشته باشد، کار دلی است، کار فکری و مغزی است؛ روی دل مردم، روی فکر مردم اثر میگذارد و امام اثر گذاشت، مردم [به صحنه] آمدند تا انقلاب پیروز شد. حالا شما اگر تاریخ انقلابها را خوانده باشید یا بخوانید ــ که البتّه جوانها متأسّفانه کم کتاب میخوانند؛ شماها بیشتر از این باید کتاب بخوانید ــ تاریخ این انقلابهای منطقهای و جهانی و مانند اینها را که ملاحظه کنید، میبینید وقتی انقلاب میشود، تا مدّتها دیکتاتوری انقلابی حاکم است؛ یعنی از مردم و آراء و مانند اینها [خبری نیست]. مثلاً فرض کنید در فرانسه در آخر قرن هجدهم، انقلاب کبیر فرانسه اتّفاق میافتد؛ خب مردم انقلاب کردند، مردم آمدند در خیابانها و مبارزه کردند امّا بعد از انقلاب یک گروه معدودی اختیار امور را به دست میگیرند، سه چهار سال آنها هستند، بعد یک گروه دیگر میآیند آنها را …
بازگشت اوضاع پیشین چند سال پس از بسیاری از انقلابها
… شد، امّا من حالا میخواهم قضیّه را تعمیم بدهم. در همهی زمانها نیاز به شتابدهنده وجود دارد؛ چرا؟ برای خاطر اینکه حرکتهای بزرگ و هدفدار، در مواقع زیادی به رکود مبتلا میشوند؛ ولو به توقّف هم نه، امّا به کندی و سستی [مبتلا میشوند]؛ حرکتهای بزرگ اینجور هستند. خیلی از انقلابهای دنیا را که شما نگاه کنید، [میبینید] اوّل انقلاب شده، به قصدِ تحوّلِ عمیق و بنیانی کاری انجام گرفته، با فاصلهی چند سال همان اوضاع قبلی دوباره تکرار شده. من زمان ریاست جمهوری به یک کشوری در آفریقا رفتم[3] که سابقاً پرتغالیها آنجا حاکم بودند، یک رئیسجمهورِ[4] محلّیِ انقلابی هم آنجا سرِ کار آمده بود؛ تشکیلاتی که ما رفتیم دیدیم ــ تشکیلاتشان که از ما پذیرایی میکردند و رفتوآمد میکردیم ــ عیناً همان شکل کامل …
خودسری و بیانضباطی گروههای طرفدار انقلاب در انقلاب فرانسه و شوروی
دربارهی سپاه، چند نکته را یادداشت کردهام که عرض بکنم. نکتهی اوّل این است که تشکیل سپاه در ابتدای انقلاب، یک پدیدهی منحصربهفرد در بین انقلابهای بزرگ تاریخ بود. در انقلابهای بزرگی مثل انقلاب فرانسه یا انقلاب بُلشویکی شوروی، گروههایی پیدا شدند که در اوایل انقلاب به عنوان طرفداری از انقلاب سر بلند کردند، اقداماتی کردند، لکن سپاه مطلقاً قابل مقایسهی با آن گروهها و آن جمعیّتها نبود؛ آنها ویرانگر بودند، خودسر بودند، بیانضباط بودند، بدون پایبندی به مبانی و اصول بودند، سپاه نه؛ سپاه از اوّل تشکیل ــ اینها مهم است ــ زیر نظر مرکزیّت انقلاب تشکیل شد؛ فرماندهی و سازماندهیاش متمرکز بود؛ شورای مدیریّت و فرماندهی بود؛ از اوّل، یک فرماندهی متمرکزی وجود داشت. [فرماندهی سپاه] در مرکز بود؛ در همه جای کشور حضور داشت، امّا مرکزیّت به معنای …
نبود ثبات اصول و ثمرات نو در انقلابهای دو سه قرن اخیر
اگر تاریخ انقلابهای دنیا را نگاه کنید -حالا در این قرنهای انقلاب، آن قبلها و قرون قدیم را، نه خیلی اطّلاع داریم، نه حالا به آنها کار داریم؛ امّا از این دو سه قرن اخیری که انقلابها در دنیا شروع شده، مثلاً فرض کنید استقلال آمریکا از دست انگلیسها یا انقلاب کبیر فرانسه یا انقلاب اکتبر شوروی و امثال اینها، تا انقلابهای کوچک کوچکی که در کشورها [بوده]؛ بنده آشنای دقیق هستم با همهی این انقلابها- خواهید دید هیچکدام، این خصوصیّات را که در انقلاب ما هست، نداشتند و ندارند که اصول، پایدار و ثابت بماند و میوههای نوبهنو از این درخت برومند و ریشهدار ظهور کند و بُروز کند و در اختیار مردم و جامعه قرار بگیرد. ۳۹ سال از انقلاب میگذرد و داریم وارد چهلمین سال میشویم؛ این خیلی حادثهی مهمّی است. این مربوط به مسئلهی انقلاب.
نقد انقلابهای دههٔ ۶۰ میلادی بهعنوان غلبهٔ حزبی مادی و کودتایی
… لاتین، انقلابهای چپ در دههی ۶۰ میلادی ـ یعنی پنجاه سال قبل مثلاً ـ اتفاق افتاد، اینها را دیدیم؛ نه اینکه ندانیم که سابقهی تاریخی این تحولات چیست و چه جوری است؛ نه، اینها را دیدهایم. اما این که امروز دارد اتفاق میافتد، بیسابقه است؛ این دیگر نظیر ندارد. در آن حوادثی که در دههی ۶۰ میلادی پیش میآمد ـ چه در آفریقا، چه در آمریکای لاتین، چه در برخی از کشورهای آسیا ـ آنچه که اتفاق میافتاد، غلبهی یک حزب و یک تشکیلات بود بر سرنوشت یک ملت؛ با یک گرایش مادی و مارکسیستی، که معنویت و خدا در آن وجود نداشت. میگفتند مردمی؛ اما مردمی بودنش به این بود که یک حزبی غالباً هم با کودتا میآمد سر کار. همین احزاب و رژیمهای به اصطلاح انقلابی که در شمال آفریقا سر کار آمدند، همهشان با کودتا سر کار آمدند؛ مثل جمال عبدالناصر، مثل همین قذافی و دیگران. حرکتِ مردمی و انقلاب به معنای حقیقی نبود. آنچه امروز دارد اتفاق میافتد، حضور مردم است با تنشان، با جانشان؛ اینها …
شادی امیدواران از وقوع انقلابها و دیرپا نبودن این شادی
… تهران یا در مشهد خوشحال شدیم؛ کأنه برای ما یک جشنی بود که آن دیکتاتوری که سالها در اسپانیا حکومت میکرد، از بین رفته. یا یک دیکتاتور دیگری در پرتغال - که حالا در این کشورها سر و صدا بزرگ است دیگر؛ حرکت، خیلی حرکت عظیمی است - از دنیا رفت، ما اینجا خوشحال شدیم. بنابراین وقتی انقلابها پیش میآیند، هر کسی که در دلش امیدی هست، آرزوئی هست، یک ایدهی بلندی در او وجود دارد و از وضع موجود محیط خود و نظام خود ناراحت است، خوشحال میشود. انقلاب ما که به وجود آمد، خیلیها خوشحال شدند. لیکن در بسیاری از این پدیدهها، این خوشحالی دیرپا نیست. حوادثی پیش میآید، این خوشحالیها را زائل میکند. حالا مختلف است؛ گاهی ده سال طول میکشد، گاهی بیست سال طول میکشد؛ گاهی به این مقدارها هم نمیرسد، راهها کج و معوج میشود.
تشریفاتی شدن سالگرد انقلاب اکتبر و انقلاب فرانسه بدون حضور مردم
… است؟ همهی انقلابهای دنیا، از وقتی که جریان انقلابها و حضورهای مردمی در تاریخ ثبت شده است، سالگردهائی داشتند و دارند. اینی که این سالگردها به وسیلهی همان عامل و عنصری تجلیل بشود و به یاد مانده بشود که اصل آن حادثه را به وجود آورد، این در تاریخ نظیر ندارد. ببینید انقلابهائی که از آنها چندین سال اثری باقی بود و تحولاتی که یاد آنها در ذهنیت جامعهشان باقی ماند - حالا بعضی از انقلابها و تحولات اجتماعی بعد از مدتی بکل از بین رفت و یاد آنها هم فراموش شد - مثلاً فرض بفرمائید انقلاب اکتبر شوروی که دهها سال وجود داشت، یا یک خرده ضعیفتر از آن، انقلاب کبیر فرانسه و همچنین بقیهی این تحولاتی که یا به وسیلهی انقلابهای مردمی یا شبه انقلابهای مردمی به وجود آمد، در سالگرد آنها - لااقل در سال سوم و چهارم - دیگر خبری از متن مردم نیست، مردم حضور ندارند؛ سالگرد انقلاب را به صورت یک حرکت تشریفاتی انجام میدهند؛ یک عدهای از مسئولین میآیند، میایستند؛ احیاناً رژهی نیروهای مسلح و یک تعدادی هم تماشاچی.
نظریهٔ فراز و فرود انقلابها و انطباق انقلابهای بزرگ دنیا با آن
… همچنانی که یک فرازی دارند، اوجی دارند، یک فرودی هم دارند؛ مثل سنگی که شما پرتاپ میکنید؛ تا وقتی که قدرت بازوی شما پشت سر این سنگ است، برخلاف جهت جاذبهی زمین حرکت میکند؛ اما وقتی این قدرت از جاذبهی زمین کمتر شد، این سنگ به سمت جاذبهی طبیعی زمین برمیگردد. آن قوانین میگویند تا وقتی شور و انگیزهی انقلابی در مردم هست، انقلابها به سمت جلو حرکت میکنند، اوج میگیرند، بعد هم بتدریج این شور و هیجان و این عاملِ حرکت به پیش، کم میشود و در مواردی تبدیل به ضد خود میشود؛ انقلابها سقوط میکنند و برمیگردند پایین. انقلابهای بزرگ دنیا که در تاریخ دویست سال اخیر ما اینها را میشناسیم، بنا بر همین تحلیل، همه با آن نظریه قابل انطباق هستند؛ اما انقلاب اسلامی از این تحلیل جامعهشناختی بکلی مستثناست. در انقلاب اسلامی پادزهرِ فرود انقلاب در خود این انقلاب گذاشته شده است. بارها عرض کردهایم که تجسم انقلاب در «جمهوری اسلامی» و در «قانون اساسی جمهوری اسلامی» است. نویسندگان قانون اساسی که از نظر امام و …
سرنوشت مشابه انحراف در انقلابهای دنیا
… روی کار آمده بود، تبدیل شد به دیکتاتورىِ استالینی که سالهای متمادی ادامه داشت و بعد به اعقاب استالین به ارث رسید. مردم در آن کشور بزرگ، حتّی کمترین اختیاری برای بخش مهمی از زندگی شخصىِ خودشان نداشتند؛ چه برسد در زمینههای اجتماعی و سیاسی و حکومتی و مملکتی. سرنوشت انقلابهای دنیا این است. خرده انقلابهایی هم که در دنیا اتفاق افتادهاند، هر کدام سرنوشتی شبیه همینها داشتند؛ که اگر کسی اهل تاریخ باشد و نگاه کند، شگفتیهای فراوانی خواهد دید.
انقلاب فرانسه، شوروی و الجزایر بهعنوان سه انقلاب قابل مقایسه
یکی انقلاب کبیر فرانسه است - از انقلابهای دور دست؛ با دویست و خردهیی سال فاصله - یکی انقلاب شوروی - در فاصلهی تقریباً نزدیک به ما - که یکی از بزرگترین انقلابهای قرون اخیر است، یکی هم یک انقلاب اسلامی، یعنی انقلاب الجزایر که حقیقتاً انقلاب بود. آدم نمیتواند این کودتاهایی که به اسم انقلاب، در افریقا و امریکای لاتین انجام گرفت، واقعاً خیلی انقلاب بداند؛ والا من بعضی از اینجاهایی که انقلاب کردند - کشورهای افریقایی و غیرافریقایی، موزامبیک، زیمبابوه، یا آنچه در هند اتفاق افتاد - دیدهام؛ اگر بشود اسم …
مقایسهٔ انقلابها بهعنوان کار علمی جامعهشناختی و تاریخی
ما اینها را از نزدیک مشاهده کردیم؛ هیچ کدام آن چنان خصوصیتی را ندارند که اصلاً بشود آنها را با انقلاب ما مقایسه کرد. اما این سه انقلاب، تا حدودی قابل مقایسهاند. البته به نظر من مقایسهی اینها هم یک کار بسیار شیرین علمی است؛ چقدر خوب است که کسانی هم این کار را بکنند! هم علمی، به معنای جامعهشناسی است، هم علمی، به معنای تاریخی است.
به طمع افتادن و موفقیت دشمن با تغییر جهت انقلابها
… عوض شده بود، آن آقا به حساب تغییر تاکتیک میگذاشت؛ میگفت من مانور میکنم، من تاکتیک به خرج میدهم و عمل میکنم! این چه جور تاکتیکى است که انسان دشمن را بر خودش مسلّط کند؟ این اسمش تاکتیک است که حرفهاى خودش را پس بگیرد؟ جهتش را بکلّى عوض کند، اسم این تاکتیک است؟ از اینجور چیزها در زندگى آن انقلابها دیده میشد، دشمن را به طمع مىانداخت، دشمن هم امیدوار میشد، کمین میکرد، موفّق هم میشد؛ کمااینکه تقریباً در همهجا موفّق شدند.
از دست دادن مواضع اصولی زیر فشار دشمنان مسلط
همین قضیه، به شکل بسیار خطرناکتر، در زمینه مسائل اعتقادی و مواضع اصولی مطرح میشود. در اواسط این قرن، بسیاری از کسانی که با اتّکا به موج چپ، در آفریقا و آسیا، انقلابها و نظامهایی به وجود آوردند، بعد از گذشت پنج سال، ده سال، پانزده سال، زیر فشار دشمنان مسلّط و دارندگان زر و زور و بوقهای تبلیغاتی، همه مواضع اصولی خودشان را از دست دادند و بتدریج به آنها نزدیک شدند! فقط اسمهایشان با هم فرق داشت؛ اما باطنشان یکی بود.
تنگدستی مردم و تکرار رفتار متکبرانهٔ حاکمان پیشین در کشوری انقلابی
… اصلاً جنسی نیست! چند قلم جنس، آن هم به مقدار کم و کوپنی وجود دارد. با گذشت هشت، نُه سال از انقلاب، هنوز مردم در نهایت عسرت زندگی میکردند. البته، در محاصره اقتصادی بودند؛ دشمنانی به آنها هجوم میآوردند و مثل دیگر انقلابها، عرصه را بر آنها تنگ کرده بودند. یک شب هم که برای ما مهمانی دادند، من دیدم آن آقا - که مردمش در گرسنگی به سر میبردند و مغازههای پایتختش خالی از جنس بود - با آن ملت و کشور و انقلاب، رفتاری مثل رفتار حکّام قبل از خودش داشت؛ همان حکّامی که علیهشان انقلاب کرده بود. رفتار او تداعیکننده رفتار همان سردار پرتغالی بود که در آنجا حکومت میکرده است؛ همان رفتار، همان تبختر و همان حالت کبریایی! برای ما تعجّبآور بود. آن روز بنده رئیس جمهور بودم. یک طلبه بودم، زندگی ما هم زندگی طلبگی بود. بالاتر از ما هم امام بزرگوار قرار داشت که زندگیاش مظهر صفا و سادگی بود و آنطور زندگی میکرد. ملت هم با آن عشق و علاقه، امام را واقعاً دوست میداشتند و حاضر بودند حتی …
نابودی انقلابها و کشورها غالباً به دست افراد ضعیف
… دانشجویان ما در سال ۵۸،[6] یکى از بهترین کارهایى بود که در این انقلاب انجام گرفت. مبادا تلقینهاى یک عدّه آدمهایى که به اعتقاد بنده، تعریف واقعى از آنها این است که انسانهاى سطحى و ضعیفى هستند نمیخواهیم بگوییم وابستهاند، نمیخواهیم بگوییم مغرضند؛ نه، ضعیفند. بدانید: انقلابها را هم غالباً ضعیفها از بین بردهاند؛ کشورها را هم ضعیفها به باد فنا دادهاند؛ ملّتهاى نیرومند پُرقدرت را هم غالباً ضعیفها و زبونها که بیخود بر مراکز قدرت دست پیدا کرده بودند از بین بردهاند و [این] عدّه ضعیف، امروز نیایند وسوسه کنند، جورى بشود که جوان ما، دانشجوى ما خیال کند [و بگوید] که سال ۵۸، این چه کارى بود ما کردیم و لانهى جاسوسى را تسخیر کردیم! نه آقا؛ یکى از بهترین کارهایى که در انقلاب ما شد، آن کار بود. وقتى امام، آن پیر حکمت امام که یک جوانى نبود که شما بگویید احساساتى شد، یک حرفى زد [آن] مرد حکیمِ دنیادیدهى مجرّب، با دید نافذ، آنجور از آن حرکت دانشجوها آن روز تجلیل کرد، [خب] امام یک چیزى میفهمید که …
قطعنشدن پیوند تحمیلی با آمریکا عامل برگشت انقلابها
آنچه ما از نزدیک دیدیم و آنچه در خبرهاى همزمان در دنیا خواندیم چه قبل از انقلاب، چه بعضى دنبالههایش هم در بعد از انقلاب سرنوشت انقلابها این بود. عامل این برگشتن چه بود؟ این بود که آن پیوند تحمیلى میان قدرت فائقهى حکومت متجاوز و مستبدّ آمریکا با این کشورها منقطع نشده بود. چون یک رابطهاى برقرار بود، خود آن رابطه موجب میشد که طرف قوىتر از آن رابطه استفاده بکند و مدام روى طرف ضعیفتر فشار بیاورد؛ در مجالس مذاکره، در پشت میزها، در معاملات گوناگون، تا بالاخره آنها را وادار کنند که میدان را به نفع اینها خالى کنند، و میکردند.
شباهت غالب انقلابهای دنیا به انقلاب روسیه یا کودتا
غالب انقلابهایى که در دنیا اتّفاق افتاده، یا چیزى شبیه این است ــ حتّى با نقش کمترى براى مردم ــ یا یک کودتا است. بنده رفتم کشورهاى جنوب آفریقا[6] ــ آن کشورهاى انقلابى جنوب آفریقا، چهار پنج کشورند ــ با رهبران انقلابى اینها ما دیدار کردیم، خانههایشان را دیدم، قصرهایشان را دیدم، زندگىشان را دیدم، ذهنشان را دیدم، ساعتها با هم حرف زدیم، درست تجربهشان کردم؛ دیدیم بله، …