رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

ثروت‌های عمومی مانند معادن و منابع طبیعی که اختیار آن با حاکم اسلامی است.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:خطبه‌های نماز جمعه‌ تهران— ۱۳۶۶/۰۸/۱۵

تعریف در کلام رهبر

﴿يَسئَلونَكَ عَنِ الاَنفالِ﴾[1] از تو می‌پرسند ـ ای پیامبر ـ در مورد انفال، سؤال می‌کنند که انفال برای کیست و حقّ کیست. انفال را مختصراً می‌توان به‌این‌صورت ترجمه کرد؛ انفال یعنی ثروت‌هایی که به عموم مسلمانان متعلق است. یک نمونه مثلاً درآمدهایی است که در جنگ نصیب مسلمانان می‌شود، نه هر درآمدی، درآمدهای خاصی. یک نمونه از انفال، معادن است، این ثروت‌های زیرزمینی. یک نمونه از انفال این جنگل‌هاست. یک نمونه از انفال این دشت‌ها و مرتع‌های عظیمی‌ست که در گوشه‌و‌کنار و بر سر کوه‌ها قرار دارد. انفال به‌طورخلاصه، آن ثروت‌هایی را می‌گویند که متعلق به یک فرد خاص یا به یک جمع خاص نیست، در اختیار همگان است، از آنِ تمامیِ ملت است. یک نمونه‌اش البته همان‌طوری‌که عرض شد، غنائم خاصی است که در جنگ‌ها نصیب سلحشوران لشکر مسلمان می‌شود. اول‌باری که این مسئله برای مسلمانان مطرح شد در جنگ بدر بود گویا، مسلمان‌ها با همدیگر بحث می‌کردند که این غنیمت‌ها از آنِ کیست؟ میان آنها اختلاف به‌وجود آمد، به پیغمبر اکرم مراجعه کردند، از آن حضرت سؤال کردند، آیۀ قرآن پاسخ را به پیامبر خود الهام می‌دهد. ﴿قُلِ الاَنفالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسولِ﴾ انفال از آنِ خدا و از آنِ پیامبر است. از آنِ خدا یعنی چه؟ یعنی برای یک عدۀ معینی از بندگان خدا نیست. آنچه مالِ خداست، آنچه که باید نام مالِ خدا به روی آن گذاشت، این درحقیقت آن‌چیزی است که باید صرف بشود در اهداف الهی. مالِ خدا، پیداست که برای مصالحِ خدا خرج نمی‌شود، خدای متعال مصالحِ آن‌چنانی ندارد، نیازی ندارد، حاجتی ندارد که مالِ او برای رفع آن نیاز مصرف بشود. آنچه مالِ خداست، درحقیقت مالِ بندگان خداست. باید در راه مصالحی که خدای متعال معین کرده است، صرف و خرج بشود. پس مال‌الله، انفال از آنِ خدا هست، به‌این‌معناست.

ثروت‌های عمومی متعلق به همهٔ ملت نه فرد یا گروهی خاص

… درآمدهایی است که در جنگ نصیب مسلمانان می‌شود، نه هر درآمدی، درآمدهای خاصی. یک نمونه از انفال، معادن است، این ثروت‌های زیرزمینی. یک نمونه از انفال این جنگل‌هاست. یک نمونه از انفال این دشت‌ها و مرتع‌های عظیمی‌ست که در گوشه‌و‌کنار و بر سر کوه‌ها قرار دارد. انفال به‌طورخلاصه، آن ثروت‌هایی را می‌گویند که متعلق به یک فرد خاص یا به یک جمع خاص نیست، در اختیار همگان است، از آنِ تمامیِ ملت است. یک نمونه‌اش البته همان‌طوری‌که عرض شد، غنائم خاصی است که در جنگ‌ها نصیب سلحشوران لشکر مسلمان می‌شود. اول‌باری که این مسئله برای مسلمانان مطرح شد در جنگ بدر بود گویا، مسلمان‌ها با همدیگر بحث می‌کردند که این غنیمت‌ها از آنِ کیست؟ میان آنها اختلاف به‌وجود آمد، …

اختیار انفال با پیامبر و پس از او با امام

… خدا، اگرچه باید به مصالحِ عموم مسلمانان و بندگان واقعی خدا برسد، اما به مصلحت عموم رسیدن، به‌این‌معنا نیست که بَل‌بَشو[2] باشد، هرکه هرچه دلش خواست مصرف بکند. لازم است یک مرکزیتی باشد، یک دست قدرتمندی باشد که نمایندۀ خدا و قیّم امور مردم محسوب بشود؛ او کیست؟ او رسول است. رسول در اینجا به‌عنوان رسالت و نبوت مطرح نیست، به‌عنوان حکومت الهی مطرح است. یعنی وقتی‌که رسول از دنیا رفت، امام همه‌کارۀ انفال است. امام یعنی حاکمِ الهی. در روزگاری که امامِ معصوم بر مردم حکومت نمی‌کند، آن‌کسی‌که از سوی خدا می‌تواند و می‌باید بر مردم حکومت بکند، او همه‌کارۀ انفال و ثروت‌های عمومی می‌شود.

قرار گرفتن ثروت‌های عمومی در اختیار حاکم اسلامی

به‌هر‌صورت، اگرچه این ثروت‌ها عمومی است، یعنی معدن‌ها از آنِ همگان است، جنگل‌ها و نیزارها برای همه است، مرتع‌ها برای همه است، غنیمت‌هایی که از دشمن به‌دست می‌آید، برای همه است؛ صوافی‌الملوک[3] برای همه است، از این قبیل موارد و مصادیقی که برای انفال ذکر شده؛ اگرچه برای همگان است، اما بالاخره باید در اختیار یک قدرتمندِ الهی که همان حاکم اسلامی است، قرار داشته باشد. آن کیست؟ در زمان وجود پیغمبر، رسول‌الله، پس از او امام معصوم، اگر امام معصوم نباشد، امامِ عادلِ الهی؛ آن‌کسی‌که زمامِ حکومت اسلامی باید در دست او باشد، او مسلطِ به امر انفال است. این قسمتِ اول آیه که البته مورد بحث ما این قسمت از آیه نبود.

اختیارداری امام بر انفال به‌عنوان نشانهٔ حاکمیت او

… مغصوب، با پیروزی سلحشوران مسلمان از تصرف ستمگران مغلوب خارج می‌شود، مانند دیگر غنائم تقسیم نمی‌شود تا در اختیار یک نفر قرار گیرد و بدو حشمتی کاذب و تفاخری دروغین ببخشد، بلکه به حاکم اسلامی سپرده می‌شود و او از آنها در جهت مصالح عموم مسلمانان استفاده می‌کند. امام در این روایت، خود را اختیاردار صفوالمال و نیز انفال ـ که آن نیز مربوط به امام است ـ معرفی می‌کند و با این بیان، به‌روشنی می‌رساند که امروز حاکم جامعۀ اسلامی، اوست و این‌همه باید به دست او و در اختیار او باشد و به نظر او در مصارف درستش به‌کار رود.

حرمت معاملهٔ انفال برای بخش خصوصی جز در موارد استثنایی

… است و از این قبیل چیزهائی که در شرع مقدس اسلام هست که اینها حدود معامله‌گری و فعالیت آزاد اقتصادی در جامعه‌ی اسلامی است. بعضی از اجناس و اشیا، معامله‌ی آنها حرام است. مثلاً خمر یا چیزهای حرام و نجس در مواردی - غیر از موارد استثنائی - معامله‌ی آنها حرام است. یا بعضی از اموالی که متعلق به شخص نمیشود و متعلق به دولت اسلامی است مثل انفال، معامله‌ی آنها، جز در یک موارد استثنائی، برای افراد و برای بخش خصوصی، حرام است. و از این قبیل مواردی هست در فقه اسلام که روشن و واضح و معین کرده که این فعالیت آزاد شما ولو آنجائی که نظارت و کنترل دولت هم آن را منع نمیکند، تا کجا جایز است و تا کجا جایز نیست و ممنوع و حرام است.