منحرف نشدن جامعه در زمان پیامبر و امیرالمؤمنین (ع) تا حد لزوم این تکلیف
چرا نمیتواند؟ چون این تکلیف را آن وقتی میشود عمل کرد که جامعه، منحرف شده باشد. جامعه در زمان پیغمبر و زمان امیرالمؤمنین که، به آن شکل منحرف نشده است. در زمان امام حسن که معاویه در رأس حکومت است، اگرچه خیلی از نشانههای آن انحراف، پدید آمده است، اما هنوز به آن حدّی نرسیده است که خوف تبدیل کلّی اسلام وجود داشته باشد.
تعیین تکلیف انحراف نظام اسلامی از سوی پیامبر و استناد امام حسین (ع) به آن
این را پیغمبر فرموده است. این که عرض کردیم پیغمبر، حکم این مطلب را فرموده است، این یکی از نمونههای آن است. پس پیغمبر مشخّص کرده بود که اگر نظام اسلامی، منحرف شد، باید چه کار کرد. امام حسین هم به همین فرمایش پیغمبر، استناد میکند.
اشتباه مردم در مفهوم و مصداق امام و بیعت با بدترین افراد
در این ۳۵ سال سه رشته کار را امام سجّاد تعقیب کردند که این سه تا محور اصلى است ــ اگر کسى میخواهد در این زمینه بحث کند و مطالعه کند، دنبال این سه محور باید حرکت کند ــ یکى از این سه محور، کار اصلى سیاسى امام سجّاد بود که آن عبارت بود از تبیین مسئلهى امامت. مردم با اینکه تازه از صدر اسلام جدا شده بودند و فاصلهى زیادى نداشتند، مسئلهى امامت را درست نمىشناختند و بشدّت در این مسئله دچار اشتباه و انحراف بودند؛ هم اشتباه در مفهوم «امام» و اینکه امام چه شرایطى دارد، چه جور آدمى میتواند امام و رهبر جامعه باشد، امام اصلاً چه کاره است در این جامعه؛ و هم بالنّتیجه در مصداق امام که امام کیست، این را نمیدانستند. از آل على و خاندان پیغمبر که بکلّى فراموششان شده بود؛ در بین افراد دیگرى هم که میشد سراغشان بروند، سراغ بدترینها رفته بودند؛ حتّى سراغ متوسّطها و کمبدها نرفته بودند؛ گشته بودند بدترین انسانها و شریرترین و فاسدترین عناصر را پیدا کرده بودند و با آنها …
عمل به حکم مقابله با انحراف جامعه بر عهدهٔ امام، نه پیامبر
این حکم آخری، این حکم متمّم و مکمّل، یعنی اینکه «اگر جامعهی اسلامی منحرف شد چه باید کرد و چگونه باید عمل کرد»، به وسیلهی خود پیغمبر قهراً نمیتواند عمل بشود؛ چون تا خودِ بانیِ ایدئولوژی هست و در رأس حکومت و نظام قرار دارد، محقّقاً انحرافی به وجود نمیآید؛ این را باید امام عمل کند؛ این را باید جانشین پیغمبر عمل کند. و آن جانشین پیغمبر که در یک شرایطی قرار میگیرد که وقت عمل کردن به این فریضه است، حسینبنعلی است. در زمان علیّبنابیطالب شرایط و اوضاع اجتماعی آن چنان نبود که بتوان گفت قطار جامعهی اسلامی از خط منحرف شده؛ در زمان معاویه هم این جور نبود؛ تا معاویه هم بود …
رسیدن کسی چون یزید به خلافت پیامبر، اوج انحراف
… بیشتر است. آدمهای عادی، فسادشان برای خودشان، ممکن است برای یک عدهای دورُوبرشان موجب فساد باشد؛ اما آنکسیکه در رأس قرار گرفته است، او اگر فاسد شد، فساد او میریزد همۀ فضا را پر میکند؛ همچنانیکه اگر صالح شد، صلاح او میریزد و همۀ دامنه را فرامیگیرد. یکچنین کسی با آن فساد، بعد از معاویه، شده است خلیفۀ مسلمین؛ خلیفۀ پیغمبر! خب دیگر از این انحراف بالاتر؟!
بد شدن جامعه به دست کسانی که بر مردم مسلطاند
… معنایش این است، نمونه و مصداقش این است، که به یک عده انسانِ حقطلب، مجال حقجُستن ندهند. به مردمانی که جز راه حق و صحیح را نمیجویند، مجال فکرکردن هم حتی ندهند. هرکسی که در جامعۀ عثمانی کمترین گرایشِ حقطلبانه در او بود، مورد سختترین ستمها قرار میگرفت. که امیرالمؤمنین چند سال بعد خطاب به مردم میگفت: «اِنّا قَد اَصبَحنا فی دَهرٍ عَنودٍ»[11] ما در روزگار بدی قرار گرفتیم، در جامعۀ بدی قرار گرفتیم، این جامعۀ بد را چه کسی بد کرده است؟ آنکسانیکه بر مردم جامعه مسلطند، آنها خراب کردند.
نگرانی از تکرار فاجعهٔ صدر اسلام در جامعهٔ امروز
… است که بنده را دچار دغدغه میکند. ملتفتید؟ من میگویم چه شد که کار به اینجا رسید؟ چه شد که امت اسلامی که آنقدر نسبت به جزئیات احکام اسلامی و آیات قرآنی دقت داشت، در یکچنین قضیۀ واضحی، اینقدر دچار غفلت و سهلانگاری شد که یکچنین فاجعهای بهوجود بیاید؟ خب این آدم را نگران میکند. ما از جامعۀ زمان پیغمبر و امیرالمؤمنین مگر قرصتر و محکمتریم! چه کار کنیم که آنطوری نشود؟
دعوت اهل فکر و اهل عمل به یافتن راه جلوگیری از آن
حالا من مختصری دراینباره صحبت میکنم؛ البته کوتاه، نسبت به اصل قضیه کوتاه خواهد بود. سرِ رشتۀ مطلب را من به دست ذهن شما میسپارم تا روی این قضیه، خودتان فکر کنید. کسانی که اهل اندیشه هستند، اهل مطالعه هستند، بروند دنبال این رشته؛ کسانی که اهل کار و عملند، بروند دنبال اینکه چطور میشود جلوی این را گرفت؟
بیان تکلیف مقابله با انحراف در قرآن و روایات
البته پیغمبر فرموده بود که تکلیف چیست؛ قرآن هم فرموده است: «من یرتد منکم عن دینه فسوف یأتی اللَّه بقوم یحبّهم و یحبّونه»[5] تا آخر - و آیات زیاد و روایات فراوان دیگر و همین روایتی که از قول امام حسین برایتان نقل میکنم.
نفوذ گستردهٔ فساد و انحراف در ارکان نظام اسلامی در عصر امام سجاد (ع)
… بپرسید که آن هدف چه بود، من به طور قاطع و با اتّکاء به صدها مدرکِ اطمینانآور عرض میکنم در یک جمله که آن هدف عبارت بود از زمینهسازى براى تشکیل حکومت اسلامى. پیدا است که این کار، کار یکماهه و دوماهه و یکساله و پنجساله در آن شرایط نبود. جامعهى اسلامى و نظام اسلامى آن قدر خراب نشده بود که در طول یک سال و دو سال و پنج سال بشود آن را آباد کرد؛ بیش از اینها فساد و خرابى و انحراف در ارکان نظام اسلامى راه یافته بود. کار درازمدّت لازم داشت؛ این کار درازمدّت را امام سجّاد در طول ۳۵ سال انجام داد و هنگامى که از زندگى پُر از افتخار خود فارغ شد و به جوار الهى شتافت، یک جامعهى داراى ذهنیّت مناسب و مساعدى را تقدیم جانشین خود یعنى امام باقر کرد. در این ۳۵ سال زحمتِ امام سجّاد …