رفتن به محتوای اصلی

انحراف جامعهٔ اسلامی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دور شدن جامعهٔ اسلامی از راه پیامبر اکرم (ص) و نقش امامان (ع) در برابر آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۳۸۰
۱۳۵۵۱۳۸۰

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۴۰ پاراگراف)

منشأ انحراف جامعهٔ اسلامی، تهی شدن درون نه هجوم دشمن خارجی

… - عمل نکردند، «فاعقبهم نفاقا فی قلوبهم الی یوم یلقونه بما اخلفوا اللَّه ما وعدوه»؛[9] چون با خدا خلف وعده کردند، در دلشان نفاق به وجود آمد. خطر بزرگ برای جامعه اسلامی این است؛ هرجا هم که شما در تاریخ میبینید جامعه اسلامی منحرف شده، از این‌جا منحرف شده است. ممکن است دشمن خارجی بیاید، سرکوب کند، شکست دهد و تار و مار کند؛ اما نمیتواند نابود کند بالاخره ایمان میماند و در جایی سر بلند میکند و سبز میشود. اما آن‌جایی که این لشکرِ دشمن درونی به انسان حمله کرد و درون انسان را تهی و خالی نمود، راه منحرف خواهد شد. هرجا انحراف وجود دارد، منشأش این است. پیغمبر با این دشمن هم مبارزه کرد.

انحراف مردم صدر اسلام به سبب نبود شاخصی برای شناخت منافق

در صدر اسلام، هیچ وسیله‌یی برای شناسایی نبود این که شما میبینید مردم صدر اسلام در برهه‌ی خاصی از زمان، دچار انحرافهای عجیب و غریبی شدند، مقداری مربوط به این است که هیچ شاخصی وجود نداشت. البته کلمات پیغمبر شاخص بود، وجود امیرالمؤمنین (علیه‌السلام) شاخص بود، آنچه پیغمبر در مورد امیرالمؤمنین و درباره‌ی اهل بیت فرموده بود، اما این گونه الفاظ و کلمات، همیشه کسانی هستند که این‌گونه الفاظ و کلمات را تأویل کنند و شهدایی برایش درست کنند. حتی در مورد …

رسیدن جامعهٔ نبوی پس از پنجاه سال به کشتن فرزند پیامبر (ص)

ما قضیه را این‌گونه طرح کردیم که چطور شد جامعه اسلامی به محوریّت پیامبر عظیم‌الشّأن، آن عشق مردم به او، آن ایمان عمیق مردم به او، آن جامعه سرتاپا حماسه و شور دینی و آن احکامی که بعداً مقداری درباره آن عرض خواهم کرد، همین جامعه ساخته و پرداخته، همان مردم، حتّی بعضی همان کسانی که دوره‌های نزدیک به پیامبر را دیده بودند، بعد از پنجاه سال کارشان به آن‌جا رسید که جمع شدند، فرزند همین پیامبر را با فجیعترین وضعی کشتند!؟ انحراف، عقبگرد، برگشتن به پشت سر، از این بیشتر چه میشود!؟

تهی شدن جامعه از معنویت و حقیقت اسلام در پنجاه سال با حفظ ظاهر اسلامی

… است - ممکن است به دست همین امّت قرآن و اسلام کشته شود - آن هم با آن وضع - هیچ‌کس تصوّر هم نمیکرد؛ اما همین حادثه باورنکردنی، همین حادثه عجیب و حیرت‌انگیز، اتّفاق افتاد. چه کسانی کردند؟ همانهایی که به خدمتش میآمدند و سلام و عرض اخلاص هم میکردند. این یعنی چه؟ معنایش این است که جامعه اسلامی در طول این پنجاه سال، از معنویت و حقیقت اسلام تهی شده است. ظاهرش اسلامی است؛ اما باطنش پوک شده است. خطر این‌جاست. نمازها برقرار است، نماز جماعت برقرار است، مردم هم اسمشان مسلمان است و عدّه‌ای هم طرفدار اهل‌بیتند!

حرکت تدریجی جامعه به سوی ضعف و تهی شدن پس از رحلت پیامبر (ص)

… شما نگاه میکنید، همه چیز - غیر از همان مسأله وصایت - سرجای خودش است: عدالتِ خوبی هست، ذکْرِ خوبی هست، عبودیّت خوبی هست. اگر کسی به ترکیب کلی جامعه اسلامی در آن سالهای اوّل نگاه کند، میبیند که علی‌الظّاهر چیزی به قهقرا نرفته است. البته گاهی چیزهایی پیش میآمد؛ اما ظواهر، همان پایه‌گذاری و شالوده‌ریزی پیامبر را نشان میدهد. ولی این وضع باقی نمی‌ماند. هر چه بگذرد، جامعه اسلامی بتدریج به طرف ضعف و تهیشدن پیش میرود.

سیر جامعهٔ مورد نعمت الهی به سوی غضب و لزوم دقت در آن

… امام حسین علیه‌السّلام به شهادت رسید، در روایتی از امام صادق علیه‌السّلام نقل شده است که فرمود: «فلما ان قتل الحسین صلوات‌اللَّه‌علیه اشتدّ غضب اللَّه تعالی علی اهل الارض»؛[19] وقتی که حسین علیه‌السّلام کشته شد، غضب خدا درباره مردم شدید شد. معصوم است دیگر. بنابراین، جامعه مورد نعمت الهی، به سمت غضب سیر میکند؛ این سیر را باید دید. خیلی مهمّ است، خیلی سخت است، خیلی دقّت نظر لازم دارد.

پوک شدن جامعه و خرابی ذهن‌ها با از دست رفتن عدالت و عبودیت

طبیعی است که وقتی عدالت نباشد، وقتی عبودیّت خدا نباشد، جامعه پوک میشود؛ آن وقت ذهنها هم خراب میشود. یعنی در آن جامعه‌ای که مسأله ثروت‌اندوزی و گرایش به مال دنیا و دل بستن به حُطام دنیا به این‌جاها میرسد، در آن جامعه کسی هم که برای مردم معارف میگوید «کعب الاحبار» است؛ یهودی تازه مسلمانی که پیامبر را هم ندیده است! او در زمان پیامبر مسلمان نشده است، زمان …

دو نوع انحراف: فساد مردم، و فساد حکومت‌ها و عالمان دین

دو نوع انحراف داریم. یک وقت مردم فاسد میشوند - خیلی وقتها چنین چیزی پیش می‌آید - اما احکام اسلامی از بین نمیرود؛ لیکن یک وقت مردم که فاسد میشوند، حکومتها هم فاسد میشوند، علما و گویندگان دین هم فاسد میشوند! از آدمهای فاسد، اصلاً دین صحیح صادر نمیشود. قرآن و حقایق را تحریف میکنند؛ خوبها را بد، بدها را خوب، منکر را معروف و معروف را منکر میکنند! خطّی را که اسلام - مثلاً - به این سمت کشیده است، صدوهشتاد درجه به سمت دیگر عوض میکنند! اگر جامعه و نظام اسلامی به چنین …

وجود تکلیف الهی هنگام انحراف جامعه تا حد خطر برای اصل اسلام

امام حسین علیه‌السلام، این روایت پیغمبر[6] را برای مردم خواند. پیغمبر فرموده بود؛ اما آیا پیغمبر میتوانست به این حکم الهی عمل کند؟ نه؛ چون این حکم الهی وقتی قابل عمل است که جامعه منحرف شده باشد. اگر جامعه، منحرف شد، باید کاری کرد. خدا حکمی در این‌جا دارد. در جوامعی که انحراف به حدّی پیش می‌آید که خطر انحراف اصل اسلام است، خدا تکلیفی دارد. خدا انسان را در هیچ قضیه‌ای بیتکلیف نمیگذارد.

ضرورت پیش‌بینی تدبیر بازسازی جامعهٔ توحیدی پس از انحراف

یکی از تدابیری که نبی برای تداوم مکتب بایستی از پیش بیندیشد، این مطلب است که اگر بر اثر یک حوادثی این قطار منظّم جامعه‌ی توحیدی از خط خارج شد و علی‌رغم تدبیر امامت، یعنی نصب امام، حوادث جوری شد که آن نقشه‌ی ازپیش‌چیده عمل نشد و این قطار منحرف شد ــ که البتّه چنین چیزی همیشه و در همه‌ی زمانها قابل پیش‌بینی است و در زمان خود پیغمبر هم قابل پیش‌بینی بود و چقدر هم درست منطبق با همین پیش‌بینی، واقعیّت تاریخی انجام گرفت ــ چه باید کرد؟ برای تجدید حیات این ایدئولوژی و این مکتب چه باید کرد؟ برای بازسازی این نظام و این جامعه‌ی توحیدی چه عملی باید انجام بگیرد؟ اگر این تدبیر در مکتبی پیش‌بینی نشود، میتوان گفت آن مکتب ناقص است و حتماً ناقص است. یک قطاری را پیغمبر روی ریل انداخته، همه‌ی کارهایش را منظّم کرده، همه‌ی پیچ و مهره‌هایش را محکم و قرص کرده، یک راننده‌ی ماهری را هم بر این قطار مسلّط کرده، مردم را هم سوار …

دو گونه انحراف: فساد مردم، و فساد هم‌زمان حکومت‌ها و علما

خب، یک سؤالی اینجا باقی می‌ماند و آن اینکه، حالا اگر این قطاری را که پیغمبر اکرم به راه انداخته است بر روی این خط، یک دستی، یک حادثه‌ای آمد این قطار را از خط خارج کرد، تکلیف چیست؟ اگر جامعۀ اسلامی منحرف شد، اگر این انحراف به جایی رسید که خوفِ انحرافِ کل اسلام و معارف اسلام بود، [تکلیف چیست؟] چون دو جور انحراف داریم. یک‌وقت مردم فاسد می‌شوند؛ خب خیلی اوقات چنین چیزی پیش می‌آید، اما احکام اسلامی از بین نمی‌رود؛ لکن یک‌وقت مردم که فاسد می‌شوند، حکومت‌ها هم فاسد می‌شوند، علما هم فاسد می‌شوند، گویندگان دین هم فاسد می‌شوند. از آدم‌های فاسد، دینِ صحیح صادر نمی‌شود اصلاً. قرآن را تحریف می‌کنند، حقایق را تحریف می‌کنند. خوب‌ها را بد می‌کنند، بدها را خوب می‌کنند، منکر را معروف می‌کنند، معروف را منکر می‌کنند. خطی را که به این سمت مثلاً کشیده است اسلام، می‌آیند صدوهشتاد درجه عوض …

حکم الهی برای جامعهٔ منحرف و عمل‌ناپذیری آن در زمان پیامبر و امیرالمؤمنین

… اگر منحرف شد جامعه، یک کاری باید کرد. خدا یک حکمی دارد در اینجا. در جوامعی که انحراف پیش می‌آید ـ به آن حدی که عرض کردیم ـ که خطر انحرافِ اصل اسلام هست، خب خدا یک تکلیفی دارد. خدا که انسان را بی‌تکلیف نمی‌گذارد در هیچ قضیه‌ای. این تکلیف را پیغمبر فرموده است. قرآن و حدیث گفتند، اما پیغمبر که نمی‌تواند به این تکلیف عمل کند، چرا نمی‌تواند؟ چون این تکلیف را آن‌وقتی می‌شود عمل کرد که جامعه، منحرف شده باشد؛ زمان پیغمبر که جامعه منحرف نشده است. زمان امیرالمؤمنین، که جامعه منحرف نشده است به آن شکل. در زمان امام حسن که معاویه در رأس حکومت است، اگرچه که خیلی از نشانه‌های آن انحراف، پدید آمده است، اما به آن حدی نرسیده است هنوز که آن خوفِ تبدیلِ کلی اسلام وجود داشته باشد. چرا، شاید بشود گفت در یک برهه‌ای از زمان، یک‌چنین وضعیتی هم پیش آمد؛ اما در آن‌وقت، …

خطر جدی انحراف بر اصل اسلام و نظام اسلامی با حکومت کسی مثل یزید

… قَد بُلِیَتِ الاُمَّةُ بِراعٍ مِثلِ یَزیدَ»؛ با اسلام دیگر باید خداحافظی کرد، بدرود گفت، آن‌وقتی‌که حاکمی مثل یزید بر سر کار بیاید و اسلام مبتلا بشود به حاکمی مثل یزید. قضیۀ شخصِ یزید نیست، مثل یزید. حضرت می‌خواهد بفرماید که تا حالا هرچه بود قابل تحمل بود؛ اما الان حساب اصل اسلام، پای اصل دین و نظام اسلامی در میان است و نابود خواهد شد با حکومت کسی مثل یزید. اشاره می‌کند به اینکه خطر انحراف، خطر جدی است. مسئله عبارت است از خطر بر اصل اسلام. این یک.

دگرگونی نظام توحیدی پیامبر پس از رحلت او

بعد اسلام آمد. اسلام این پُرخوری را از آن اشرافی گرفت، این نادانی را از این فقیرِ پستِ خاک‌نشین گرفت. او را پایین کشید، این را بالا آورد، همه را باهم برابر کرد. (52/11/13) بعد از آنکه پیغمبر رفت، کسانی منتظر فرصت بودند که علیه پیغمبر و اسلام حرکت و فعالیت بکنند. آن نظامی که پیغمبر به‌وجود آورده بود ـ نظام توحیدی، آن نظامی که نظام الهی بایدش گفت و نظام اسلامی، آن نظامی که برای به‌ثمررسیدن و کامل‌شدن انسان، از هر چیزی مفیدتر و لازم‌تر و ضرورتی‌تر است ـ بعد که پیغمبر اکرم از دنیا رفت، قوارۀ این نظام عوض شد.

آشکار شدن تدریجی انحراف پس از برگزیده نشدن علی (ع) با وجود حفظ ظواهر

البته می‌دانید در اولی که پیغمبر اکرم رفت، خیلی واضح نبود که چه شده است با جامعۀ اسلامی. بعد از آنکه علی‌بن‌ابی‌طالب صلوات‌الله‌علیه به خلافت برگزیده نشد، معلوم نبود که چه شد با اسلام؛ چون ظواهر محفوظ بود، اما چند سالی که گذشت، مدتی که این خط ادامه پیدا کرد، آن‌وقت معلوم شد که واویلا! واویلا! نظام اسلامی به چه بلیّه‌ای دچار شده، جامعۀ اسلامی در چه راهی افتاده! اینجا وقتی انسان نگاه می‌کند، می‌بیند از آن اصولی که پیغمبر اکرم آورده بود، دیگر هیچ خبری در این جامعه نبود.

از بین رفتن اصل توحید و روی کار آمدن طاغوت‌ها پس از پیامبر

… همین‌طور است: «اَشهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً عَبدُهُ وَ رَسولُهُ» هرچه پیغمبر می‌گفت، [می‌گرفتند]، «ما آتاکُمُ الرَّسولُ فَخُذوهُ»[2] آنچه که پیغمبر می‌گوید ازطرف خدا می‌گوید، «وَ ما یَنطِقُ عَنِ الهَویٰ * اِن هُوَ اِلّا وَحیٌ یوحیٰ»[3] حکومتش هم حکومت الهی است؛ اما بعد از پیغمبر این‌طور نشد دیگر. شما ببینید در تاریخ اسلام چه شد و چه کسانی بر گردۀ امت اسلامی سوار شدند! پس اصل‌الاصول اسلام یعنی توحید از بین رفت، طاغوت‌ها روی کار آمدند.

به‌هم خوردن برابری مالی دوران پیامبر در زمان عثمان

در خود مدینه، در خود قُطر عظیم جامعۀ اسلامی در زمان عثمان، وضع برابری مالی که رسول اکرم به‌وجود آورده بود، چقدر به هم خورده بود، چقدر از بین رفته بود! وجود مقدس پیغمبر اکرم، خود در زندگی، با آن وضع قناعت‌آمیز زندگی می‌کرد. آن چیزی که در هیچ گوشه‌ای از گوشه‌های زندگی خود پیغمبر اکرم و نزدیکانش دیده نشد، اسراف و تجمل بود. آن‌وقت این‌کسی‌که به نام جانشینی پیغمبر بر مسند پیغمبر تکیه زده است، آن‌قدر تجمل در …

از بین رفتن توحید و برابری انسان‌ها پس از پیامبر

..توحید در جامعۀ بعد از پیغمبر از بین رفت. به دلیل اینکه طاغوت‌ها سرِ کار آمدند؛ برابری انسان‌ها ازلحاظ برخورداری‌های اجتماعی و شخصی و مالی و غیره از بین رفت؛ به دلیل این تبعیض‌هایی که عرض کردم. کرامت و ارزش انسان از بین رفت، به دلیل اینکه در زمان پیغمبر، هر عرب پابرهنۀ بیابانی، حق داشت بیاید پیش آن اول‌قدرتِ عالم اسلام حرفش را بزند، اما در زمان‌های بعد، دیگر اجازه نمی‌دادند مردمِ خرده‌پایِ دون‌رتبه بیایند حرفشان را بزنند و خواستشان را بگویند. اجازه …

کار امام حسین (ع)، علاج خروج جامعه و نظام اسلامی از مسیر

… شد. همان مردم کوفه، همان مردم شام، مقداری یزید را شناختند، پرده‌ها از پیش روی یزید کنار رفت، کار بزرگ بود؛ اما بزرگ‌تر از آن تأثیری که در آن زمان از کار امام حسین علیه‌السلام به‌دست آمد، تأثیری است که در تاریخ به جا گذاشت. بر همۀ مسلمانان عالم معلوم شد؛ هنگامی‌که قطار جامعۀ اسلامی و نظام اسلامی از خط خارج شد، علاج، این کاری است که امام حسین کرد. آن‌وقتی‌که فساد جهان اسلام را فراگرفت، علاج آن کاری است که امام حسین کرد. (61/8/4)

رسیدن جامعهٔ ساختهٔ پیامبر به وضعی ناگوار پس از پنجاه سال

… در ظرف بیست سال چه شد که به آنجا رسیدند؟ اگر بیماری‌ای وجود دارد که می‌تواند جامعه‌ای را که در رأسش کسانی مثل پیغمبر اسلام و امیرالمؤمنین علیهماالسلام بوده‌اند، در ظرف چند ده سال به آن وضعیت برساند، این بیماری، بیماری خطرناکی است و ما هم باید از آن بترسیم. آن جامعه را پیغمبر ساخته بود. (71/4/22) جامعۀ اسلامی با محوریت پیامبر عظیم‌الشأن، آن عشق مردم به او، آن ایمان عمیقِ مردم به او، آن جامعۀ سرتاپا حماسه و شور دینی؛ همین جامعۀ ساخته‌وپرداخته، بعد از پنجاه سال کارش به آنجا رسید. (77/2/18) وضعی پیش آمد که کسی مثل حسین‌بن‌علی علیه‌السلام دید چاره‌ای جز این فداکاریِ عظیم ندارد. این فداکاری در تاریخ بی‌نظیر است.

معرفی دو عامل اصلی انحراف عمومی در قرآن

حرف در این زمینه، زیاد است. من یک آیه از قرآن را در پاسخ به این سؤال مطرح می‌کنم. قرآن جواب ما را داده است. قرآن آن درد را به مسلمین معرفی می‌کند. می‌فرماید: «فَخَلَفَ مِن بَعدِهِم خَلفٌ اَضاعُوا الصَّلاةَ وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ فَسَوفَ یَلقَونَ غَیًّا»[5] دو عامل، عامل اصلی این گمراهی و انحراف عمومی است؛ یکی دورشدن از ذکر خدا که مظهر آن نماز است. فراموش‌کردن خدا و معنویت، حساب معنویت را از زندگی جداکردن، و توجه و ذکر و دعا و توسل و طلب از خدای متعال و توکل به خدا و محاسبات خدایی را از زندگی کنارگذاشتن. دوم، «وَ اتَّبَعُوا الشَّهَواتِ» دنبال شهوت‌رانی‌ها رفتن، …

امکان رخ دادن انحراف در زمانی کوتاه‌تر از صدر اسلام و لزوم ایستادگی در برابر آن

… شخصیِ خودمان افتادیم چه؟ اگر جوان مؤمن را، جوان بااخلاص را ـ که هیچ‌چیز نمی‌خواهد جز اینکه میدانی باشد که در راه خدا مجاهدت کند ـ در انزوا انداختیم و آن آدم پررویِ افزون‌خواهِ پرتوقعِ بی‌صفایِ بی‌معنویت را مسلط کردیم چه؟ آن‌وقت همه‌چیز دگرگون خواهد شد. اگر در صدر اسلام، فاصلۀ بین رحلت نبی اکرم‌ صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه و شهادت جگرگوشه‌اش پنجاه سال شد، در روزگار ما، این فاصله، ممکن است خیلی کوتاه‌تر بشود و زودتر از این حرف‌ها، فضیلت‌ها و صاحبان فضایل ما به مذبح بروند. نباید بگذاریم. باید درمقابل انحرافی که ممکن است دشمن بر ما تحمیل کند، بایستیم. (71/4/22)

تهی شدن جامعهٔ اسلامی از معنویت و حقیقت اسلام با حفظ ظاهر اسلامی

… اسلام کشته بشود ـ آن‌هم با آن وضع ـ هیچ‌کس تصدیق نمی‌کرد، هیچ‌کس تصور هم نمی‌کرد؛ اما همین حادثۀ باورنکردنی واقع شد، همین حادثۀ عجیب و حیرت‌انگیز، اتفاق افتاد. چه کسی کرد؟ همان‌هایی که می‌آمدند خدمتش سلام هم می‌کردند، عرض اخلاص هم می‌کردند. خب، این یعنی چه؟ این معنایش این است که جامعۀ اسلامی در طول این پنجاه سال، تهی شده است از معنویت اسلام، از حقیقت اسلام. ظاهر، اسلامی است، اما باطنش پوک شده است. خطر اینجاست؛ نمازها برقرار است، نماز جماعت برقرار است، مردم هم اسمشان مسلمان است، عده‌ای هم حتی طرف‌داران اهل‌بیتند!

ظاهر سالم جامعه در سال‌های نخست پس از پیامبر و حرکت تدریجی آن به‌سوی ضعف و تهی شدن

… نگاه کرد. البته بنایی که پیغمبر گذاشته بود، بنایی نبود که به همین زودی خراب بشود؛ لذا در اوایلِ بعد از رحلت پیغمبر که شما نگاه می‌کنید، ظاهراً همه‌چیز سر جای خودش است؛ غیر از همان مسئلۀ وصایت، بقیۀ چیزها هست، عدالتِ خوبی هست، ذکرِ خوبی هست، عبودیت خوبی هست. کسی نگاه کند به ترکیب کلی جامعۀ اسلامی در آن سال‌های اول، می‌بیند نه، علی‌الظاهر چیزی به قهقرا نرفته است. حالا گاهی یک چیزهایی البته پیش می‌آمد، اما ظواهر، همان پایه‌گذاری و شالوده‌ریزی پیغمبر را نشان می‌دهد؛ اما باقی نمی‌مانَد این وضع؛ هرچه بگذرد، به‌تدریج جامعۀ اسلامی به‌طرف ضعف و تهی‌شدن پیش می‌رود. (77/2/18)

پوک شدن جامعه و خراب شدن ذهن‌ها با نبود عدالت و عبودیت

خب این است دیگر، جامعه پوک می‌شود. وقتی عدالت نباشد، این‌طور است، وقتی عبودیت خدا نبود، این‌طور است؛ آن‌وقت ذهن‌ها هم خراب می‌شود؛ یعنی در آن جامعه‌ای که مسئلۀ ثروت‌اندوزی و گرایش به مال دنیا و دل‌بستن به حُطام دنیا به اینجاها می‌رسد، در آن مدینه، در آن جامعه، کسی هم که برای مردم معارف می‌گوید، «کعب‌الاحبار» است. کعب‌الاحبار، یهودیِ تازه‌مسلمانی که پیغمبر را هم ندیده است، زمان پیغمبر …

امکان رسیدن جامعهٔ امروز به وضع صدر اسلام در صورت جلوگیری‌نکردن

اگر امروز من و شما جلوی این قضیه را نگیریم، ـ حالا ممکن است پنجاه سال دیگر باشد، ممکن است پنج سال دیگر باشد، ممکن است ده سال دیگر باشد ـ یک‌وقت دیدید جامعۀ اسلامیِ ما هم کارش به آنجا رسید. تعجب نکنید! مگر چشمان تیزی تا اعماق را ببیند، نگهبان امینی راه را نشان بدهد، مردم صاحب‌فکری کار را هدایت کنند و اراده‌های محکمی پشتوانۀ این حرکت باشد، آن‌وقت البته خاکریزِ محکمی خواهد بود، دژِ محکمی خواهد بود، کسی نخواهد توانست نفوذ کند. واِلّ اگر رها کردیم، همان وضعیت باز پیش می‌آید. آن‌وقت این خون‌ها، همه هدر خواهد رفت.

تشبیه مردم کوفه به زنی که رشتهٔ خود را از نو پنبه می‌کند

… ضجّه و گریه کردند. فرمود: «أتبکون!؟»؛ گریه میکنید!؟ «فلا رقات الدمعه ولاهدئت الرنه»؛[2] گریه‌تان تمامی نداشته باشد. بعد فرمود: «انّما مثلکم کمثل التی نقضت غزلها من بعد قوة انکاثا تتّخذون ایمانکم دخلاً بینکم».[3] این، همان برگشت است؛ برگشت به قهقرا و عقبگرد. شما مثل زنی هستید که پشمها یا پنبه‌ها را با مغزل[4] نخ میکند؛ بعد از آن که این نخها آماده شد، دوباره شروع میکند نخها را از نو باز کردن و پنبه نمودن! شما در حقیقت نخهای رشته خود را پنبه کردید. این، همان برگشت است. این، عبرت است. هر جامعه اسلامی، در معرض همین خطر هست.

لغزش افراد درون‌تهی در جامعهٔ دور از ارزش‌ها برخلاف انسان ارزشی

… خبری نیست. این‌جا یک آدم ارزشی، یک لحظه فکر نمیکند؛ میگوید مرده‌شوی ری را ببرند؛ ری چیست؟ همه دنیا را هم به من بدهید، من به حسین‌بن‌علی اخم هم نمیکنم؛ من به عزیز زهرا، چهره هم درهم نمیکشم؛ من بروم حسین‌بن‌علی و فرزندانش را بکشم که میخواهید به من ری بدهید!؟ آدمی که ارزشی باشد، این‌طور است؛ اما وقتی که درون تهی است، وقتی که جامعه، جامعه دور از ارزشهاست، وقتی که آن خطوط اصلی در جامعه ضعیف شده است، دست و پا میلغزد؛ حالا حدّاکثر یک شب هم فکر میکند؛ خیلی حِدّت کردند، یک شب تا صبح مهلت گرفتند که فکر کنند! اگر یک سال هم فکر کرده بود، باز هم این تصمیم را گرفته بود. این، فکر کردنش ارزشی نداشت. یک شب فکر کرد، بالاخره گفت بله، من ملک ری را میخواهم! البته خدای متعال همان را هم …

پرسش از تکلیف هنگام خروج جامعهٔ اسلامی از خط اسلام

سؤالی در این‌جا باقی میماند و آن این‌که: اگر این قطاری را که پیغمبر اکرم برروی این خط به راه انداخته است، دستی، یا حادثه‌ای آمد و را از خط خارج کرد، تکلیف چیست؟ اگر جامعه اسلامی منحرف شد؛ اگر این انحراف به جایی رسید که خوف انحرافِ کلّ اسلام و معارف اسلام بود، تکلیف چیست؟

ناممکن بودن عمل پیامبر به تکلیف مقابله با انحراف با وجود بیان آن

پیغمبر، این تکلیف را فرموده است - قرآن و حدیث گفته‌اند - اما پیغمبر که نمیتواند به این تکلیف عمل کند.