رفتن به محتوای اصلی

آموزش قرآن

نام‌های دیگر: آموزش قرائت قرآن، تعلیم قرآن

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

آموزش قرائت، فهم و حفظ قرآن به نوجوانان و جوانان و عموم مردم.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به گردهمایى دبیران دروس دینى دبیرستان‌هاى استان تهران— ۱۳۶۸/۰۷/۲۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۸ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۸۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۲۹ پاراگراف)

لزوم هم‌افزایی دستگاه‌های متولی قرآن و گروه‌های مردمی

یک نکته این است که دستگاه‌های مختلفی متولّی مسئله‌ی قرآنند و با قرآن سروکار دارند؛ وزارت ارشاد با قرآن سروکار دارد، سازمان تبلیغات سروکار دارد، اوقاف سروکار دارد، صداوسیما سروکار دارد، دستگاه‌های مختلف دیگر هم هستند، آحاد مردم و گروه‌های مردمی هم سروکار دارند؛ خب اینها هم‌افزایی کنند. راه هم‌افزایی‌اش هم این است که این شورای عالی قرآن که تشکیل شده، سیاست‌گذاری میکند؛ این سیاست‌گذاری‌ها را مورد توجّه قرار بدهند؛ این کار مهمّی است، کار مفیدی است؛ یعنی جوری باشد که در سراسر کشور، کار قرآنی که پیش میرود، با توجّه به جهات مختلف و مسائل مختلف …

لزوم یافتن زبان مناسب و به‌اندازه برای انتقال مفاهیم قرآن

و قرآن در دنیای امروز میتواند فعّال‌مایشاء باشد؛ میتواند کار بکند، میتواند پیش برود. قدرتها و ابرقدرت‌‌ها و بمب اتم و رژیم صهیونیستی و امثال اینها، هیچ غلطی نمیتوانند بکنند؛ مهم این است که ما پایه‌های ایمانیِ قرآنی خودمان را روزبه‌روز مستحکم‌تر کنیم، و زبان انتقال قرآن را بلد بشویم و مفاهیم قرآن را منتقل کنیم؛ مثل یک داروی مقوّی که شما یک قطره‌اش را در یک لیوان میریزید میدهید طرف میخورد و استفاده میکند؛ [امّا] اگر پنج قطره به جای یک قطره ریختید ممکن است ضرر کند و نتواند هضم کند؛ آن زبان مناسب را باید پیدا کرد؛ منتها ما باید خودمان را اشباع کنیم، دلهایمان را اشباع کنیم، روحمان را اشباع کنیم و پُرکنیم از معارف قرآنی؛ ما خودمان هم خیلی محتاجیم.

لزوم تعلیم تلاوت آیات برگزیده به جوانان در آموزش و پرورش

… ترجمه که امروز بحمداللَّه متنوع و متکثر و متعدد هم هست، ببرند، همین‌طور که آن خواننده دارد قرآن را میخواند، آیات را خط ببرند و ترجمه‌ها را نگاه کنند، استفاده کنند، بفهمند. مستقیم از خود خدا بشنوید و کلام خدا را با دلهای خودتان آشنا کنید؛ دلها را مأنوس کنید. ما در این زمینه‌ها کمبود داریم. در آموزش و پرورش باید تلاوت قرآن آنچنان به جوانها تعلیم داده بشود - ولو آیات برگزیده و انتخاب شده - که جوان ما که در کودکی این آیات را فرا گرفته، تا آخر عمر در همه‌ی مواقع، این آیات مثل یک تابلوئی جلوی چشم او باشد؛ در مواقع مختلف از آنها استفاده کند. صدای اذان بلند شد.

زیان خودرو بار آمدن قاری و اتلاف استعدادها

خودرُو بار آمدن، اتلاف منابع و اتلاف استعدادها را به دنبال دارد؛ وقتی انسان خودرُو بیاید بالا، استفاده ی بهینه از استعدادش نمی شود؛ بایستی همه ی جهات، هم درست خوانی متن - که الحمدللَّه تجوید خیلی خوب شده و این جوانها تجویدشان خیلی خوب است. بعضی از دقتهایی که ماها در تجوید می کنیم، من گاهی دیده ام این خواننده های درجه ی دو مصری که می آیند این جا، غالباً بعضی از این موارد را آنها رعایت و …

آشنایی با الفاظ قرآن گام اول و لازم فهم معارف

البته آشنایی با الفاظ و ظواهر قرآن، گام اوّل است؛ اما گام اوّلِ لازم. اگر دانش‌پژوهانِ دینی و قرآنی، این قدم را برندارند، قدمهای بعدی دشوار و گاهی هم ناممکن خواهد شد. امروز میبینید کسانی در گوشه و کنار درباره اسلام حرف میزنند و چیزهایی را ادّعا میکنند که هیچ ارتباطی با اسلام ندارد؛ چرا؟ چون آنها با معارفِ متون قرآن و سنّت آشنا نیستند. انسان باید با متن قرآن و سنّت - یعنی حدیث نبوی و ائمه علیهم‌السّلام - آشنا شود تا بتواند …

لزوم جبران عقب‌ماندگی جامعه در آموزش قرآن

ما در جامعه خودمان مبالغ زیادی از آموزش قرآن عقب افتادگی داریم. باید اینها را جبران کنیم. اگر جوان مسلمان با قرآن اُنس پیدا کند و فرصت تدبّر در قرآن را به خود بدهد، بسیاری از شبهات دشمنان بیاثر خواهد شد. البته همه دستگاههای فرهنگی کشور باید کمک کنند. باید مفاهیم قرآنی به وسیله خبره‌های این کار دسته‌بندی شود و به تناسب در جای خود و در کتابهای درسی …

انتظار حافظان و قاریان فراوان از جوانان و روخوانی همگانی قرآن

انقلاب، ما را وارد وادى آشنایى با قرآن کرد؛ ما تازه وارد این وادى شده‌‌ایم. وقتى در کشورى مثلاً ۲۰ میلیون، ۲۵ میلیون جوان از زن و مرد هست، جا دارد که در میان اینها اقلّاً دو سه میلیون تالى[4] قرآن با آداب و شرایط آن باشند، اقلّاً یک میلیون از این جوانها حافظ کلام خدا باشند، یک تعداد معتدٌّبهى[5] از جوانها، عارف به معانى قرآن و قادر به فهم الفاظ و ظواهر قرآن باشند، یک تعداد معتدٌّبهى عالِم به قرائات مختلف و نوافل قرائت و زینتهاى تلاوت قرآن باشند، و بدون استثنا همه‌‌ى مردم در این کشور قادر به روخوانى قرآن باشند. این قاعده است؛ یعنى نمیشود قبول کرد که در کشورى که مردم معتقد به اسلام هستند ــ چه برسد به اینکه در نظامى بر پایه‌‌ى اسلام زندگى میکنند ــ احدى از آحاد مردم ــ غیر از اطفال بسیار کوچک ــ باشند که نتوانند قرآن را بخوانند.

لزوم برطرف کردن ضعف عمومی در صحیح‌خوانی قرآن

باید همه قرآن را بلد باشند. امروز فردى داراى تحصیلات عالیه و احیاناً قادر به نطق به چند زبان بیگانه، بلد نیست یک سطر قرآن را بخواند! شما را به خدا این طبیعى است در جامعه‌‌ى ما یا تصنّعى است یا تحمیلى است؟ اینکه طبیعى نیست؛ مگر میشود؟ انسان میبیند که کاسب، تاجر، کارگر، دانشجو و حتّى طلبه صحیح‌‌خوانى قرآن را کمبود دارند؛ این نقص بزرگى است؛ این را باید برطرف کنیم. قبل از انقلاب کسى از ما توقّع نداشت؛ همان ‌‌قدر که میتوانستیم، در یک گوشه‌‌اى، یک مسجدى چهار نفر بچّه‌‌ى کوچک را، چهار نفر جوان را دُور هم جمع میکردیم که اینها قرآن یاد بگیرند. امّا امروز چه؟ همّت را بگمارید بر این مسئله که تمام مردم بتوانند قرآن را یاد …

لزوم فراگیر شدن روخوانی صحیح قرآن در همهٔ ملت با برنامه‌ریزی

امّا دو کار دیگر غیر از آنچه تاکنون انجام گرفته، باید انجام بگیرد: اوّل اینکه روخوانى قرآن بایستى تمام ملّت ما را شامل بشود. یک نفر [هم] باید در میان ملّت ما نمانَد که [وقتى] قرآن را باز کند، قادر نباشد به‌صورتِ صحیح بخواند؛ زن و مرد و کوچک و بزرگ و پیر و جوان، همه باید بتوانند قرآن را بخوانند؛ باید برنامه‌ریزى بشود. سازمان اوقاف، سازمان تبلیغات اسلامى، وزارت آموزش‌وپرورش، سازمانهاى گوناگون و مؤسّساتى که به عشق قرآن به وجود آمده‌اند، باید این کار را در ردیف اوّلِ وظایف خودشان قرار بدهند؛ و این کار باید انجام بگیرد. نمیشود در یک کشورى که بر مبناى اسلام دارد اداره میشود، ما …

بهره‌گیری از استادان و اهتمام به آموزش و حفظ قرآن برای نوجوانان

از این اقدام خوشحالم و آن را به فال نیک میگیرم. درباره‌ی قرآن هرچه تلاش کنید، زیادى نیست. سعى کنید از اساتید استفاده شود؛ همکارى میان قرّاء با سابقه‌ی مشهد بیشتر از پیش شود؛ به آموزش و تفهیم قرآن و تحفیظ آن نسبت به نوجوانان اهتمام ورزیده شود. خداوند به شما و همکارانتان توفیق عنایت فرماید.

آشنا کردن جوانان و نوجوانان با متن و ترجمهٔ قرآن به‌عنوان گام نخست

برای رفع این نقیصه که کاری ممکن و روان است، در گام اول باید جوانان و نوجوانان را با متن و ترجمه‌ی قرآن آشنا کرد و از شربت گوارا و حیاتبخش قرآن، به ذایقه‌ی آنان چیزی چشانید... و این، همان کاری است که شما اینک آغازکننده‌ی آن خواهید شد.

وظیفهٔ آموزش‌وپرورش و سازمان تبلیغات در یافتن شیوه‌های فهم معانی قرآن

… خواندن، در قواره‌ی خواندن، در وقف و ابتداء و امثال اینها، خیلی اشکال به وجود می‌آمد. امروز بحمدالله خوب است، منتها باید این عمومیّت پیدا کند؛ یعنی باید مستمع شما هم وقتی که قرآن را می‌شنود، بفهمد شما چه میگویید؛ ولو فی‌الجمله متوجّه بشود که شما چه میگویید. این احتیاج دارد به کار، کارش هم به عهده‌ی آموزش‌وپرورش و سازمان تبلیغات و دستگاه‌های قرآنی است که به کار قرآن اشتغال دارند. اینها بنشینند فکر کنند شیوه‌هایی را حقیقتاً پیدا کنند. البتّه یکی از راه‌ها نوشتن ترجمه است که مینویسند و خوب است؛ راه‌های دیگری هم وجود دارد که بایستی بگردند و آنها را کشف کنند. این سیرتِ قاری بود، دلِ قاری بود؛ گفتیم قاری با شرایطش باید قرآن بخواند.

افزایش جلسات قرآنی، تعلیم و تعلم قرآن و احیای مفاهیم آن

خب، حالا جلسات قرآنی را افزایش بدهید، هرچه میتوانید تعلیم و تعلّم قرآن را زیاد کنید؛ معانی قرآن، مفاهیم قرآن، اینها را زنده کنید. این را من به تلاوتگران عزیزمان -که امروز خوشبختانه بعضی از آقایانی که خواندند این جهت را خیلی خوب رعایت کردند- عرض میکنم که در کیفیّت خواندن، مفهوم آیات قرآنی را مجسّم کنید؛ همچنان‌که یک گوینده‌ی خوب و خوش‌زبان، مثلاً وقتی شعری را میخواند، کلمات را آن‌چنان …

جذب دلها با عرضهٔ بخشی از قرآن با بیان متناسب امروز

… غربی روزبه‌روز زیاد میشود به‌خاطر این است، یکی از عللش این است؛ اینکه می‌بینید خودکشی زیاد میشود، یکی از عللش این است. بشر دیگر متاعی برای قانع کردن ذهن و دل و جان انسانها ندارد که ارائه کند. میگویند، میبافند، امّا در دلهای مردم قبول پیدا نمیکند. قرآن چرا. اگر چنانچه رشحه‌ای از رشحات قرآن -نه کلّ قرآن، [فقط] یک رشحه‌ای از رشحات قرآن- با بیان متناسبِ امروز فرستاده بشود، دلها جذب میشود؛ ما خودمان این را داریم تجربه میکنیم، این را داریم می‌بینیم؛ امروز بشر، محتاج قرآن است.

گسترش جلسات و آموزش قرآن در اسفراین

مردم شهرستان اسفراین به نجابت و رشادت شناخته شده‌اند. امروز این افتخار دیگری است که این شهر، مهد پرورش قرآنیان محسوب میشود. جلسات قرآن، آموزش قرآن، گسترش اندیشه‌ی قرآنی به برکت جلسات قرآن در این شهر، موجب شده است که اینجا را خود مردمِ این شهر، «دارالقرآن» بنامند؛ این هم افتخار بزرگی است.

نیاز پیشرفت قاریان به تعلیم و کانون‌های قرآنی و کمک صداوسیما

… که الان هستید و اینجا هم تعداد زیادیتان حضور دارید - خیال کنید اینجایی که شما رسیده‌اید، این پله‌ی آخر است. نه آقا، این پله‌ی آخر نیست. نباید توقف بکنید؛ باید به جلو حرکت کنید؛ باید پیش بروید و روزبه‌روز باید بهتر بخوانید و بهتر بشوید، که این ممکن هم هست. البته این به ترتیباتی از لحاظ تعلیم و کانونهای قرآنی احتیاج دارد و این دوستانی که دست‌اندرکار این مسائل هستند، بایستی مقدمات را فراهم کنند و صدا و سیما هم بایستی کمک بکند.

لزوم فراگیری نکات تلاوت از استادان

… که ما رو به رشد هستیم. خیلی از تلاوتهای همین جوانهای خودمان که بعضی از آنها حالا در این جا خواندند، تلاوتهایی است که از خیلی از تلاوتهایی که گاهی در رادیو پخش می شود و بنده گاهی گوش می کنم، بهتر است؛ این نشان دهنده ی این است که ما به سمت جلو حرکت می کنیم. البته این کار هم مثل همه ی کارهای دیگر شرایطی دارد؛ بایستی آن نکات لازم را از اساتیدش فراگرفت:

توصیه به آموزش توجه هم‌زمان به نغمه و مضمون در تلاوت

… هر سال ما جلوتر از سال قبل هستیم؛ این واقعیتی است. اساتید قرآن و قرآن‌خوانان جاافتاده و پخته سالیان گذشته به جای خود محفوظ؛ الحمدللَّه نسل نوخاسته جوان ما هم به قرآن و به خوب‌خوانی و ابتکارات در تلاوت نزدیک و روزبه‌روز بهتر میشود. این واقعاً حرکت خوبی است. خطاب من بخصوص به اساتید قرآن است: کاری کنید که این جوانان، تلاوت را با همان شرایطی که گفتیم - توجّه به جنبه‌های ظاهری: نغمه‌ها و آهنگها؛ و توجّه به مضمون - دنبال کنند و با توجّه به مضمون، فراز و فرود و وصل و وقف و تکیه و تحریر و ... را هنگام تلاوت رعایت نمایند.

فراگیر شدن آموزش قرآن پس از سال‌ها محدودیت

اولاً ولادت حضرت باقرالعلوم، امام پنجم علیه‌الصّلاةوالسّلام را به همه شما عزیزانم - جوانان، نوجوانان، دختران و پسران قرآن و اساتید و معلّمانتان - تبریک عرض میکنم. خیلی خوشحالیم که بحمداللَّه امواج بابرکت تعلیم و تعلّمِ قرآن در کشور فراگیر شده است. شما عزیزان بدانید، سالهای سال در کشور ما با گسترش قرآن مبارزه کردند؛ به خیال خودشان کاری کردند که قرآن متروک و فراموش شود. سالهای متمادی، درس قرآن را از مراکز تعلیمات برداشتند و آهنگ قرآن و پخش آن را محدود کردند. چه کسانی این کار را کردند؟ همان کسانی که با زور بیگانگان بر این کشور مسلّط شده بودند؛ یعنی رژیم فاسد و گنهکار و آلوده پهلوی. قصد آنها این بود که این کشور را با همه منابع انسانی و مادّیاش، دودستی در اختیار قدرتهای جهانخوار غربی قرار دهند. آنها بودند که این کار …

خرسندی از تلاش جوانان و کودکان در آموزش قرآن

… رایج خواهد کرد. البته شرط دارد. مثل همه نعمتهای الهی شرطش این است که مردم، با تلاش و همه وجود و تواناییشان به دنبال کسب این نعمت الهی باشند. مردم ما با همه وجود و با همه تلاش، به دنبال اسلام و قرآن راه افتادند؛ خدای متعال هم این نعمت را به آنها ارزانی داشت. امروز بحمداللَّه امواج آموزش و تعلیم و تعلّمِ قرآن، بسیاری از نقاط جامعه ما را فراگرفته است و من خوشحالم از این‌که میبینم جوانان، نوجوانان و کودکان، در راه آموزش قرآن تلاش میکنند.

خرسندی از تشکیل مجموعه‌های منظم آموزش قرآن

ما بسیار خوشحالیم از این‌که بحمداللَّه این مجموعه قرآنىِ منظّم و مرتّب و با برنامه تشکیل شده است و این همه جوانان خوب در این مجموعه‌ها مشغول استفاده هستند. از خدای متعال میخواهیم دست‌اندرکاران این سازماندهی و آموزش قرآنی را - در هر نقطه کشور که هستند و با هر نامی که تلاش میکنند - مشمول رحمت و فضل خود قرار دهد. ان‌شاءاللَّه سعی شما جوانان این باشد که هم در علم، هم در عمل، هم در تربیت دینی و هم در رفتار و معاشرت، …

لزوم کار منظم و مخالفت با کشاندن نوجوانان قاری به کار نمایشی

… مثلاً همین آقاى شحّات انور ــ که حالا شبیه‌ او میخواندید ــ این شروع بهتر از شروع شحّات انور است؛ من میتوانم این را بگویم. یعنى اگر این نوجوان به قدر بیست سال، پانزده سال مرتّب زحمت مناسب [بکشد] ــ نه اینکه حنجره را خسته کنند؛ مدام بکش این وَر، بکش آن وَر؛ این را هم من موافق نیستم؛ این بچّه‌ها را مدام بکشند این وَر، آن وَر، از آنها مدام کارِ نمایشى بکشند؛ این هم درست نیست ــ واقعاً کار منظّم [کند] ــ البتّه نمایش هم در کار منظّم یک مقدارى جا دارد ــ ایشان اگر پانزده سال کار منظّم و خوب بکنند، پانزده سال دیگر از این آقایى که حالا از او تقلید میکنند، بهتر خواهند خواند. این خیلى تفاوت دارد با اینکه ما الان را بخواهیم قضاوتى بکنیم.

لزوم بهره‌گیری از استادان قرائت عمدتاً مصری

ما باید رابطه‌مان را با قرآن روزبه‌روز مستحکم‌تر کنیم. در خانه‌ها قرآن بخوانید؛ در هنگام بیکارى، حتّى تا مختصر فراغتى پیدا میکنید، خودتان را با قرآن وصل کنید. هر روز مقدارى قرآن بخوانید و قرآن را فرابگیرید و این روشهاى تجویدى را فرابگیرید. از این معلّمین قرآن، این اساتیدى که عمدتاً از کشور مصر آمده‌اند ــ و همین مرد، این استاد ابوالعینین شعیشع که یک پیر قرآن است و بنده از سى سال پیش، شاید هم بیشتر، با صداى این مرد آشنا هستم، با نوارهایش آشنا هستم ــ و اینها عمرشان را با قرآن گذرانده‌اند، هر چه ممکن است استفاده کنید. اینها کسانى هستند که در این رشته‌ى قرائت و تلاوت قرآن کار کرده‌اند، خوب هم کار کرده‌اند، حائز مراتب خوب هم شده‌اند. آنچه این برادرها دارند، این اساتید قرآن دارند، از آنها فرابگیرید. البتّه قرآن یک دریاى عمیقى است، یک بحر واسعى است، نهایتى ندارد. هر چه پیش بروید ــ چه در سطح قرآن، چه در اعماق قرآن ــ همچنان امکان سِیر و پیشرفت حرکت وجود دارد. ان‌شاءالله‌ که خداوند به همه‌ى شماها توفیق بدهد.

پیشنهاد اعزام قاریان جوان ایرانی به مصر برای تعلیم

احسنتم؛ خیلی خوب. ان‌شاءاللَّه باید در آینده بعضی از این برادران خوب را به مصر بفرستیم، تا مدتی از این آقایان تعلیم بگیرند. بد نیست که این آقایان قضاوت خودشان را در مورد صداها و استعدادهای افراد جوانی که در این‌جا میبینند، بیان کنند و این افراد را مشخص نمایند؛ برای ما خوب است که نظر آقایان را در این خصوص بدانیم. حقیقتاً چیزی که این جوانان را وادار کرده و در این وادی پیش برده، عشق …

دورهٔ بی‌قرآنی و جمع شدن تدریجی قرآن از کشور در گذشته

ما در سالهای قدیم، دوره‌ی بیقرآنی را در این مملکت گذراندیم؛ قرآن بتدریج داشت از همه جای کشور جمع میشد. در گذشته‌های دور، مکتبخانه‌یی بود که بچه‌ها قرآن را در آن‌جا یاد میگرفتند؛ لیکن در دوران پهلوی اینها را بکلی از بین برده بودند؛ این مدارس رسمی هم که مطلقاً چنین چیزی نداشت. البته فقط تعدادی از این جلسات و دوره‌های قرآن فعالیت داشتند و بعضی از افراد در گوشه و …

توانایی روخوانی قرآن حتی در بی‌سوادان پیش از دوران پهلوی

… را رژیم کافرِ ملحدِ معاندِ پهلوى به‌‌ وجود آورد. لذا بنده وقتى میگویم اگر ما پنجاه میلیون هستیم، غیر از چند میلیون بچّه‌‌هاى کوچک تا چهارپنج‌‌ساله، بقیّه باید بتوانند قرآن را از رو تلاوت کنند، شما تعجّب میکنید؛ در حالى ‌‌که تعجّب ندارد. مگر این‌‌جورى نبود؟ قبل از دوران رژیم گذشته، تقریباً این‌‌‌‌جور بود. بى‌‌سوادها اکثریّت قاطع بودند، امّا غالب بى‌‌سوادها قرآن را بلد بودند. شما جوانها ندیدید؛ بنده و کسانى که در سنین بنده هستند، به تکرار و تکرار دیدند کسانى را که اینها سواد روخوانى ندارند، حروف فارسى را نمی‌‌شناسند، لکن میتوانستند قرآن را از رو بخوانند.

خلأ آموزش قرآن پس از برافتادن مکتب‌خانه‌ها

… دارند. درحالی‌که ما در حوزه‌هاى خودمان طلبه‌هایى را مشاهده میکنیم که درس هم مقدارى خوانده‌اند، لکن هنوز به همین قرائت رایج قرآن که ما با آن اُنس داریم ‌-یعنى قرائت حفص-[2] تسلّط ندارند، فضلاً از اینکه[3] قرائات دیگر را بدانند؛ یعنى اشکالاتى در تلاوتشان هست. علّتش این است که سابق، قرآن‌خوانى در مکتب‌خانه‌ها تأمین میشد؛ لذا هر کسى وارد میدان علم و مانند اینها میشد، قرآن را یاد گرفته بود. بعد که مکتب‌خانه‌ها برافتاد و در مدارس جدید هم قرآن‌خوانى به آن شکل شروع نشد، این خلأ باقى مانده. اگر کسى شانس داشته و پدرى یا مادرى مأنوس به قرآن و عاشق قرآن کنار دستش بودند، یک قرآنى یاد گرفته یا دوره‌ی قرآنى رفته؛ [امّا] اگر کسى این شانس را نداشته باشد، اگر وارد حوزه شد، حوزه به او [آموزش] قرآن نخواهد داد؛ یعنى به‌اصطلاح ظواهر قرآن و متن قرآن و …

رایج نبودن آموزش قرآن در مدارس آن دوران برخلاف مکتب‌ها

… از آن ‌وقت میتوانم در ذهن خودم به یاد بیاورم، این است که بچّه را در آن سنین چهار پنج سالگى اصلاً نباید مدرسه و مکتب و مانند اینها گذاشت، براى اینکه هیچ فایده‌اى ندارد؛ یعنى من به نظرم میرسد که از آن دوران مکتب قبل از مدرسه، هیچ استفاده‌ى علمى و درسى نکردم. طبعاً گذاشته بودند که قرآن یاد بگیریم، چون در مکتبها قرآن درس میدادند؛ آن ‌وقت در مدرسه‌ها قرآن معمول نبود و درس نمیدادند. بد نیست که بدانید من متولّد ۱۳۱۸ هستم؛ این دورانى که میگویم مثلاً سالهاى ۲۲، ۲۳ یا ۲۴ است، این از اوایل رفتن به مکتب. بنابراین یک دوره آن است که اوّلین روز مکتب اوّل را یادم نیست، امّا مدّتى در آن مکتب بودیم. بعد از آن مکتب ــ نمیدانم حالا یک ماه شد، دو ماه …