رفتن به محتوای اصلی

امر به معروف و نهی از منکر

نام‌های دیگر: امر به معروف زبانی، امر به معروف قلبی، امر به معروف یدی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ دعوت به نیکی و بازداشتن از بدی و مراحل و شیوه‌های آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران به مناسبت عید مبعث— ۱۳۶۴/۰۱/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون دین در جامعه به پا داشته شود و همه‌‌کس با رازها و اشاره‌هاى آن آشنا و از برکات آن برخوردار گردند؛ درخشش معنویّت و صفاى ذکر الهى، همه‌ى آفاق جامعه را روشن و مصفّا کند و تن‌ها و جانها با هم به نماز بشتابند و در پناه آن، طمأنینه و استحکام یابند.
امروز علیه ما، تهاجم نظامی نیست. درهشت سال جنگ تحمیلی، دشمن علناً با ما صف‌آرایی داشت. ظاهر قضیه، عراق بود؛ اما پشتِ سرِ عراق، امریکا بود؛ پشت سرِ عراق، ناتو بود؛ پشت سرِ عراق، همه مرتجعین بودند. این را ما در تمام طول هشت سال جنگ، بارها و بارها گفتیم. خیلیها حاضر نبودند باور کنند؛ ولی همان کسانی که عراق را در این مدّت تجهیز کردند، امروز اعتراف میکنند. جنگ، جنگی نظامی بود. در حقیقت همه دنیای استکبار و کفر، با اسلام در جمهوری اسلامی مبارزه میکرد. امروز فقط جنگ نظامی نیست؛ اما همه تهاجمهای دیگر، باشدّت کم سابقه‌ای وجود دارد. در مقابل این تهاجم، این جامعه اسلامی، باید زنده، هوشیار، آسیب‌ناپذیر، پرامید، آماده مقاومت، آماده ضربه‌زدن و به صورتِ یک موجود زنده مقاوم بماند و مقاومت کند. این، چگونه ممکن است؟ این است که بنده موضوع امربه‌معروف ونهیازمنکر را مطرح کردم. موضوع امر به معروف که موضوع جدیدی نیست. این، تکلیف همیشگی مسلمانان است. جامعه اسلامی، با انجام این تکلیف زنده میماند. قوام حکومت اسلامی، با امربه‌معروف و نهیازمنکر است، که فرمود: اگر این کار نشود، آن وقت «لَیُسلِّطُنَّ اللَّه عَلَیْکم شِرارُکم فَیَدْعُوا خِیارُکُم فلا یُسْتَجابُ لَهُم[5] ». قوام حکومت اسلامی و بقای حاکمیت اخیار، به این است که در جامعه امربه‌معروف ونهیازمنکر باشد. امربه‌معروف فقط این نیست که ما، برای اسقاط تکلیف، دو کلمه بگوییم. آن هم در مقابل منکراتی که معلوم نیست از مهمترین منکرات باشند. وقتی یک جامعه را موظّف میکنند که آحادش باید دیگران را به معروف امر و از منکر نهی کنند، این به چه معناست؟ چه وقت ممکن است آحاد یک ملت آمر به معروف و ناهی از منکر باشند؟ وقتی که همه، به معنای واقعی در متن مسائل کشور حضور داشته باشند؛ همه کار داشته باشند به کارهای جامعه؛ همه اهتمام داشته باشند؛ همه آگاه باشند؛ همه معروف شناس و منکر شناس باشند. این، به معنای یک نظارت عمومی است؛ یک حضور عمومی است؛ یک همکاری عمومی است؛ یک معرفت بالا در همه است.
نکته‌ی سوم این است که در شرع مقدّس اسلام، امر به معروف همان‌طور که می‌دانید سه مرحله دارد. یک مرحله، مرحله‌ی قلبی است. این را بد نیست این‌جا بگوییم که، بعضی می‌گویند «امر قلبی که امر و نهی نیست.» این، اشکالِ رایج و واضحی است و به نظر ما، اشکال ناواردی است. وقتی که شما گناه را می‌بینید، در مرحله‌ی امر قلبی و نهی قلبی، از شما می‌خواهند که در قلبتان دائماً حدیث نفس کنید که «لاتفعل! لاتفعل!» منتها شرایط اجازه نمی‌دهد که این «لاتفعل» از قلب شما به زبانتان برسد. این را می‌خواهند. یعنی می‌خواهند همان حالت علوّ و استعلایی که در آمر و ناهی وجود دارد، در قلب انسان هم باشد. وقتی که شما می‌بینید کسی معروفی را انجام نمی‌دهد، باید به او بگویید «اِفعَل! اِفعَل! اِفعَل!» در قلب هم، باید دائم این باشد و بجوشد. منتها وقتی این در انسان می‌جوشد؛ امّا شرایط نیست و نمی‌تواند بگوید، نمی‌گوید. اما این جوشش و تحوّل درونی و این امر و نهیِ درونی، باید باشد. بنابر این، صدقِ امر و نهی بر همان امر و نهی قلبی هم، صدق واقعی و حقیقی است؛ صدق مجازی نیست. منتها، امری است که به تحقّق خارجی نمی‌پیوندد. چون امر زبانی هم، اوّل از قلب شروع می‌شود. وقتی شما می‌گویید «اِفعَل»، اوّل قلبتان می‌گوید. منتها زبان، آلتِ بیانِ اراده است. آن اراده، منهای زبان، در قلب وجود دارد. این مرحله‌ی اوّل که از محل کلام خارج است و شما باید کاری کنید که همه‌ی مردم، لااقل این امر و نهیِ قلبی را داشته باشند.

اثرگذاری بیشتر زبان از مشت در نهی از منکر

جوانها در محیط خودشان امر به معروف و نهى از منکر کنند. چرا این واجب در جامعه‌ى اسلامى هنوز اقامه نشده است؟ امر به معروف، امر به کارهاى خوب. نگویید به من چه! او هم نمیتواند بگوید به تو چه! اگر هم گفت، شما اعتنا نکنید. نهى از منکر [کنید]. بعضى خیال میکنند تا یک منکرى دیده شد، باید با مشت بروند سراغ آن! نه آقا، ما سلاحى داریم که از مشت کارگرتر است؛ آن چیست؟ سلاح زبان. زبان از مشت خیلى کارگرتر است، خیلى نافذتر و مؤثّرتر است؛ مشت کارى نمیکند.

مقابله با منکرات با تذکر زبانی آرام نه با خشونت

بعضى جوانها به ما نامه مینویسند که آقا اجازه بدهید ما با این تظاهرات منکراتى مقابله کنیم، مبارزه کنیم؛ خیلى خوب، بکنید، امّا چه جور؟ بریزید و تکّه‌پاره کنید طرف مقابل را؟ نه، این [درست] نیست. حرف بزنید، بگویید، یک کلمه؛ بیشتر هم نمیخواهد؛ لازم نیست یک سخنرانى بکنید. کسى که مى‌بینید خلافى را مرتکب میشود، دروغى را، غیبتى را، تهمتى را، کین‌ورزى نسبت به برادر مؤمن را، بى‌اعتنائى به محرّمات دین را، بى‌اعتنائى به مقدّسات را، اهانت به پذیرفته‌هاى ایمانى مردم را، پوشش نامناسب را، …

لزوم رواج آن به‌عنوان راه معقول اصلاح مفاسد

… است که آن هم به عهده‌ى همه است و از جمله‌ى این همه و بیشترین تکلیف، به عهده‌ى ما معمّمین و روحانیّون است. پس این وظیفه‌ى اوّل: حفظ نظام. هیچ‌کس نمیتواند به اتّکاء اینکه فلان ‌جا فلان تخلّف شده، حرکتى انجام بدهد یا حرفى بزند که این نظام اسلامى را تضعیف کند. البتّه براى اصلاح مفاسد، همه باید از طرق معقول خودش کار کنند. امر به‌ معروف و نهى‌ از منکر یک واجب اسلامى است و در میان مردم باید رایج بشود.

علل خودداری از تذکر و برتری زبان بر دست در اقامهٔ آن

چرا کسانى از گفتن اِباء میکنند؟ یک عدّه‌اى بر اثر ضعف نفْس، یک عدّه‌اى هم خیال میکنند که آقا، گفتن فایده‌اى ندارد، بگذار بروم جلو با دست! نه آقا، زبان از دست خیلى مهم‌تر است. اقامه کنید؛ نگذارید کار به فساد بکشد در جوامع جوان؛ چه در مدرسه‌ها، چه در دانشگاه‌ها. اینها هدف است براى دشمن. بدانید که نسل جوان این جامعه و این ایران اسلامى زنده است؛ دشمن هم این را بداند. حجّت بر ما تمام است با بودن شما جوانهاى مؤمن.

سوق دادن به نیکی‌ها و بازداشتن از بدی‌ها

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون …

نصیحت مشفقانه به مسئولان مصداق بارز امر به معروف

دیگر آنکه در نظام اسلامى اگر چه رسم و سنّت انتقاد و نصیحت مشفقانه به مسئولین، یکى از مواهب الهى و مفاخر اسلامى و مایه‌ى رشد و ارتقاء و پیشرفت امور و مصداق بارز فریضه‌ى امر به ‌معروف است و باید در جامعه بماند و توسعه و کیفیّت بیابد، ولى مخلوط کردن این کار مستحسن[5] و لازم، با اشاعه‌ى روحیه‌ى بدبینى و سوءظن به کارگزاران اصلى کشور و بدگویى از آنان ــ که به تضعیف روحیه یا تضعیف جایگاه آنان بینجامد ــ خطائى بزرگ و خیانت‌آمیز خواهد بود.