رفتن به محتوای اصلی

امر به معروف و نهی از منکر

نام‌های دیگر: امر به معروف زبانی، امر به معروف قلبی، امر به معروف یدی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فریضهٔ دعوت به نیکی و بازداشتن از بدی و مراحل و شیوه‌های آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران به مناسبت عید مبعث— ۱۳۶۴/۰۱/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۶۴ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۴۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون دین در جامعه به پا داشته شود و همه‌‌کس با رازها و اشاره‌هاى آن آشنا و از برکات آن برخوردار گردند؛ درخشش معنویّت و صفاى ذکر الهى، همه‌ى آفاق جامعه را روشن و مصفّا کند و تن‌ها و جانها با هم به نماز بشتابند و در پناه آن، طمأنینه و استحکام یابند.
امروز علیه ما، تهاجم نظامی نیست. درهشت سال جنگ تحمیلی، دشمن علناً با ما صف‌آرایی داشت. ظاهر قضیه، عراق بود؛ اما پشتِ سرِ عراق، امریکا بود؛ پشت سرِ عراق، ناتو بود؛ پشت سرِ عراق، همه مرتجعین بودند. این را ما در تمام طول هشت سال جنگ، بارها و بارها گفتیم. خیلیها حاضر نبودند باور کنند؛ ولی همان کسانی که عراق را در این مدّت تجهیز کردند، امروز اعتراف میکنند. جنگ، جنگی نظامی بود. در حقیقت همه دنیای استکبار و کفر، با اسلام در جمهوری اسلامی مبارزه میکرد. امروز فقط جنگ نظامی نیست؛ اما همه تهاجمهای دیگر، باشدّت کم سابقه‌ای وجود دارد. در مقابل این تهاجم، این جامعه اسلامی، باید زنده، هوشیار، آسیب‌ناپذیر، پرامید، آماده مقاومت، آماده ضربه‌زدن و به صورتِ یک موجود زنده مقاوم بماند و مقاومت کند. این، چگونه ممکن است؟ این است که بنده موضوع امربه‌معروف ونهیازمنکر را مطرح کردم. موضوع امر به معروف که موضوع جدیدی نیست. این، تکلیف همیشگی مسلمانان است. جامعه اسلامی، با انجام این تکلیف زنده میماند. قوام حکومت اسلامی، با امربه‌معروف و نهیازمنکر است، که فرمود: اگر این کار نشود، آن وقت «لَیُسلِّطُنَّ اللَّه عَلَیْکم شِرارُکم فَیَدْعُوا خِیارُکُم فلا یُسْتَجابُ لَهُم[5] ». قوام حکومت اسلامی و بقای حاکمیت اخیار، به این است که در جامعه امربه‌معروف ونهیازمنکر باشد. امربه‌معروف فقط این نیست که ما، برای اسقاط تکلیف، دو کلمه بگوییم. آن هم در مقابل منکراتی که معلوم نیست از مهمترین منکرات باشند. وقتی یک جامعه را موظّف میکنند که آحادش باید دیگران را به معروف امر و از منکر نهی کنند، این به چه معناست؟ چه وقت ممکن است آحاد یک ملت آمر به معروف و ناهی از منکر باشند؟ وقتی که همه، به معنای واقعی در متن مسائل کشور حضور داشته باشند؛ همه کار داشته باشند به کارهای جامعه؛ همه اهتمام داشته باشند؛ همه آگاه باشند؛ همه معروف شناس و منکر شناس باشند. این، به معنای یک نظارت عمومی است؛ یک حضور عمومی است؛ یک همکاری عمومی است؛ یک معرفت بالا در همه است.
نکته‌ی سوم این است که در شرع مقدّس اسلام، امر به معروف همان‌طور که می‌دانید سه مرحله دارد. یک مرحله، مرحله‌ی قلبی است. این را بد نیست این‌جا بگوییم که، بعضی می‌گویند «امر قلبی که امر و نهی نیست.» این، اشکالِ رایج و واضحی است و به نظر ما، اشکال ناواردی است. وقتی که شما گناه را می‌بینید، در مرحله‌ی امر قلبی و نهی قلبی، از شما می‌خواهند که در قلبتان دائماً حدیث نفس کنید که «لاتفعل! لاتفعل!» منتها شرایط اجازه نمی‌دهد که این «لاتفعل» از قلب شما به زبانتان برسد. این را می‌خواهند. یعنی می‌خواهند همان حالت علوّ و استعلایی که در آمر و ناهی وجود دارد، در قلب انسان هم باشد. وقتی که شما می‌بینید کسی معروفی را انجام نمی‌دهد، باید به او بگویید «اِفعَل! اِفعَل! اِفعَل!» در قلب هم، باید دائم این باشد و بجوشد. منتها وقتی این در انسان می‌جوشد؛ امّا شرایط نیست و نمی‌تواند بگوید، نمی‌گوید. اما این جوشش و تحوّل درونی و این امر و نهیِ درونی، باید باشد. بنابر این، صدقِ امر و نهی بر همان امر و نهی قلبی هم، صدق واقعی و حقیقی است؛ صدق مجازی نیست. منتها، امری است که به تحقّق خارجی نمی‌پیوندد. چون امر زبانی هم، اوّل از قلب شروع می‌شود. وقتی شما می‌گویید «اِفعَل»، اوّل قلبتان می‌گوید. منتها زبان، آلتِ بیانِ اراده است. آن اراده، منهای زبان، در قلب وجود دارد. این مرحله‌ی اوّل که از محل کلام خارج است و شما باید کاری کنید که همه‌ی مردم، لااقل این امر و نهیِ قلبی را داشته باشند.

شاهدها (۱۱۹ پاراگراف)

وظیفهٔ اعضای انجمن‌ها در محیط کار و همه جا

… و حدود اسلامی را رعایت میکنند. زنان با پوشش مناسب میآیند. مردان و زنان ارتباطات و برخوردشان در داخل اداره، متین و محترمانه است. این محیط، اسلامی است. شما باید کاری کنید که محیط، این‌گونه شود. با عواملی که محیط را از شکل اسلامی خارج میکنند، مقابله کنید. با گفتار، با سخنرانی، با پخش جزوات مناسب، با تذکّرات بجا، با امر به معروف و نهی از منکر؛ که وظیفه شما در داخل محیط کارهایتان و در همه جاهاست. با این روشها، کاری کنید که فضا، فضای اسلامی شود. یعنی هر کس وارد این اداره شد، وارد این شرکت دولتی شد، وارد این کارخانه شد، احساس کند اینجاجای مسلمانان است، و محیط، اسلامی است. این وظیفه عمده شماست و همه موظّفند در این وظیفه به شما کمک کنند. همه تشکیلات؛ …

لزوم روش اسلامی و پرهیز از خشونت نادرست در نهی از منکر

… رفتار مناسب و شایسته شأن زن مسلمان نیست. با اصلاح این زنانی که در ادارات مشغول کارند، بخش عمده‌ای از این موضوع، اصلاح میشود. این بانوان مسلمانی که در اداراتند، باید رفتارشان، لباسشان، زىّ‌شان و منششان مسلمانی باشد؛ و شما در این زمینه تکلیف و مسؤولیت دارید. البته با روش اسلامی؛ با همان شیوه‌ای که نهی از منکر اسلامی دارد و نه با روشهای غیراسلامی و خشونتهای نادرست.

قیام علیه سلطان جائر به‌عنوان مصداق امر به معروف و نهی از منکر

… [تا آخر] فَلَمْ یُغَیِّر عَلَیْهِ بِفِعْلٍ و َلا قَولٍ کانَ حَقاً عَلَیاللَّه اَنْ یَدخل یُدْخِلَهُ مُدْخِلَه[2] .» یعنی اغاره یا تغییر، نسبت به سلطان ظلم و جور؛ قدرتیکه فساد میپراکند و دستگاهی که انسانها را به‌سمت نابودی و فنای مادّی و معنوی میکشاند. این، دلیل حرکت حسین بن علی علیه‌السّلام است که البته این را، مصداق امر به معروف و نهی از منکر هم دانسته‌اند؛ که در باب گرایش به تکلیف امر به معروف و نهی از منکر، به این نکات هم باید توجّه شود. لذاست که برای تکلیف اهمّ، حرکت میکند و تکالیف دیگر را - ولو مهم - فدای این تکلیف اهمّ میکند. تشخیص میدهد که امروز، کار واجب چیست؟ هر زمانی، یک حرکت برای جامعه اسلامی متعیّن است. یک دشمن و یک جبهه خصم، جهان اسلام و مسلمین را تهدید میکند. آن را باید شناخت. اگر …

لزوم رواج آن به‌عنوان راه معقول اصلاح مفاسد

… است که آن هم به عهده‌ى همه است و از جمله‌ى این همه و بیشترین تکلیف، به عهده‌ى ما معمّمین و روحانیّون است. پس این وظیفه‌ى اوّل: حفظ نظام. هیچ‌کس نمیتواند به اتّکاء اینکه فلان ‌جا فلان تخلّف شده، حرکتى انجام بدهد یا حرفى بزند که این نظام اسلامى را تضعیف کند. البتّه براى اصلاح مفاسد، همه باید از طرق معقول خودش کار کنند. امر به‌ معروف و نهى‌ از منکر یک واجب اسلامى است و در میان مردم باید رایج بشود.

علل خودداری از تذکر و برتری زبان بر دست در اقامهٔ آن

چرا کسانى از گفتن اِباء میکنند؟ یک عدّه‌اى بر اثر ضعف نفْس، یک عدّه‌اى هم خیال میکنند که آقا، گفتن فایده‌اى ندارد، بگذار بروم جلو با دست! نه آقا، زبان از دست خیلى مهم‌تر است. اقامه کنید؛ نگذارید کار به فساد بکشد در جوامع جوان؛ چه در مدرسه‌ها، چه در دانشگاه‌ها. اینها هدف است براى دشمن. بدانید که نسل جوان این جامعه و این ایران اسلامى زنده است؛ دشمن هم این را بداند. حجّت بر ما تمام است با بودن شما جوانهاى مؤمن.

وظیفهٔ مردم حزب‌اللهی در برابر متخلفان از وحدت

اعمال و گفتار تفرقه‌انگیز و دلسردکننده از هر کسى صادر شود، خیانت به امام و اسلام است. از حضرات نمایندگان محترم مجلس شوراى اسلامى، ائمّه‌ی محترم جمعه، گویندگان مذهبى و رسانه‌هاى عمومى تقاضا میکنم همگان را به این وظیفه‌ی انقلابى توجّه دهند و البتّه ضمانت اصلى براى این کار، آحاد مردم حزب‌ا‌لله‌اند که با مشاهده‌ی تخلّف از این وظیفه‌ی الهى، موظّف به نهى از منکر و اعراض از متخلّفین میباشند.

وجوب بیان و نصیحت هنگام خطر انحراف نظام و مسئولان از اسلام

… در قرآن دارد؛ برادرانی که میخواهند دنبال کنند، آیات بیان و تبین: «لتبیّننّه للنّاس و لا تکتمونه»،[5] آیات کتمان، اینها را در قرآن ملاحظه کنید، خواهید دید که بیان کردن و ارائه‌ی حقیقت کردن در یک جاهائی لازم است و این تضمین واقعی بقای نظام بر خط اسلام است. یعنی اگر مصالح نظام اسلامی و مصالح مسئولین، مصالحی که ارتباط به اسلام دارد، نه مصالح شخصیشان، آنقدر مهم است که یک جاهائی بیان کردن را غیر مجاز میکند، اما همین نظام، همین دستگاه، همین مسئولین، اگر قرار شد از خط اسلام منحرف بشوند، اگر بنا شد که راه را عوضی بروند، اگر سرنوشت نظام اسلامی تهدید به انحراف از مبانی اسلامی شد، اینجا تکلیف چیز دیگری میشود، اینجا بیان کردن واجب است، امر به معروف و نهی از منکر لازم است، نصیحت لائمة المسلمین لازم است و افشای حقایق برای مردم لازم است که مجموعه‌ی اینها نظر اسلام را در باب بیان و آزادی اظهار عقیده روشن میکند.

خطر تبدیل نهی از منکر به خشونت‌های غیرمعقول

البتّه حزب‌الله‌ هم بداند؛ حزب‌الله‌ وقتى مى‌آید در خیابان که نهى‌ از منکر بکند و تذکّر بدهد و شعار علیه بى‌بند‌و‌باری بدهد، باید بداند که ممکن است کسانى بیایند داخل حزب‌الله‌ بشوند، نهى‌ از منکر را تبدیل کنند به اِعمال خشونتهاى غیر معقول. حزب‌الله‌ باید حواسش جمع باشد. هستند کسانى از خودِ همین گروهکهاى سیاسى، همان کسانى که علیه مصالح مردم و علیه مقدّسات مردم قیام کردند و اقدام کردند، همانهایى که مردم را کشتند که بیایند در صفوف حزب‌الله‌ وارد بشوند، یک ‌جایى یک کار غیر معقولى بکنند، یک زنى را …

اصلاح از راه امر به معروف و نهی از منکر و سیرهٔ پیامبر

… که حتماً باید برویم شهید بشویم، نه؛ می‌خواهیم اصلاح کنیم. البته اصلاح، کار کوچکی نیست. یک‌وقت شرایط طوری است که به حکومت می‌رسد، خودش زمام قدرت را به‌دست می‌گیرد؛ یک‌وقت نمی‌تواند این کار را بکند، نمی‌شود، شهید می‌شود. درعین‌حال هر دو، قیام برای اصلاح است. بعد می‌فرماید: «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَیٰ عَنِ المُنکَرِ وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی»؛ این اصلاح از این طریق است، این، همانی‌که عرض کردیم مصداق امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر است. این‌هم یک بیان دیگر.

قیام امام حسین (ع) برای امر به معروف و اصلاح بنیادی جامعهٔ اسلامی

… انسانیت، اشرافی‌گری آمده، به‌جای کرامت انسان، کرامت پول آمده، کرامت قدرت آمده و انسانیت بی‌ارزش است؛ می‌بینم اصول اسلامی درهم‌وبَرهم شده، [بنای] مستحکم و رفیع اسلام دَر هم ریخته و واژگون شده؛ می‌خواهم این را درست کنم، می‌خواهم جامعۀ اسلامی را تجدید بنا کنم. (51/11/24) «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ» خروجم و قیامم یا بیرون‌آمدنم از مدینه و مکه به‌منظور ایجاد این انقلاب و اصلاح بنیادی همگانی است در پیکرۀ جامعۀ اسلامی. (52/11/13) «وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ اَبی عَلِیِّ‌بنِ‌اَبی‌طالِبٍ» همان سیرۀ جدم و پدرم علی‌بن‌ابی‌طالب را، یعنی همان امامت اسلامی را، همان حاکمیت خدا در میان مردم را بازهم زنده کنم، اصلاً هدف این است. (63/7/20) حقیقت حرکت حسین‌بن‌علی علیه‌السلاام این است.

آمدن مسلم بن عقیل برای امر به معروف و نهی از منکر

… عَمِلتُم فیهِم بِاَعمالِ کِسرَیٰ وَ قَیصَرَ» نام شما خلیفه بود و شما آرم خلافت پیغمبر را بر سینه و سر و دوشتان آویختید و گفتید ما خلیفۀ پیغمبریم، اما عملاً و علناً رفتارهای امپراتوران فارس و روم را انتخاب کردید، مثل کسری و قیصر عمل کردید؛ گناه از این بالاتر! بعد شما که این کارها را کردید، با مردم این‌طور عمل کردید، «فَاَتَیناهُم» ما آمدیم به‌سوی این مردم، «لِنَأمُرَ فیهِم بِالمَعروفِ وَ نَنهَی عَنِ المُنکَرِ» [تا در میان مردم به نیکی‌ها فرمان دهیم و از بدی‌ها نهی کنیم.]

نقض این حکم اسلامی برای نخستین بار به دست عبدالملک

… یک اندازه‌ای آزادی بود، هنوز وقتی‌که خلیفه به کسی فرمانی می‌داد، امر و نهی می‌کرد، امکان این بود که مردم درمقابل خلیفه یک کلمه حرف بزنند. از زمان عبدالملک مروان، قانوناً حرف‌زدن درمقابل خلیفه ممنوع شد، دیگر کسی حق نداشت درمقابل خلیفه حرف بزند و نفس بکِشد. خلیفه و حاکمِ برتر و قدرت بالاتر، هر کاری دلش می‌خواست باید انجام بدهد، هیچ‌کس هم حق ندارد که نفس بکشد و اعتراض و سؤال بکند...بعد از گذشت قریب یک قرن، عبدالملک اول‌کسی بود که این حکم اسلامی را نقض کرد و گفت هیچ‌کس حق ندارد که به من امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر بکند.

منافات نداشتن عیب‌پوشی با تذکر مستقیم به خود خطاکار

… اصلاح کنیم. «وَ اِفشاءِ العارِفَةِ، وَ سَترِ العائِبَةِ» دربارۀ اشخاص، نقاط مثبت را، نقاط خوب را افشا کنیم، منتشر کنیم. از کسی، از مسئولی کار خوبی سراغ دارید، این را بیان کنید و بگو‌یید. در نقطۀ مقابل، اگر چنانچه نقطۀ منفی‌ای سراغ دارید، این را افشا نکنید. افشانکردن معنایش این نیست که نهی‌ازمنکر نکنید؛ چرا، به خود آن‌کسی‌که به کارش اشکالی وارد است و باید ایراد گرفته شود، گفته بشود؛ اما افشاکردن این چیزها مصلحت نیست. دراین‌باره صحبت‌های زیادی هست. این یک بخشی از این دعاست. (90/5/16)

انگیزهٔ قیام امامزادگان انقلابی و نیاز آن به شمشیر در آن روزگار

..دستۀ دیگر از امامزاده‌ها، آن کسانی هستند که چون وضع اجتماع خود را برخلاف اسلام و قرآن می‌دیدند، برطبقِ یک انگیزۀ درستِ اسلامی و قرآنی، در صدد برمی‌آمدند که امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر کنند؛ یعنی در زمینۀ نابسامانی‌ها و ناهنجاری‌های اجتماع، احساس مسئولیت می‌کردند و در صدد برمی‌آمدند که امر اجتماع را اصلاح کنند، و اصلاح امر اجتماع در آن روزگار، بدون توسل به شمشیر و زور امکان نداشت؛ یک عده هم اینها بودند. (51/11/26) مثل یحیی‌بن‌عبدالله[13]، یحیی‌بن‌زید، زیدبن‌علی بن الحسین، محمدبن‌عبدالله محض، ابراهیم‌بن‌عبدالله محض، حسین‌بن‌علی شهید فَخّ، و ابراهیم‌بن‌اسماعیل طباطبا و دیگرِ این بزرگ‌مَردان. (51/11/25) از این جمله، دو سه چهرۀ معروف را …

تقیه شکلی از امر به معروف و جهاد و هر دو همیشگی

… قدردانی قرار بدهد ـ رساله‌ای نوشته‌اند با عنوان «تقیّه و امربه‌معروف». خیلی خوب رساله‌ای است و واقعاً قابل استفاده است؛ منتها اول کار، ایشان جمله‌ای ذکر می‌کند، که این مورد قبول ما نیست. ایشان می‌گوید که تقیّه امر استثنایی است، امربه‌معروف یک امر همیشگی است. بنده می‌گویم هر دو امر همیشگی است؛ تقیّه یک شکلی برای امربه‌معروف است، یک شکلی برای جهاد است، و ضد آنچه که ایشان می‌گویند حالت استثنایی است. استثنا کجا بود! هر دو باهمند، یک چیزند اصلاً، دو چیز نیستند. آن‌کس که خیال می‌کند تقیّه یعنی عمل نه، یعنی نفی عمل، تقیّه را نفهمیده چیست، یا اگر هم فهمیده، دلش نمی‌خواهد عمل کند؛ راحت‌طلبی برای آدم خیلی کار می‌کند، خیلی ذهن‌ها را عوض می‌کند، خیلی تصورها را …

سوق دادن به نیکی‌ها و بازداشتن از بدی‌ها

تشکیل مجمعى از صاحب‌نظران براى «اقامه‌ى نماز» یکى از شایسته‌ترین و ضرورى‌ترین کارهایى است که باید در جمهورى اسلامى صورت میگرفت؛ زیرا برپاداشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه‌ى حکومت صالحان است؛ و در رتبه‌ى بعد از آن است که نوبت به «زکات» به ‌مثابه‌ى تنظیم مالى جامعه و ریشه‌کن کردن فقر، و نیز امر به معروف و نهى از منکر یعنى سوق دادن به نیکى‌ها و باز داشتن از بدى‌ها میرسد؛ «اَّلَّذینَ اِن مَکـَّنّهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلوةَ وَءاتَوُا الزَّکـوةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَنَهَوا عَنِ المُنکَر ...».[2] اقامه‌ى نماز فقط این نیست که صالحان، خود نماز بگزارند؛ این چیزى نیست که بر تشکیل حکومت الهى متوقّف باشد؛ بلکه باید این ستون …

تکیهٔ نائینی بر آن و بر محاسبه و مسئولیت کامله

خب، این مجلس مبعوثان را باید مردم انتخاب کنند؛ میگویند که انتخابات مردم واجب است، به مناسبت مقدّمه‌ی واجب بودن؛ این تعبیر «مقدّمه‌ی واجب» را ایشان ذکر میکنند و میگویند مقدّمه‌ی واجب است، پس بنابراین این انتخابات مثلاً واجب است. و ایشان به امر به معروف و نهی از منکر، محاسبه، مسئولیّت کامله، به این چیزها تکیه میکنند.

وجوب آن بر زن و مرد با تقسیم نقش

… که مربوط به همسران شهدا است؛ گمان نمیکنم شما بتوانید یکی از این شرح‌حال‌ها را بخوانید و در مدّت خواندن این، ده بار اشک نریزید؛ امکان ندارد! یعنی انسان میبیند جهاد این زن را؛ مرد رفته در میدان امّا این [زن] دارد جهاد میکند؛ جهاد بر هر دوی آنها واجب است. امر به معروف و نهی‌ از منکر، هم بر زن واجب است، هم بر مرد واجب است، منتها تقسیم نقش شده؛ نقشها یکسان نیست. این نگاه اسلام است نسبت به زن و نسبت به مرد در عرصه‌های مختلفی که من عرض کردم. خب این، هم یک نگاه مترقّی است، هم عادلانه است: زن در جای برجسته‌ی خود، مرد هم در جای برجسته‌ی خود، و هر دو برخوردار از امتیازات قانونی، فکری، نظری و عملی؛ بر خلاف نظام ارزش‌گذاری و …

کیفر جامعه در صورت ترک آن از سنت‌های الهی

- شماری از سنت‌های الهی حاکم بر جوامع و تاریخ عبارتند از: پیوند تحولات اجتماعی با نفس و اراده انسان؛ وفور نعمت در اثر تقوی، عدالت و استقامت؛ عذاب و کیفر جامعه در صورت گسترش ظلم، فساد، گناه و ترک امر به معروف و نهی از منکر؛ امهال و استدراج و سلطه مؤمنان بر اهل باطل.

فوت شدن تذکر و امر به معروف و نهی از منکر واجب بر اثر بی‌توجهی

… کافی نیست؛ علاوه‌ی ‌بر ترک گناه، اتیان[4] به آنچه بر عهده‌ی انسان هست هم لازم است. خب اگر بخواهیم آنچه را بر عهده‌ی ما است انجام بدهیم، باید آن را اوّل بشناسیم؛ اشکال کار ماها در موارد زیادی این است که نمیدانیم، یعنی توجّه نداریم که چه کاری برای ما لازم است؛ لذا خیلی از کارهای واجب از ما فُوت میشود؛ خیلی از تذکّر دادن‌ها، امربه‌معروف‌ها، نهی‌ازمنکرها، اقدام و به یک [کارهایی] عمل کردن‌ها، گفتن‌ها، که برای ما واجب است، فُوت میشود از ما، به ‌خاطر اینکه توجّه نداریم. بنابراین عمل به طاعت متوقّف است بر اینکه انسان بداند چه چیزی طاعت است و از او خواسته شده است.

بی‌مسئولیتی در هدایت جامعه به تقوا، عیب نظام اسلامی

… شَیناً؛[15] فرمود زینت ما باشید. زینت ما بودن یعنی چه؟ یعنی جوری عمل کنید که وقتی کسی نگاه کرد بگوید: به‌به! شیعیان امیرالمؤمنین چقدر خوبند! آن که رشوه میطلبد، این زینت نیست، عیب است؛ آن که از بیت‌المال زیادی میخواهد و زیادی میگیرد، این عیب برای شیعه است؛ آن که بر بدی‌ها چشم میبندد و برای هدایت جامعه به سوی تقوا هیچ احساس مسئولیّتی نمیکند، این عیب است برای نظام اسلامی و جامعه‌ی اسلامی؛ آن کسی که در زندگی شخصی خود اهل اسراف است، این عیب است.

امر به معروف و نهی از منکر از مصادیق اعتدال

… سپر میکند، آن جریان است که دولتها را در مشکلات واقعی به معنای حقیقی کلمه حمایت میکند، کنار بزنند؛ مراقب باشید. اسلام، مظهر اعتدال است. این «اَشِدّاءُ عَلَی الکُفّارِ رُحَماءُ بَینَهُم»[29] اعتدال است؛ «قتِلوا الَّذینَ یَلونَکُم مِنَ الکُفّار»[30] اعتدال است؛ امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر اعتدال است - اعتدال اینها است دیگر - معنای اعتدال این نیست که ما از کارهای احساس وظیفه‌ای که فرد مؤمن، جریان مؤمن، مجموعه‌ی مؤمن انجام میدهد، جلوگیری کنیم.

حضور زن در ساحت ولایت اجتماعی و جهاد امر به معروف

در انقلاب اسلامی و در دفاع مقدس، زنانی ظهور کردند که می‌توانند تعریف زن و حضور او در ساحت رشد و تهذیب خویش، و در ساحت حفظ خانه‌ی سالم و خانواده‌ی متعادل، و در ساحت ولایت اجتماعی و جهاد امر به معروف و نهی از منکر، و جهاد اجتماعی را جهانی کنند و بن‌بست‌های بزرگ را در هم بشکنند.

سهیم بودن مؤمنان و مؤمنات بر پایهٔ آیهٔ قرآن

… کند، این اهمیتش بیشتر است. البته بعضیها اینطور حرفها را در همان نظر اول با شدت رد میکنند و میگویند آقا شما میخواهید زن را توی خانه اسیر کنید، محبوس کنید، از حضور در صحنه‌های زندگی و فعالیت باز بدارید؛ نه، به هیچ وجه قصد ما این نیست؛ اسلام هم این را نخواسته. اسلام وقتی که میگوید: «والمؤمنون و المؤمنات بعضهم اولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر»،[1] یعنی مؤمنین و مؤمنات در حفظ مجموعه‌ی نظام اجتماعی و امر به معروف و نهی از منکر همه سهیم و شریکند؛ زن را استثناء نکرده. ما هم نمیتوانیم زن را استثناء کنیم. مسئولیت اداره‌ی جامعه‌ی اسلامی و پیشرفت جامعه‌ی اسلامی بر دوش همه است؛ بر دوش زن، بر دوش مرد؛ هر کدامی به نحوی بر حسب توانائیهای خودشان. بحث سر این نیست که زن آیا میتواند مسئولیتی در بیرون از منزل داشته …

راه نقش‌آفرینی دینی آحاد مردم

… نباشند، دیگری نمیتواند این کار را انجام دهد. البته عالم دین با آن شرایطی که نیاز به آن شرایط هست، ای بسا نتواند این نقش را ایفا کند؛ او هم اگر این شرایط را نداشته باشد، نخواهد توانست؛ که حالا من بعد در دنباله‌ی عرایضم مطالبی در این زمینه هم عرض خواهم کرد. البته در آحاد مردم هم نقش‌آفرینىِ دینی هست؛ از راه امر به معروف و نهی از منکر؛ از راه آماده‌سازی خود برای این‌که در یک جایگاه نقش‌آفرین قرار گیرند.

افزایش اهمیت نماز به‌عنوان پشتوانهٔ امر به معروف در برابر تلاش فرهنگی دشمن

… العمل» را در بانگ نماز، سخنى حکمت‌آمیز به حساب آورد. نماز است که مایه‌هاى لازم ایثار و گذشت و توکّل و تعبّد را، که پشتوانه‌ى حتمى واجبات پُرخطر و دشوار همچون جهاد و نهى‌ از منکر و زکات است، در روح آدمى پدید مى‌آورد و او را شجاعانه بدان میدانها گسیل میدارد. هنگامى که به خاطر هجوم دشمن فریضه‌ى جهاد اهمّیّت مى‌یابد، یا بر اثر دشوارى زندگىِ قشرهایى از مردم فریضه‌ى زکات و انفاق همه را مخاطب میسازد، یا به اقتضاى تلاش دشمن در عرصه‌ى فرهنگ و اخلاق، امر به ‌معروف و نهى ‌از منکر واجب همگانى میشود، در همه‌ى این شرایط، نماز نه‌ فقط از شأن «خیرالعملى» فرو نمى‌افتد بلکه به ‌مثابه‌ى پشتوانه‌ى روحى و معنوى همه‌ى مجاهدتها و ایثارها و خطرپذیرى‌ها، بر اهمّیّت آن افزوده میشود.

نصیحت مشفقانه به مسئولان مصداق بارز امر به معروف

دیگر آنکه در نظام اسلامى اگر چه رسم و سنّت انتقاد و نصیحت مشفقانه به مسئولین، یکى از مواهب الهى و مفاخر اسلامى و مایه‌ى رشد و ارتقاء و پیشرفت امور و مصداق بارز فریضه‌ى امر به ‌معروف است و باید در جامعه بماند و توسعه و کیفیّت بیابد، ولى مخلوط کردن این کار مستحسن[5] و لازم، با اشاعه‌ى روحیه‌ى بدبینى و سوءظن به کارگزاران اصلى کشور و بدگویى از آنان ــ که به تضعیف روحیه یا تضعیف جایگاه آنان بینجامد ــ خطائى بزرگ و خیانت‌آمیز خواهد بود.

همگانی شدن آن تسهیل‌کنندهٔ رسیدن به جامعهٔ اسلامی

ما هنوز تا یک جامعه‌ى کاملاً اسلامى که نیک‌بختى دنیا و آخرت مردم را به ‌طور کامل تأمین کند و تباهى و کج‌رَوى و ظلم و انحطاط را ریشه‌کن سازد، فاصله‌ى زیادى داریم. این فاصله باید با همّت مردم و تلاش مسئولان طى شود و پیمودن آن، با همگانى شدن امر به معروف و نهى از منکر آسان گردد؛ مساجد به ‌عنوان پایگاه‌هاى معنویّت و تزکیه و هدایت، روزبه‌روز گرم‌تر و پُررونق‌تر شود و نشان ایمان و عمل و اخلاق اسلامى، در گوشه ‌و ‌کنار جامعه، از جمله در مراکز دولتى و ادارات و دانشگاه‌ها، همه را به پیروى از تعالیم نورانى قرآن تشویق نماید؛ کتاب خدا در میان …

به‌کارگیری آن در نظام اداری برای رواج رفتارهای پسندیده

… تقوی، توکل به خدا، عدالت، امانتداری، مردم داری، دور اندیشی، اعتماد به نفس، تکیه بر ابداع و ابتکار، سعه ی صدر، مسؤولیت پذیری و وظیفه شناسی نیز که از ارزش های ناب اسلامی هستند، اضافه شود، سازمان اداری ای به وجود خواهد آمد که شایسته و بایسته ی نظام اسلامی است. امروزباید جلوه های درخشان تحول بزرگ کشور و مردم ما به وضوح در هر گوشه نظام اداری مشهود و عیان گردد و با بکار بستن امر به معروف و نهی از منکر شیوه ها و رفتارهای درخور تحسین و تشویق رواج یابد و ضمنا با خطاکاران، سهل انگاران و اقدام کنندگان علیه منافع نظام جمهوری اسلامی و حقوق مردم صریح و قاطع برخورد شود. حساسیت و سنگینی مسؤولیت هیأت های رسیدگی به تخلفات اداری نیز در تشخیص درست همین موازین و اجرای دقیق آنها نهفته است.