چگونگی ایجاد شبکهٔ پیوند یاران در قلمرو اسلام تا چین
چرا به علیبنیقطین که صاحبمنصب بلندپایۀ دستگاه هارون و از شیفتگان امام است، عملی تقیّهآمیز را فرمان میدهد؛[10] اما صفوانجمّال را بر خدمت همان دستگاه شماتت میکند و او را به قطع رابطه با خلیفه فرامیخواند؟[11] چگونه و با چه وسیلهای آنهمه پیوند و رابطه در قلمرو گستردۀ اسلام، میان دوستان و یاران خود پدید میآورد و شبکهای که تا چین گسترده است، میسازد؟
اختفا و تحت تعقیب بودن در شام و طبرستان بنا بر برخی روایات
چرا منصور و مهدی و هادی و هارون، هرکدام در برههای از دوران خود، کمر به قتل و حبس و تبعید او میبندند؟ و چرا چنانکه از برخی روایات دانسته میشود، آن حضرت در برههای از دوران سیوپنجساله، در اختفا بهسر برده و در قُرای[12] شام یا مناطقی از طبرستان حضور یافته و از سوی خلیفۀ وقت، مورد تعقیب قرار گرفته و به یاران خود سفارش کرده که اگر خلیفه دربارۀ من از شما پرسید، بگویید او را نمیشناسیم و نمیدانیم کجاست؟
معنا یافتن حوادث بهظاهر پراکندهٔ زندگی امام در پرتو رشتهٔ جهاد
اینها و صدها حادثۀ توجهبرانگیز و پرمعنی و درعینحال ظاهراً بیارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگی موسیبنجعفر علیهالسلام هنگامی معنی میشود و ربط مییابد که ما آن رشتۀ مستمری را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظۀ شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خط جهاد و مبارزۀ ائمه علیهمالسلام است که در تمام دوران 250 ساله و در شکلهای گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اولاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائۀ تصویری روشن از معرفت اسلامی است و ثانیاً، تبیین مسئلۀ امامت و حاکمیت سیاسی در جامعۀ …
فشار چهار خلیفهٔ عباسی بر امام در سیوپنج سال امامت
… هیچچیزی نداریم. یک زندگی مرتب و مدوّنی از این دوران سیوپنجساله در اختیار هیچکس نیست. اینیکه عرض میکنم کتاب نوشته نشده، کار تحقیقاتی انجام نگرفته و باید بشود، بهخاطر همین است. یک چیزهای پراکندهای هست که از مجموع اینها میتوان چیزهای زیادی فهمید. یکیاش این است که چهار خلیفه در دوران امامت موسیبنجعفر در این سیوپنج سال به خلافت رسیدند. یکی منصور عباسی است، که ده سال از دوران اول امامت موسیبنجعفر، منصور عباسی بر سر کار بود، بعد پسر او مهدی است که او هم یازده سال خلافت کرد. بعد پسر مهدی، هادی عباسی است که یک سال خلافت کرد، بعد از او هم هارونالرشید است که سیزده سال هم از دوران خلافت هارون، موسیبنجعفر علیهالصلاةوالسلام مشغول دعوت و تبلیغ امامت بودند. چهار خلیفه، هرکدام از این چهار خلیفه یک زحمتی و یک فشاری بر موسیبنجعفر وارد کردند.
تبلیغ امامت و مبارزه در سیوپنج سال و احضارهای مکرر
شما ببینید در طول این سیوپنج سال، سیوچهار سال که موسیبنجعفر مشغول تبلیغ امامت و مشغول انجام وظیفه و مبارزات خودشان بودند، دفعات مختلف حضرت را آوردند.
اظهار تنگی معیشت نزد هارون، نه از سر گدایی و تذلل
… بعد احترام کردند، چنین گفتند، چنان گفتند. بعد که رفتند، به ماها گفتند رکابشان را بگیرید. البته جالب این است در همین روایت مأمون میگوید هارون، پدرم، به همه، پنجهزار دینار و دههزار دینار جایزه میداد؛ به موسیبنجعفر، دویست دینار جایزه داد، دویست دینار. درحالیکه وقتیکه صحبت کرد، حال حضرت را پرسید، فرمودند بله، اولاد زیادی دارم، گرفتاریهای زیادی دارم، وضع معیشت خوب نیست. که حالا این صحبتها هم بسیار جالب است به نظر بنده از موسیبنجعفر برای هارون. یعنی خیلی آشناست برای ما این صحبتها و کاملاً قابل فهم است که آدم چطور میشود که به مثل هارونی یکوقت اظهار کند که بله ما وضعمان هم خوب نیست و زندگیمان هم نمیگذرد و اینطور چیزها. هیچ معنایش گدایی و تذلل نیست. آدم اگر کرده باشد خودش، میداند که چطوری است این.
آمادگی بسیاری از مردم برای جنگیدن در کنار امام با وجود امکانات
… را کردی؟ گفت که اگر این را بدهم ـ مضمونش این است ـ این شمشیربهدستهای خراسان را بسیج خواهد کرد، صدهزار مرد را به جان من خواهد انداخت. این، برداشت هارون است، و هارون درست فهمیده بود. حالا بعضی خیال میکنند که از حضرت سعایت میکردند، نه، حقیقتِ قضیه این بود. آن زمانی که موسیبنجعفر مبارزه میکرد با هارون، واقعاً اگر پولی توی آن دستگاه بود، خیلی کسان بودند که آماده بودند و حاضر بودند که در کنار موسیبنجعفر شمشیر بزنند؛ و نمونههایش را در غیر ائمه، ما جاهای دیگر دیدیم [مانند] حسینبنعلی ـ شهید فخّ ـ که قبل از هارون، زمان موسیالهادی بود و دیگران و دیگران. خیلی روشن بود که کار آنها نشاندهندۀ این است که ائمه، چقدر میتوانستند مردم را دور خودشان جمع کنند، و هارون درست فهمیده …
زندان ابد امام موسی بن جعفر (ع) و آزاد نشدن او در صورت زنده ماندن
اگر ما بخواهیم خصوصیات زندگی اینها را هم ندیده بگیریم ـ با آن تفصیلاتی که مورد نظر من است و انشاءالله عرض خواهم کرد ـ همین اجمال کافی است که ما معتقد شویم که ائمۀ یازدهگانۀ ما علیهمالسلام، همه در حال پیکار و در حال مبارزه و در حال جهاد از دنیا رفتند؛ به دلیل اینکه اینها را کشتند، به دلیل اینکه موسیبنجعفر علیهالسلام را زندان ابد کردند. اگر موسیبنجعفر علیهالسلام در زندان شهید نمیشد یا از دنیا نمیرفت و بیست سال دیگر هم زنده میماند، آن بزرگوار را که از زندان بیرون نمیآوردند؛ اگر میخواستند بیرون بیاورند، زندان نمیبردند!
بیخبری مردم از زندگی ایشان و علت شهادتشان
یکی از چیزهایی که وظیفۀ ماهاست، این است که یک مقدار دربارۀ زندگی این بزرگوارها کار کنیم. (83/6/21) زندگی این بزرگوارها از آن قسمتهای فهمیدهنشده و شناختهنشدۀ مکتب ماست. هنوز مردم خبر ندارند که موسیبنجعفر که بود، چهکاره بود، چهکار کرد؛ همینقدر میدانند امام بوده، بعد هم هارون گرفته حضرت را زندانی کرده و شهید کرده؛ اما چرا شهید کرد؟ چطوری شد؟ اینها را شماها نمیدانید. برای چه میگویم نمیدانید؟ برای آن میگویم که بروید دنبالش، شماها اکثراً جوانید و شوق معلومات هم دارید، این چیزها را باید بدانید، باید دنبالش بروید، باید مطالعه کنید، باید از آنهایی که میدانند بپرسید، رویش کار کنید، تحقیق و مطالعه و …
سعایت نزد هارون دربارهٔ بردن خمس برای امام از سرزمینهای دور
وقتیکه میخواستند در مورد موسیبنجعفر سلماااللهعلیه سعایت کنند، تا هارون ایشان را به زندان ببرد، آن شخصی که پیش هارون آمد و سعایت کرد، گفت: «خَلیفَتانِ فِی الاَرضِ موسَیبنُجَعفَرٍبِالمَدینَةِ یُجبَی لَهُ الخَراجُ وَ اَنتَ بِالعِراقِ یُجبَی لَکَ الخَراجُ»[3]. پرسید: آیا برای دو خلیفه خراج جمع میشود؟ هارون گفت: برای چه کسی غیر از من؟ گفت: از خراسان و هرات و جاهای مختلف، مردم خمس مالشان را پیش موسیبنجعفر میبرند. (70/5/30) دو سه انقلاب در این خلال انجام میگیرد که یکی انقلاب حسینبنعلی، شهید فَخّ است. او کسی است به نام حسین، فرزند کسی به نام علی و از دودمان امام حسن مجتبی علیهالسلام و از سادات حسنی، که به کمک موسیبنجعفر علیهالسلام ـ البته کمکهای مالی و تبلیغی ـ …
دوران ایشان از دورانهای مبارزهٔ تند با بنیعباس
و به همین ترتیب، تمام عالم اسلام را با تبلیغاتی که در طول زمان با شیوههای گوناگون به راه میانداختند، متوجه حقانیت راه علویان میکردند و آرزوی اسلام واقعی را در دل مردم زنده میکردند. دوران موسیبنجعفر درحقیقت یکی از دورانهای تند مبارزۀ با بنیعباس بود، از مبارزات تند آلِعلی علیهمالسلام بود. (59/6/30)
نبود شرح حال منسجم از زندگی ایشان
خب، تاریخ زندگی موسیبنجعفر گنگ است، مثل تاریخ زندگی بقیۀ ائمه؛ و این برای ما تکلیف درست میکند. الان یک شرح حالِ منظمِ منسجمی که سالهای زندگی این امام بزرگوار را معیّن بکند و یک بیوگرافی ـ به قول امروزیها ـ از امام بهدست بدهد، نداریم. محقِق باید قطعهقطعه حوادث را کنار هم بچیند و یک مجموعه بهوجود بیاورد. این قطعهقطعه هم همهاش نیست، کتیبۀ بزرگی است که از وسطش تکههایی افتاده. شما روی اجتهاد و استنباط خودتان باید آن تکههای وسط را پیدا کنید. این مشکلِ بزرگِ کار ماست. [و اگر این کار بشود، …
خواندن آیهٔ کفران نعمت برای هارون و تطبیق آن بر او
… خدا را کفران کردند، ناسپاسی کردند، قوم خود و دنبالهروان خود را به وادی نابودی و نیستی و هلاکت و بدبختی کشاندند؟ کجاست آن وادی بدبختی و نیستی؟ جهنم! خودشان هم وارد جهنم شدند، دنبالهروان بیچارهشان را هم دنبال خودشان به جهنم کشاندند و چه بد جایگاهیست جهنم. موسیبنجعفر صلواتاللهعلیه به هارون میگفت تو از آنهایی.[9] خب اگر هارون غافل نباشد، چرا خودش و مردمش را به دوزخ بکشاند؟ پس سراسر غفلتند خدایان دیگر.
کشته شدن به دست طاغیهٔ زمان به سبب کمبود صبر و ایمان پیروان
… قرار دادۀ پروردگار بتواند به حکومت برسد؟ همین خودش دلیل بر این است که مُعجِزی و دست غیبیای در زمینۀ فتحها و پیروزیها بنا نیست ظاهر بشود. اگر قرار بود معجزی بشود، معجزی میشد که امام صادق به حکومت برسد. امام صادق بالاخره به دست طاغیۀ زمان خودش کشته شد؛ موسیبنجعفر هم همینجور. بر اثر این بود که دوستان و پیروان، به قدر کافی، آنقدر که لازم است صبر نداشتند، ایمان و باورِ همراه با تعهد، آنقدری که باید و شاید در روح آنها ذخیره نشده بود. امروز هم اگر آنجور باشد، نتیجهاش شکست است، شکست اسلام، شکست قرآن، محکومیت مسلمانان؛ اما اگر امروز مثل زمان پیغمبر بشویم! مسلمان زمان پیغمبر ایمانش یک ایمان قطعی و تردیدناپذیر بود. صبرش همان صبری است که فرشتگان آسمان درمقابل آن صبر کوچک بودند؛ صبری که در روز …
تحمل سالهای زندان
ایستادگی در مقابل دشمن هم، از خصوصیات ولایت است. چون ائمّه ما، الگوی این ایستادگیاند؛ از نمونه کربلا بگیرید تا امامزادههایی که در سختترین شرایط مقاومت کردند و به شهادت رسیدند، تا علیبن موسیالرّضا، علیهآلافالتّحیةوالثّناء که با یک سیاست الهی به جنگ دشمن رفت، تا موسیبن جعفر علیهالصّلاةوالسّلام که سالهای زندان را تحمّل کرد، تا ائمّه ابناءالرّضا علیهمالسّلام که سالیان دراز رنج تبعید را تحمّل کردند. انواع و اقسام تحمل رنج برای خدا، در میان ائمّه، از اوّل تا آخر و در طول این دویستوپنجاه سال، وجود دارد. خوب؛ مردم ما اینها را یاد گرفتند. اینها درس است. لذا، میبینید که مردم میایستند و همین ایستادگی هم آنها را پیروز میکند.
بیان محزون زندان و شهادت و تشییع آن حضرت نمونهٔ عزاداری
… یک کتاب عربی است - اشباع میکنم؛ این خودش گریهآور است و برای من کار چند نفر روضهخوان را میکند. حتماً لازم نیست که عزاداری به همان شکل سنتىِ روضهخوانی باشد که اولش چیزی میخوانند و بعد هم احیاناً آخرش دمی میگیرند و سینهیی میزنند؛ نه، شرح حال را بیان کنید؛ مثلاً یک نفر با بیان خوب و لحن محزونی، وضع زندان رفتن حضرت موسیبنجعفر را بیان کند؛ حوادث تلخ زندان را بیان کند؛ بعد شهادت حضرت را بیان کند؛ بعد مراسم تشییع را بیان کند؛ در این صورت هر کس که آنجا نشسته باشد، دلش نرم میشود.
فهم معنای سلام بر امام زندانی در سلول تاریک زندان
… با بحث زیاد و توجّه به نکات گوناگون، این استدلال را میشود تعقیب کرد. بعضی از دلایل هم دلایل صادرهی از کلمات ائمّه (علیهم السّلام) یا از روش و منشِ زندگیِ اینها است که با توجّه به این نکته و با تفطّن[7] [نسبت] به این جهتگیری، همهی آنها معنا پیدا میکند. و حقیقت این است که یک مقداری هم در توجّه به این معنا، شرایط و اوضاع میتواند کمک کند کمااینکه آن زمان برای ما چنین چیزی بود؛ در داخل سلّولِ تاریک زندان، انسان درست میتوانست علّت و معنا و وجه سلام بر «مُعَذَّبِ فِی قَعرِ السُّجُونِ وَ ظُلَمِ المَطَامِیرِ ذِی السَّاقِ المَرضُوضِ بِحَلَقِ القُیُود»[8] را درست بفهمد؛ و بههرحال این آن جهتگیری و خطّی است که دربارهی آن میخواهیم یکقدری بحث کنیم و بنده برداشتهای ذهنی خودم را در این مجلس بزرگ و معظّم عرضه کنم.
شهادت با سم پس از سالها حبس در زندان هارون
… تند و پایدار از لابلای گذرگاههای دشوار و خطرناک گذراندند. و خلفای اموی و عباسی در هیچ زمان نتوانستند با نابود کردن امام، جریان امامت را نابود کنند. و این خنجر برنده همواره در پهلوی دستگاه خلافت، فرو رفته ماند و به صورت تهدیدی همیشگی آسایش را از آنان سلب کرد. هنگامی که موسیبنجعفر پس از سالها حبس در زندان هارونی مسموم و شهید شد، در قلمرو وسیع سلطنت عباسی اختناقی کامل حکمفرما بود. در آن فضای گرفته که به گفتهی یکی از یاران علیبنموسی (علیهالسّلام): «از شمشیر هارون خون میچکید»، بزرگترین هنر امام معصوم و بزرگوار ما آن بود که توانست درخت تشیع را از گزند طوفان حادثه بسلامت بدارد و از پراکندگی و دلسردی یاران پدر بزرگوار مانع شود. با …
شهادت با سم در زندان هارون پس از سالها حبس
هنگامیکه موسیبنجعفر پس از سالها حبس در زندان هارونی مسموم و شهید شد، در قلمرو وسیع سلطنت عباسی، اختناقی کامل حکمفرما بود. در آن فضای گرفته که به گفتۀ یکی از یاران علیبنموسی علیهالسلام «از شمشیر هارون خون میچکید»[1]، بزرگترین هنر امام معصوم و بزرگوار ما آن بود که توانست درخت تشیّع را از گزند توفانِ حادثه به سلامت بدارد و از پراکندگی و دلسردی یارانِ پدر بزرگوار مانع شود. با …