رفتن به محتوای اصلی

امام صادق (ع)شخص

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

ششمین امام شیعیان، زندگی، مکتب علمی و مبارزهٔ او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۸ پاراگراف)

حضور امام در میان آتش خانه و منکوب شدن مخالفان

..وقتی منصور سر کار می‌آید، البته وضع سخت می‌شود، و زندگی حضرت برمی‌گردد به دوران زندگی امام باقر؛ اختناق حاکم می‌شود. همان وقتی‌که حضرت را تبعید می‌کنند، بارها حضرت به حیره، به رُمَیله[5]، به کجا، کجا تبعید شدند. دفعات متعدد، بارها منصور حضرت را خواست. یک‌بار گفت: «قَتَلَنِیَ اللهُ اِنِ لَمْ اَقْتُلکَ».[6] یک‌بار خطاب فرستاد برای حاکم مدینه «اَن اَحرِق عَلَىٰ جَعفَرِ بنِ مُحَمَّدٍ دارَهُ»، که خانه‌اش را آتش بزن. که حضرت آمدند در میان آتش‌ها و یک نمایش غریبی را نشان دادند «اَنَا ابنُ اَعراقِ الثَّریٰ»[7] که خب خودِ این بیشتر، آن مخالفین را منکوب کرد و برخورد بین منصور و حضرت صادق، برخورد بسیار سختی است. بارها حضرت را تهدید کرد.

ادعای صریح امامت در روایات منقول از امام صادق (ع)

اکنون برمی‌گردیم به سخن اصلی؛ یعنی اینکه امام صادق نیز مانند دیگر امامان شیعه، بیت برجستۀ دعوتش را موضوع «امامت» تشکیل می‌داده است. برای اثبات این واقعیت تاریخی، قاطع‌ترین مدرک، روایات فراوانی است که ادعای امامت را از زبان امام صادق به‌روشنی و با صراحتِ تمام نقل می‌کند.

پوشیده ماندن مفهوم سیاسی و متعرضانهٔ فعالیت فقهی امام صادق (ع)

… در زندگی دیگر امامان می‌توان دید؛ تاآنجاکه فقه شیعه «فقه جعفری» نام گرفته است و تاآنجاکه همۀ کسانی که فعالیت سیاسی امام را نادیده گرفته‌اند، بر این سخن هم‌داستانند که امام صادق وسیع‌ترین ـ یا یکی از وسیع‌ترین ـ حوزه‌های علمی و فقهی زمان خود را دارا بوده است. در این میان، چیزی که ازنظر بیشترین کاوشگران زندگی امام پوشیده مانده است، مفهوم سیاسی و متعرضانۀ این عمل است و ما اکنون به آن می‌پردازیم.

چرایی پنهان‌داشتن امامت امام کاظم (ع) و آوردن نام منصور در وصیت

چرا حضرت امام صادق علیه‌السلام به مُفضَّل می‌فرماید: امر امامت این جوانک را فقط به اشخاص مورد وثوق بگو؟ و به عبدالرحمان‌بن‌حجاج به‌جای تصریح، به کنایه می‌گوید: زره بر تن او راست آمده است؟ و به یاران نزدیک چون صَفوان‌جَمّال او را به علامت و نشانه معرفی می‌کند؟[6] و چرا بالاخره در وصیت‌نامۀ خود، نام فرزندش را به‌عنوان وصی پس از نام چهار تن دیگر می‌آورد که نخستین آنان منصور عباسی و سپس حاکم مدینه است؛[7] چنان‌که پس از ارتحال آن حضرت، جمعی از بزرگان شیعه نمی‌دانند جانشین آن بزرگوار، همین جوان بیست‌ساله است؟ چرا در گفتگو با هارون که به او خطاب می‌کند: «خَلیفَتانِ یَجیءُ اِلَیهِمَا الخَراجُ»[8] زبان به سخن نرم و انکارآمیز می‌گشاید؛ اما ابتدائاً در خطاب به مرد زاهد نافذالکلمه‌ای به نام حسن‌بن‌عبدالله سخن را به معرفت امام می‌کشاند[9] و آنگاه خود را امام …

روایت ساختگی تملق امام صادق در مجلس منصور

خیلی طبیعی است که ربیع ـ غلام و مستخدم منصور ـ بگوید که امام صادق، رهبر شیعیان، آمد پیش ارباب ما منصور، و این‌طور تواضع کرد، این‌طور دستش را بوسید، این‌طور تملق کرد. از ربیع چه توقعی دارید؟ توقع دارید ربیع بیاید بگوید امام صادق علیه‌السلام در مجلس منصور علیه او شعار داد؟ خب ربیع این‌طوری حرف می‌زند دیگر. ربیع خادم منصور است، باید این‌طور حرف بزند. بعد پسر ربیع از قول ربیع نقل می‌کند، نوۀ او از قول او نقل می‌کند؛ باز یک نفر از شیعیانِ ساده‌لوحِ ساده‌دل هم از قول نوۀ ربیع نقل می‌کند! نتیجه این می‌شود که در کتاب می‌نویسند: عن عبدالله‌بن‌فضل بن ربیع، یکی از …

ناسازگاری سخن تملق‌آمیز با جایگاه امام صادق در برابر منصور

شما را به خدا ببینید چه تحریفی صورت گرفته؛ امام صادق علیه‌السلام سلالۀ نبوت، درمقابل منصور، بازماندۀ نمرود، بازماندۀ فرعون ـ و به گفتۀ خودشان، «فِرعَونُ هَذِهِ الاُمَّةِ» ـ آن‌طور حرفی بگوید. می‌شود انسان طور دیگر هم منظورش را پوشیده کند. اگر امام صادق علیه‌السلام می‌خواست در آن مجلس کشته نشود، هزار طور دیگر حرف‌زدن بود؛ لزومی نداشت که یک دروغ بَیّنی به مقدسات عالم، به انبیای عالم، به این سلسلۀ حق و حقیقت در تاریخ ببندد. پس پیداست که این حرف دروغ است. اما راوی، روایت کرده دیگر. راوی کیست؟ ربیع. از همان روزگاری که امام صادق علیه‌السلام زنده و سرپا و ناطق و در اجتماع بود و با مردم زندگی می‌کرد، دست تحریف به‌وجود آمد.

تعبیر منصور عباسی از امام صادق (ع) به استخوان در گلو و مسموم شدن او به سبب مبارزه

… کسی نیست مگر اینکه یا کشته شد به شمشیر، یا اینکه او را در زندان و در تبعیدگاه شهید و مسموم کردند؟ خب من سؤال می‌کنم، یک قدرت قاهر زمان، چه کسی را در میدان جنگ یا در زندان یا در تبعیدگاه می‌کُشد و شهید می‌کند؟ جز یک آدم پیکارجو را؟ جز یک آدم مزاحم را؟ جز ـ به تعبیر منصور عباسی ـ استخوان‌خرده‌ای را که در گلوی حکومت غدار زمان گیر کرده باشد و راه نفس را بر او گرفته باشد؟ «هَذَا الشَّجَا المُعتَرِضُ فِی الحَلقِ».[3] در چند روایت از قول منصور عباسی هست که از دور اشاره می‌کند به امام صادق علیه‌السلام و می‌گوید او استخوان‌ریزه‌ای است که در گلوی من جا گرفته. جز این است؟ خب، امام صادق علیه‌السلام را باید شهید کنند، باید مسموم کنند؛ چون مبارز است.

نقد تقابل‌انگاری رفتار امام صادق (ع) با امام حسین (ع)

… موسی‌بن‌جعفر، امام جواد، امام هشتم علیهم‌السلام همرزم حسینند، در میدان حسین و دوشادوش حسین. چطور شد که وقتی صحبت امام حسین علیه‌السلام می‌آید، تو فوراً به امام صادق علیه‌السلام استشهاد می‌کنی؟ شما یک مطلبی را بیان می‌کنید، می‌گویید که آقا! امام حسین چنین؛ او می‌گوید اگر راست می‌گویی، پس چرا امام صادق چنان؟ عجب! امام صادق ضد امام حسین بود؟ رفتار امام صادق متناقض با امام حسین بود، یا تو نفهمیدی و ندیدی؟ یا آن غرض‌ورز نخواست بگذارد که تو بفهمی و ببینی؟ امام صادق دوشادوش حسین است، همرزم حسین است، در کنار حسین است و با همان دشمن می‌جنگد و مبارزه می‌کند؛ با همان دستی که حسین علیه‌السلام را شهید کردند، او را هم شهید کردند؛ منتها در دو میدان؛ و مهم این است. اگر بنده همین اندازه هم بحث می‌کردم، باید مستمعِ منصف و …

گردآوری پول از بنی‌هاشم و دادن آن به کمیت برای شعر مجاهدانه‌اش

… است. همان روز خیلی‌ها بودند که برای رسول‌الله صلی‌الله‌علیه‌وآله شعر می‌گفتند، در توحید شعر می‌گفتند، اما هیچ‌گونه مبارزه‌ای محسوب نمی‌شد، درگیری محسوب نمی‌شد؛ لذاست که جهاد هم نبود. بنابراین شعرگفتن فرق می‌کند. دعبل خُزاعی شعرش جهاد است، کمیت شعرش جهاد است. آن‌وقت امام صادق صلوات‌الله‌علیه چون‌که یک عمل مجاهدت‌آمیزِ اسلامی انجام گرفته، از این زن بیوه، از آن جوان فقیر، از آن پیر فرتوت، از آحاد بنی‌هاشم پول می‌گیرد، چندهزار دینار پول درست می‌کند، به کمیت می‌دهد.[7]پس ببینید قضیه فرق می‌کند. نمازخواندن یک‌وقت جهاد است، یک‌وقت جهاد نیست؛ انفاق‌کردن یک‌وقت جهاد است، یک‌وقت جهاد نیست؛ شعرگفتن همین‌طور، چیزنوشتن همین‌طور، فکر‌کردن همین‌طور؛ راه‌رفتن گاهی در یک صورتی جهاد است، در یک صورتی جهاد نیست. (51/11/21) و این جهاد به یک صورت آرامی از آغاز امامت …

تأکید بر کیفیت یاران در پاسخ به مرد خراسانی و مشروط کردن قیام به یاران کافی

… و مدعای آن بزرگواران است. بدیهی است که اصحاب ائمه از ما به آن بزرگواران نزدیک‌تر، و به هدف و داعیۀ آنان آگاه‌تر بوده‌اند. آنها دراین‌باره چه تلقی و برداشتی داشتند؟ آیا ما در روایات، به این نکته که آنان منتظر «قیام» و «خروج» ائمه بوده‌اند، برخورد نمی‌کنیم؟ داستان مردی از خراسان را، همه می‌دانیم، که نزد امام صادق علیه‌السلام آمد و خبر داد که چندصدهزار مرد مسلح منتظر اشارۀ آن حضرتند تا قیام کنند. حضرت دربارۀ عدد مزبور اظهار تردید و تعجب کردند، و او پی‌درپی عدد را کم کرد. حضرت در پایان با تأکید بر کیفیت افراد، تعدادی را ذکر کردند و فرمودند: اگر به این تعداد یارانی داشتم، قیام می‌کردم.

ستایش امیرالمؤمنین (ع) و اشاره به ابعاد زندگی او

روایتی که انتخاب کردم بخوانم، در ارشاد مفید[24] است. البته من متن حدیث را از کتاب چهل حدیث امام بزرگوارمان ـ که بسیار کتاب خوبی است ـ نقل می‌کنم؛ لیکن تطبیق هم دادم با ارشاد. روایت را شیخ مفید نقل می‌کند. راوی می‌گوید که ما در خدمت امام صادق علیه‌الصلاة‌والسلام بودیم، صحبت امیرالمؤمنین شد. «فَاَطراهُ وَ مَدَحَهُ بِما هُوَ اَهلُهُ» امام صادق زبان به ستایش امیرالمؤمنین گشود و آن‌چنان‌که مناسب او بود، امیرالمؤمنین را مدح کرد. از جملۀ چیزهایی که گفت که این راوی یادش مانده و مثلاً در همان مجلس یا بیرون آن مجلس نوشته است، چند تا خصوصیت است. من نگاه کردم، دیدم هرکدام از این فِقره‌هایی که در این حدیث به آن تکیه شده است، تقریباً به یک بُعد از زندگی امیرالمؤمنین اشاره می‌کند؛ به زهد آن بزرگوار، عبادت آن بزرگوار و خصوصیاتی که می‌خوانیم اینها را. امام صادق که در مقام تعریف از امیرالمؤمنین دارد حرف می‌زند؛ طبق این روایت، در اولین جمله فرمود: «وَ اللهِ ما اَکَلَ عَلِیُّ‌بنُ‌اَبی‌طالِبٍ مِنَ الدُّنیا حَراماً قَطُّ حَتیَّ مَضیَ …

راهنمایی جابر برای سبک‌کردن بار اسرار بی‌آنکه آن را فاش کند

… از دنیا رفت، این روایاتی که من از آن حضرت تحمل کرده بودم، بر دوش من سنگینی کرد، کسی نبود که با او در میان بگذارم. حضرت باقر علیه‌السلام به من دستور داده بود که اینها را مکتوم بدار! پوشیده بدار! لذا من اینها را به کسی نگفتم. [به امام صادق عرض کردم چه‌کار کنم؟ فرمودند:] برو صحرا و گودالی بکَن، سرت را داخل آن گودال آویزان کن! اسرارت را با چاه! با این حفره‌ای که در صحرا کَندی در میان بگذار! بر زبان بیاور که دلت خالی بشود. بازهم به کسی نگو! بعد حفره را پرکن! زمین اسرار تو را به کسی نخواهد گفت، و رازداری می‌کند. جابر می‌گوید: همین کار حضرت را انجام دادم و راحت شدم. (89/8/10)

بیم دستگاه خلافت از آن حضرت در جوانی و زمان پدرش

… را جلب کرده، نحوۀ جلب‌کردن امام به شام چیزی است که اگر نقل کنم، علاقه و ارادت ما به امام باقر بیشتر می‌شود. و علاوه‌بر این، جهت‌گیری‌های امام، جهت‌گیری‌های سیاسی‌شان هم مشخص می‌شود. دستور داد به حاکم مدینه که محمدبن‌علی و پسرش جعفربن‌محمد را بگیر و بفرست. از اینجا معلوم می‌شود که امام صادق علیه‌السلام هم ـ که جوانی بودند در آن‌وقت، در زمان پدرشان ـ از نظر دستگاه خلافت، مورد بیم و هراس بودند، یعنی اکتفا به خود امام باقر نمی‌کند، می‌گوید هر دو را بفرست. امام باقر را و امام صادق علیهم‌االسلام را سوار می‌کنند، با مأمور می‌فرستند به شام. ضمناً هشام‌بن‌عبدالملک در مواجهۀ با اینها دلش هم آرام نیست، چون با آدم‌های عادی نمی‌خواهد روبه‌رو بشود، اینها انسان‌هایی هستند برجسته و فوق‌العاده. اولاً فرزندان پیغمبرند که …

دو دورهٔ متفاوت ولی مکمل امامت در عصر بنی‌امیه و بنی‌عباس

… امام صادق را شما این‌طوری فرض کنید؛ لذا در زندگی خود امام صادق، دو فصلِ ازهم‌جدا و بی‌شباهت به هم وجود دارد؛ یکی آن سال‌های اول که امام صادق با بنی‌امیه روبه‌روست؛ یکی هم آن شانزده سال بعد. [امامت] امام صادق از سال 114 تا سال 148 [است]. می‌شود سی‌وچهار سال. هجده سال از این سی‌وچهار سال با بنی‌امیه است و شانزده‌سالش با بنی‌عباس. آن هجده سال با آن شانزده سال، وضعش فرق دارد، و آن شانزده سال، اولش با آخرش متفاوت است. اینها باهم متناقض نیستند، اینها مکمل هم و درحقیقت تشکیل‌دهندۀ یک زندگی نوین و کاملند. این نکته‌ای است که لازم است توجه داشته باشید.

امام صادق در نگاه امام باقر، بانی رستاخیز دوبارهٔ اسلامی

… یعنی حاکمیت بنی‌اسرائیل به‌جای حاکمیت فرعونی، امامت بنی‌اسرائیل در زمین. و امروز هم شما می‌بینید از این آیه، ما همین را استنباط می‌کنیم. امامت یعنی امامت سیاسی، یعنی حاکمیت، یعنی رسیدن به آن چیزی که وعدۀ پیغمبران، وعدۀ پیغمبر، و وعدۀ همۀ امامان بود. (67/8/8) آدم می‌بیند که در دید امام باقر صلوات‌الله‌علیه به‌ثمررسانندۀ رستاخیزِ دوبارۀ اسلامی، یعنی ادامه‌دهندۀ بعثت نبی، بانی این رستاخیز، امام صادق است. آن بنّای اول، امام سجاد، خشت اول را نهاده است. دومین بنّای مقتدرِ ماهرِ زبردست، دومین خشت را نهاده، و اینک نوبت این سومین است که بنیان رفیع را شالوده‌ریزی کامل بکند، بلکه بپردازد. این یک روایت.

امام صادق، قائم آل محمد در زمان خود

… بود، یکی از کارهای رفاهی این بود که در شهر‌ها خیابان‌کشی بشود؛ این در گفتۀ امام صادق هست. خب، ولیِّ عصر صلوات‌الله‌علیه که نمی‌آید اتوبان‌های شصت‌متری را بکند پانزده ذراع! این برای آن زمان است؛ یعنی آن زمان، قائم که قیام می‌کرد، این کار‌ها را انجام می‌داد. و امام صادق قرار بود که قائم آل محمد در آن روز باشد. (59/6/14)

رسیدن به امامت در دوران سیاه خلیفه و عالمان و شاعران درباری

..به‌هرحال در یک‌چنین دوران سیاهی که آن خلیفه‌اش است، آن استاندارش است، آن عالم دینی‌اش است، آن شاعرش است، آن طبقات مردمش هستند؛ در یک‌چنین وضعی، امام صادق به امامت رسید. 1360/1

امکان تشکیل حکومت اسلامی در سال ۱۴۰ در صورت پیش نیامدن فتنهٔ بنی‌عباس

..سال 132 و 133 بنی‌عباس سرِ کار آمدند. اوایل خلافت منصور می‌شود سال 140 تقریباً. واقعاً هم اگر چنانچه به همان روند پیش می‌رفت و ماجرای فتنۀ بنی‌عباس پیش نمی‌آمد، امام صادق سال 140 می‌توانست حکومت اسلامی تشکیل بدهد. فی‌علم‌الله مقدر بوده که این کار بشود، منتها تقدیر الهی فرقش با قضای الهی همین است. تقدیر یعنی آنکه برحسب علل و اسباب مادی و طبیعی و معمولی اندازه‌گیری می‌شود و قرارداد می‌شود؛ اگر آن اسباب معیّن شد، انجام می‌شود؛ اگر به‌خاطر دلیلی آن اسباب معیّن نشد، آن کار …

زندگی آن حضرت، آشکارکنندهٔ منش اسلامی و روش زندگی مؤمنانه

… منقطع نشده است. و از ساعتی که ائمۀ معصومین مبارزۀ خودشان را شروع کردند ـ با هدف‌ها و روش‌هایی که اجمالاً عرض می‌کنم ـ تا روزگار نهضت ما و پیروزی انقلاب ما، این خطِ مستمر، هم‌چنان بوده است؛ و در دوران زندگی ائمه علیهم‌السلام از همیشه روشن‌تر و بارزتر بوده. هدف دوم که مهم‌تر است، این است که در خلال بیان زندگی امام صادق، برجسته‌ترین نکته‌ها در منش اسلامی و روش زندگیِ مؤمنانه، طبق دید اسلام آشکار بشود. بهترین دستور و روش برای شناساییِ اسلام، شناسایی آن کسانی است که اسلام در همۀ وجود و در سخنان آنها مجسم است. و ما این درس را از زندگی‌نامۀ امام صادق می‌گیریم. این مقدمه.

دوران سی‌وچهارسالهٔ امامت، پرماجراترین دوران مبارزه

… حکومت علوی. و در خلال زندگی‌نامۀ ائمه علیهم‌السلام به ثبوت قطعی می‌رسد که آن حضرات مقدس، این هدف دوم را داشتند. و اگر کسی این را انکار کند، باید آن را حاکی از قلّت تتبّع یا عدم توجه دانست. ما در همۀ ائمه علیهم‌السلام این خصوصیت را به‌طور بارز می‌بینیم؛ منتها دوران زندگی امام صادق، یکی از پربارترین و طولانی‌ترین و پرماجراترینِ [دوران‌ها از نظر] این قضایا بود. دوران امامت امام صادق سی‌و‌چهار سال طول کشید و در این دوران، ماجراها و فراز و نشیب‌ها و مصیبت‌ها در زندگی آن حضرت پیش آمد؛ اما خط مستمر جهاد ادامه داشت. این اهداف؛ و اما خطوط تشکیل‌دهندۀ استراتژی این مبارزه، چهار خط اصلی بود که از آن خطوط، خطوط فرعی هم ناشی می‌شد.

ظرافت تقیه در پاسخ آن حضرت به سفاح دربارهٔ روز عید

… اِلَی الاِمامِ»[3] این مربوط می‌شود به امیر مؤمنان. «اِن صُمتَ صُمنا وَ اِن اَفطَرتَ اَفطَرنا» اگر امیرمؤمنان ـ یعنی حاکم مسلمین، حاکم شرع، نه هر حاکمی، با خصوصیات حاکم شرع ـ روزه بگیرد امروز را، ما هم روزه می‌گیریم؛ اگر او افطار کند، ما هم افطار می‌کنیم. که البته این یک قاعدۀ کلی است که حضرت فرمودند، و از ظرافت‌های تقیّه هم هست. یعنی آن‌طرفِ بی‌عقل، خیال کرد حضرت او را می‌گویند و حکمش را حجت قطعی می‌دانند؛ درحالی‌که حضرت، حکم او را یقیناً حجت نمی‌دانستند، هرچند آنجا فی‌المجلس درمقابل او از روی تقیّه افطار هم می‌کردند. (68/2/16) تقیّه یعنی همین حفظ ظاهر؛ تقیّه یعنی نگاه‌داشتن جمع خود و جان خود و کار خود و راه خود، در حصاری از سکوت، یا کارهایی و شیوه‌هایی که دشمن را فریب می‌دهد. این معنی تقیّه است. درعین‌حال، دستگاه می‌فهمید که امام صادق دارد چه‌کار می‌کند. لذا بود امام صادق …

اتصال شیعیان خالص اقطار عالم اسلام به آن حضرت و مرکز امامت

… مصری، بصری، کوفی، از تمام نقاط دنیای اسلامِ آن روز کسانی هستند که از امام روایت می‌کنند علوم آن حضرت را. غالباً همه جزو شیعیان و نزدیکان، و بعضی از آنها دارای داعیۀ قیام [هم هستند] که بیایند پیش امام صادق که آقا قیام کنیم! پیداست که از همان جمع ویژه‌اند. (67/3/19) در تمام اقطار عالم اسلام، شیعیان خالص، آن‌کسانی‌که صددرصد دلبستۀ به مسئلۀ امامت بودند و آن پیام را و رسالت را قبول داشتند، به امام صادق و مرکز امامت متصل می‌شدند. اینی‌که می‌شنوید در روایات، یک نفری از خراسان آمد، چنین گفت؛ یک نفری از بصره آمد، چنین گفت؛ یک نفر از فلان‌جا پول فرستاد؛ یک پیرزنی در فلان‌جا چنین پیغام داد؛ این معنایش همین است؛ یعنی ارتباطات سازمان‌یافته. البته یک برداشت مخصوصی در دنیای امروز از کلمۀ حزب …

اعتراض علنی امام به داوود بن علی پس از قتل معلی بن خنیس

… نمی‌دانم، چون این حرف گفتنی نبود؛ معلوم بود که می‌داند. حاکم گفت: می‌کُشم. مُعَلّیٰ گفت: بسیار خب، بکش. و مُعَلَّی‌بن‌خُنَیس به‌وسیلۀ داوودبن‌علی شهید شد.[23] داوود یکی از ارکان بنی‌عباس و از رجال اولین انقلابِ این سلسله است. خب، این مُعَلَّی‌بن‌خُنَیس است. بعد از آن‌هم که او کشته شد، امام صادق علیه‌السلام آمدند علناً به داوودبن‌علی اعتراض کردند. ماجرای امام صادق علیه‌السلام با داوودبن‌علی ـ استاندار منصور ـ بعد از کشته‌شدن مُعَلَّی‌بن‌خُنَیس، از ماجراهای شیرین تاریخ اسلام است، که امام چگونه با او حرف زد و عاقبت کار داوود به کجا رسید.[24] پس مُعَلَّی‌بن‌خُنَیس یک‌چنین وضعی دارد. (51/11/25)

تعرض بنیانی‌تر و تشکیلاتی‌تر به دستگاه در اواخر بنی‌امیه

اواخر بنی‌امیه مسئلۀ تعرض به دستگاه‌، [ازطرف امام صادق] به‌صورت بنیانی‌تر، به‌صورت تشکیلاتی‌تر، به‌صورت جدی و قاطع‌تر مطرح می‌شود. اما یک ماجرایی پیش می‌آید که آن ماجرا نمی‌گذارد که این طرح [موفق شود. گروهی که خودشان را] تشکیلات علوی بیان می‌کنند، ظاهر می‌شوند، اما در عمل، مردمانی هستند که به اصول و مبانی پایبند نیستند؛ چون پایبند به اصول و مبانی نیستند، دستشان باز است، حاضرند هر جایی، …

پرهیز از دروغ و ظلم و وعدهٔ پوچ برخلاف رقیبان عباسی

امام صادق حاضر نیست دروغ بگوید، حاضر نیست ظلم بکند، حاضر نیست برخلاف حق حرف بزند، حاضر نیست حقوق دیگران را پامال کند، حاضر نیست وعده‌های پوچ و توخالی به مردم بدهد، اما رقبایش از بنی‌عباس حاضرند؛ لذا برای آنها حکومت در دسترس قرار می‌گیرد. آنها موقعیت و زمینه را فوراً تصرف می‌کنند و عایقی و حائلی و مانع بزرگی در طریق حکومت اهل‌بیت به‌وجود می‌آورند. کار به آنجا می‌رسد که می‌بینید؛ بنی‌عباس مانعی شدند در راه انقلاب صحیح حکومت اسلامی، مانعی شدند در راه …

مبارزه هم با بنی‌امیه و هم با بنی‌عباس

[بنی‌عباس] به‌عنوان یک جریان مزاحم و فرصت‌طلب، آمدند میدان را گرفتند. بعد از آن، امام صادق هم با بنی‌امیه مبارزه کرد و هم با بنی‌عباس. (59/6/14) نهضت عظیم تشیّع که از روزگار امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه مبارزۀ سیاسی پنهانی را آغاز کرده بود، توانست با تکان‌های شدید، حکومت ننگین بنی‌مروان را زایل کند و آرزو و امید یک حکومت الهی را در دل مردم مستضعفِ مسلمانِ آن روز زنده کند. بعد از رفتن بنی‌امیه، …

از دست ندادن آرمان و هدف و ادامهٔ تلاش در راه آن

بنابراین، امام ایده‌آل را از دست نمی‌دهد، هدف را از دست نمی‌دهد، و در [راه] این هدف، راه هم می‌پیماید، کوشش و تلاش هم می‌کند، [تاآنجاکه] مُعَلَّی‌بن‌خُنَیس، به جرم نگفتن نام اعضای حزبِ پنهانی شیعه، در مدینه به‌وسیلۀ عُمال بنی‌عباس کشته می‌شود. منصور عباسی، خطاب به امام صادق می‌کند، می‌گوید: «قَتَلَنِیَ اللهُ اِن لَمْ اَقتُلکَ»[16] خدا مرا بکُشد اگر تو را نکُشم! (53/8/19) می‌دانست که امام صادق داعیۀ امامت دارد و می‌دانست که امامت یعنی زمامداری، می‌دانست که شیعۀ امام صادق، منصور را نمی‌تواند آنجا …

ادامهٔ تعلیمات و انتظام تشکیلات و امور مالی با وجود منع منصور

… است، می‌گوید در آن شهری که من هستم، حق نداری باشی. بعد می‌گوید: «فَاقْعُدْ غَیرَ مُحْتَشِمٍ»[19] بنشین، در خانه بنشین، در را هم باز کن، اما حق نداری دور خودت مردم را جمع کنی، حق نداری با مردم روبه‌رو حرف بزنی. و البته این برای یک برهه‌ای از زمان است. و لابد امام علیه‌السلام گوش نکردند، کارشان را ادامه دادند، تعلیماتشان را، حفظ انتظامِ تشکیلاتی‌شان را، روح‌رساندن به اعماق تشکیلات را، مسائل مالی را، و خصوصیات دیگر را ـ که فراوان نشانه‌ها و نمونه‌ها دارد ـ ادامه دادند. (53/8/19)

سودمندی قیام زید برای یاران آن حضرت در شرایط خفقان اموی

… من زید را رحمت کند، «اِنَّ عَمّی کانَ رَجُلاً لِدُنیانا وَ آخِرَتِنا» او بود که هم برای دین ما و هم برای دنیای ما نافع بود. برای دین ما نافع بود، به این معنی که دین را ترویج می‌کرد، قرآن را زنده می‌کرد، دشمنان قرآن را از بین می‌برد؛ این نفع او است برای دین. برای دنیای امام صادق علیه‌السلام هم زید نافع است، برای خاطر اینکه وضع گروه امام صادق علیه‌السلام در زمان خلفای بنی‌امیه وضع خفقان است، وضع فشار است، دائماً در محدودیت هستند، دائماً اصحابش در خطر کشته‌شدن و اعدامند؛ و زید علیه‌السلام که قیام کرد، قیام زید برای دنیای امام صادق علیه‌السلام هم بهتر بود. توجه کردید؟ به‌هرصورت یک‌چنین تعبیرات جالبی از امام صادق صلوات‌الله‌علیه نسبت به زید آمده.

مرثیه‌خوانی و گریاندن مردم در عزای زید بن علی

… الحُسَینِ» به‌خدا قسم عمویم زید شهید است، مثل شهدایی که در رکاب پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله جنگیدند و شهید شدند؛ مثل علی و مثل حسن و مثل حسین علیهم‌السلام. در یک روایت امام هشتم علیه‌السلام می‌فرماید: زید در راه خدا جهاد کرد. این قضاوت‌ها را می‌خواهم بدانید. در یک روایت امام صادق علیه‌السلام نسبت به زید مرثیه‌خوانی می‌کند، عزا و ماتم او را ذکر می‌کند[26] و در عزایش مردم را می‌گریاند، که این را هم یک اشاره‌ای خواهم کرد که به چه مناسبتی بوده. در این زمینه البته روایات زیاد است.