بیان نظر در باب حکومت و تعیین مصداق حاکم بهعنوان مبارزهای بزرگ
… ظلمشان، به جورشان، به بدیهایشان، مبارزهای هم بود، چند سال با همۀ خصوصیات [ادامه داشت]؛ اما از آن روز مسئله برای خواص، و تدریجاً برای دایرۀ وسیعتری، عوض شد؛ مسئله، مسئلۀ این شد که اصلاً اینها بیخود نشستند آنجا، باید حکومت اسلامی در این مملکت بهوجود بیاید. پس اینیکه امام صادق در باب حکومت نظرش را بیان کند و حتی بعضی جاها مصداق حاکم را هم بگوید، این یک مبارزۀ بزرگی است...و کار سوم، حرکت برای ایجاد آن جامعه. (68/2/11)
احضارهای شبانه نزد منصور و رهایی از آسیب خشم او
..بارهاوبارها او را از خانهاش در نیمۀ شب، با وضعی فجیعتبار بیرون میکِشند و پیش منصور میبرند که امام هر دفعه با وضعی، با لحنی، با بیانی، خود را از منصور و از آسیب خشم او نجات میدهد. در زمینۀ این ملاقاتی که با منصور در نیمۀ شب شده، که شاید بیش از یک بار بوده، به نظر من بهترین روایت آن است که میگوید؛ وقتی امام وارد بارگاه منصور شد، درمقابل عظمت و متانت امام، منصور دست و پایش لرزید، نتوانست تصمیم بگیرد، لذا بود که از امام سؤالاتی کرد، آقا …
شهادت با مسموم شدن به دست منصور در شصتوپنجسالگی
تا اینکه بالاخره در سن شصتوپنجسالگی، امام صادق را مسموم کرد و حضرت در مدینه، در میان فرزندان و دوستان خود شهید شدند، رحلت کردند و جهان اسلام، داغدار شخصیت عظیم امام صادق شد. (62/5/14)
دوران امامت او مظهر مقاومتی بینظیر و خستگیناپذیر
دورانِ امامت امام صادق را، من مظهری از یک مقاومت بینظیر یک انسان خستگیناپذیر میبینم. تمام مشکلاتی که ممکن بود برای یک شخصیتی مثل امام صادق در آن روز پیش بیاورند، پیش آوردند؛ تمام مشکلاتی که ممکن بود! این بزرگوار درمقابل همه مقاومت کرد و در تمام دوران زندگیِ با برکت خودش، دشمنانش را شکست داد، قدرت بنیامیه را در زمان خودش خُرد کرد و..قدرت پوچِ بنیعباس را با مقاومت خود، با افشاگری خود، با آموزشها و کلاسهای تمامنشدنی و وقفهناپذیر خود، بیاثر کرد؛ اینها …
عذابشدن گنهکاران خاندان پیامبر مانند گنهکاران دیگر
یک روایتی است که اسماعیل فرزند امام صادق علیهالسلاام ظاهراً به پدرش عرض میکند اگر کسانی از خانوادۀ ما که فرزندان پیغمبریم، گناه بکنند، معذّب میشوند؟ امام در جواب میفرماید: «بله! معذّب میشوند. آن کسی که گناه میکند، ازطرف خدا گنهکار است، و هر گنهکاری مورد عذاب است، از هر طایفهای میخواهد باشد، تفاوتی نمیکند»[10]...طاووس[بنکیسان][11] میآید خدمت امام سجاد، عرض میکند: شما [چرا] اینقدر خودت را اذیت میکنی و عبادت میکنی و نماز میخوانی؟ این چهکاری است شما میکنید؟ آخر شما که پسر پیغمبر هستید، مادرتان زهراست، شما که اینقدر گریهکردنِ نیمۀ شب لازم نداری، اینقدر دعاکردن نمیخواهی، اینقدر عبادت و جهد و زحمت لازم نداری! بعد که حرفهایش را میزند، امام ناراحت میشود ـ یعنی از لحن کلام پیداست …
اعتراف زید بن علی به حجتبودن آن حضرت در زمان خود
… و در عراق بیشتر هستند؛ آمد عراق برای اینکه قیام خود را در آنجا تعقیب کند. مردم پیدرپی مراجعه میکردند به زید و راجعبه امام صادق علیهالسلام از او سؤال میکردند؛ همچنانکه مراجعه میکردند به امام صادق علیهالسلام و راجعبه زید از آن بزرگوار سؤال میکردند. از زید سؤال میکردند راجعبه امام صادق علیهالسلام ـ که این در چند روایت، فراوان در کتب شیعه مسطور است ـ ایشان در جواب میگفتند: «خدای متعال در هر زمانی یک حجتی بر خلق گذاشته و در زمان ما حجت بر خلق، جعفربنمحمد برادرزادۀ من است.»[22] این را زید مکرر میگفت و خود او هم اظهار علاقهمندی میکرد نسبت به امام صادق علیهالسلام.
بیاناتی در تأیید زید که شنونده را به همراهی او برمیانگیخت
از امام صادق علیهالسلام که سؤال میکردند ـ بهحسب آنچه استنباط و تشخیص من است، یعنی قضاوت من است، واِلّ روایات مخالفش را هم اشاره خواهم کرد ـ امام نسبت به زید یک بیاناتی ایراد میکردند که این بیانات موجب میشد که هرکسی این بیانات را بشنود، برود با زید همراه بشود. در یک روایت امام میگویند: «آنکسانیکه با زید شهید بشوند، مثل کسانی هستند که با علیبنابیطالب شهید شدهاند.»[23] البته نهضت زید طولی هم نکشید؛ یعنی در یک مدت کوتاهی زید قلعوقمع شد؛ یک واقعهای برایش اتفاق افتاد که تفصیل این واقعه را نمیخواهم عرض کنم. زید علیهالسلام و یارانش به مسجد کوفه وارد شدند و شهر را هم تقریباً گرفتند. ناگهان یک غفلتی انجام گرفت و یک تیری به پیشانی زید خورد و زید به زمین …
معذوربودن از همراهی با قیام نفس زکیه برای بقای تشیع و انقلابهای بعدی
… صادق علیهالسلام نامه نوشت یا پیغام داد که شما تشریف بیاورید منزل ما، با شما کاری دارم؛ امام علیهالسلام آمد؛ گفت: یابنرسولالله! من در صدد قیامم، حاضرید با من همکاری کنید یا نه؟ ـ تعبیر «بیعت» است و بیعت یعنی همکاری ـ حاضرید دست همکاری به من بدهید یا نه؟ امام فرمودند: من از ورود در این کار معذورم. بنده که حالا بعد از هزاروسیصد سال دارم نگاه میکنم، میبینم واقعاً امام علیهالسلام معذور بوده، و اگر امام علیهالسلام میرفت در باند محمدبنعبدالله بن حسن، امروز ما شیعه و تشیّع نداشتیم؛ لازم بوده که امام علیهالسلام باشد تا دهها انقلاب بعد از محمدبنعبدالله بن حسن بهوجود بیاید. محمدبنعبدالله گفت: یابنرسولالله! حرفی ندارم. محمدبنعبدالله هم مثل من دربارۀ امام قضاوت داشت، وقتی دید امام علیهالسلام قبول نکرد، حمل نکرد بر اینکه امام علیهالسلام محافظهکار است، امام علیهالسلام ترسیده، امام علیهالسلام جانش را دوست دارد؛ چون میداند …
بازگرداندن فرزندانش نزد نفس زکیه و نبودن ترس جان در امتناع خود
… را برداشتم، با پدرتان بروید، من از شما صرفنظر میکنم. امام صادق علیهالسلام وقتیکه داشت در کوچه میرفت، دید از پشت سرش صدای پا میآید، برگشت دید که موسی علیهالسلام و عبداللهاند. فرمود: چرا آمدید؟ گفتند که: یا ابتا! محمدبنعبدالله به ما گفت شما هم بروید. فرمود: برگردید بروید پیش محمدبنعبدالله. من که آمدم بهخاطر جان نیامدم؛ من که با محمد بیعت نکردم، نه بهخاطر این بود که جانم را دوست داشتم، من مصلحت نبود باشم؛ شما بروید. امام دو فرزندش را مجدداً فرستاد پیش محمدبنعبدالله. این را «مقاتلالطّالبیّین» میگوید؛ کتاب معروف و معتبر پیش سنّی و شیعه. امام اینها را کمک میکرد، تأیید میکرد. ماجراهای فراوان دیگری هم وجود دارد که گفتن اینها تقریباً تکرار محسوب میشود؛ یعنی آن نتیجهای را که باید از مجموع این مطالب بگیرید، از این روایت …
وصیتنامهٔ هوشمندانه با پنج وصی برای دور کردن خطر از جانشین
… که امام را جز امام، کس دیگری وصایت نمیکند، میدانست که امام صادق صریحاً نمینویسد امام بعد از من فلانی است، از روی تقیّه نمیکند این کار را. خواست از طریق تعیین وصی مشخص کند. رفتند تحقیق کردند که وصیِ جعفربنمحمد چه کسی است؛ وصیتنامهاش را درآوردند. (60/3/9) امام صادق وصیتنامۀ بسیار هوشمندانه و عجیبی مینویسند و پنج نفر را وصی خودشان قرار میدهند، که یکی از آنها [خود] منصور است! یکی از آنها حاکم مدینه است،..و با این کار، بلا را از حضرت دور میکنند. 83/6/211
ناکامی در رسیدن به حکومت به سبب کمایمانی و بیصبری یاران
شما میگویید آقا من دیدم، امام صادق صلواتاللهعلیه با طاغیۀ زمان خود، آنهمه مبارزه کرد، حکومت را نتوانست بگیرد، بله؛ اما برای خاطر این بود که اطرافیانش، بسیاری از دوستانش، بسیاری از مدعیان تشیّعش، مثل بنده و شما بودند، مثل ما بودند، بیصبر بودند، کم ایمان بودند. شما میخواستید امام صادق برخلاف سنتِ تاریخِ قرار دادۀ پروردگار بتواند به حکومت برسد؟ همین خودش دلیل بر این است که مُعجِزی و دست غیبیای در زمینۀ فتحها و پیروزیها بنا نیست ظاهر بشود. اگر قرار بود معجزی بشود، معجزی میشد که امام صادق به حکومت برسد. امام صادق …
عمل، معیار ولایت و شناخت موالیان اهلبیت
اینیکه امام صادق صلواتاللهوسلامهعلیه موالیان خود را، آنکسانیکه دارای ولایتند، قدرشان را میشناسد، برایشان احترام قائل میشود، ولایت را با عمل میداند، میگوید: آنکسیکه دارای عمل است، ولیّ ما اوست؛ آنکسیکه دارای عمل نیست، عدوّ ما اوست؛ این بر همین اساس است. چون ولایت را امام صادق آنجوری معنا میکند، چون ولایت در فرهنگ امام صادق فرق دارد با ولایت در فرهنگ آن جاهل یا مغرضی که به نام امام صادق دارد زندگی میکند. باهم تفاوت دارند اینها. چرا بنده و شما نفهمیم معنای ولایت را؟ چرا عمیقانه درک نکنیم این اصل اسلامی را تا باز هرچه بیشتر در رکود و جمود و خمود و عقبماندگی و دوری از اسلام و دوری از دنیا و آخرت نمانیم، چرا؟ میترسم خودمان را به امید بهشت، عمری در دوزخِ دنیا …
در صورت سپردن نیروها به او، سود انسانیت حتی با عقبماندگی علمی
این اهرمنها بودند که با جامعۀ اسلامی بازی کردند. اگر هم گفتند، ترجمه کردند، برای خاطر این بود که در ترجمه بنویسند در زمان حکومت حضرت خلیفۀ چندم عباسی، منصور یا هارون یا مأمون؛ برای اینکه نام خودشان را بالا ببرند. اگر بهجای اینهمه فعالیت طبیعی و ریاضی و نجومی و ادبی و فقهی و تجویدی و غیره، اجازه میدادند که حکومت علوی سرِ کار بیاید، اجازه میدادند که امام صادق سرِ کار بیاید، نشاطها و نیروها را امام صادق در اختیار بگیرد، ولو از لحاظ علمی، از لحاظ ادبی، از لحاظ این مسائلی که امروز دنیا به آنها میبالد و افتخار میکند، صد سال هم عقب میماندند، باز به سود انسانیت بود. انسانیت رشد میکرد، اسلام گل میکرد، انرژیها و استعدادها در راه صحیح بهکار میرفت. کتاب ترجمه کنند، طب و پیشرفت علمی را به منتها درجه برسانند، اما از لحاظ اخلاقی و اخلاق اجتماعی، آنقدر ضعیف باشند که اختلاف طبقاتی آنها هنوز هم جزوِ افسانههای تاریخ به شمار بیاید؟
درخواست مکرر قیام از امام به سبب انتظار شیعیان
… الأمردارد؛ [یعنی] اگر این قضیّه بنا است همین یکی دو سال انجام بگیرد ــ خب این [شخص] باشد تا شما بیایی سر کار، و قضایا حل میشود؛ امّا اگر طولانی است، رفقا پول جمع کنند و قرض او را بدهند.[3] یعنی کسی مثل زراره منتظر بوده که در همین یکی دو ساله مسئله تمام بشود. اینکه شما میبینید میآیند خدمت حضرت صادق و مدام میگویند آقا، چرا قیام نمیکنید، [چرا] قیام نمیکنید، ناشی از این است که منتظرند؛ [یعنی] یک چیزی شنفتهاند، یک مطلبی به گوششان رسیده.
شرکت عمدی در نماز جماعت مسجدالحرام برای حفظ اتحاد
یک مطلب دیگر، مسئلهی اتّحاد است؛ اتّحاد. حج، مظهر اتّحاد امّت اسلامی است؛ سعی کنید این اتّحاد به هم نخورد؛ سعی کنید این اتّحاد به هم نخورد. ائمّه (علیهم السّلام) میرفتند در نماز جماعتِ پیشنمازی که در مسجدالحرام نماز میخواند شرکت میکردند؛ امام صادق میرفت شرکت میکرد؛ تعمّد داشت که شرکت کند و ببینند. این برای چیست؟ چرا ما این حرفها را یادمان میرود؟ مدام صد بار تکرار میکنیم، [امّا] باز یکی از آن طرف صدایش بلند میشود راجع به مسئلهی شیعه و سنّی و اختلافات و شکافها؛ چرا این کار را میکنند؟ چرا به سود دشمن کار میکنند؟ نمیدانند که انگلیسها هنرشان ایجاد اختلاف …
محبت به مجالس اصحاب و دستور به احیای امر اهلبیت
… السّلام) از راوی سؤال میکنند: تَجلِسونَ وَ تُحَدِّثون؟[10] مینشینید دُور هم، صحبت میکنید، حرف میزنید؟ یعنی مسائل ما را مطرح میکنید؟ او جواب میدهد که بله، این کار را میکنیم؛ یعنی همین مجموعهی هیئات. بعد حضرت میفرمایند: اِنَّ تِلکَ المَجالِسَ اُحِبُّها؛ من دوست میدارم این مجالس را. قربان آن دل! [میفرماید] مجالس شما را دوست میدارم. اِنَّ تِلکَ المَجالِسَ اُحِبُّها و اَحیوا اَمرَنا؛[11] مسئلهی ما را زنده نگه دارید. «اَمرَنا» در کلمات ائمّه زیاد تکرار میشود؛ یعنی مسئلهی ما -به آن موضوع اساسی و محوریای که ما بر اساس آن حرکت میکنیم، میگویند امر- حالا ما اگر بخواهیم با تعبیرات امروزی مثلاً عرض بکنیم، اگر چه یک مقداری از آن معنای حقیقی فروکاسته میشود، مثلاً بگوییم راه ما، …
گستردهترین تلاشها برای توسعه و تحقق تعالیم پیامبر
من و شما مسلمانانی که مدّعی پیروی از این بزرگوار هستیم و به این افتخار میکنیم و در راه آن حاضریم ایستادگی کنیم و جان و مال در راه آن مصرف کنیم، احتیاج داریم به اینکه خود را دنبالهرو این تعالیم - که پیام اسلام متضمّن آن است، یعنی همین علم و عقل و حکمت و رحمت و وحدت و اخلاق و خصال انسانی که پیام پیامبر اسلام متضمّن اینها بود و حضرت ابیعبدالله جعفربنمحمّدالصّادق (علیهالصّلاةوالسّلام) گستردهترین تلاشها را برای توسعهی این مفاهیم و تحقّق این تعالیم متحمّل شد - بدانیم و برای آنها تلاش کنیم؛ این وظیفهی امروز همهی مسلمانها است. البتّه تودههای مردم دنبالهرو مسئولان کشورها هستند. دولتها، نخبگان، روشنفکران، علما، سیاستمداران و مانند اینها هستند که وظیفهی اصلی را در این میدان وسیع به عهده دارند. و من امروز وقتی نگاه میکنم به مسائل جامعهی خودمان …
وصیت به عبدالله بن جندب سرشار از حکمت برای زندگی فردی و تمدن اسلامی
معارف بلند اسلامی و قرآنی را از خود قرآن و از نهجالبلاغه و از بعضی از روایات اهلبیت - روایات اصول کافی در بخشهائی - اخذ کنید. بااین منابع، انس پیدا کنید. شعر آئینی خیلی دامنهی وسیعی دارد و شما میتوانید بر روی ذهنیت جامعه اثر بگذارید. روایتی است در تحفالعقول، که وصیت امام صادق (علیهالسّلام) است به عبداللهبنجندب. همین طور قسمت قسمت است: یا ابن جندب، یا ابن جندب. این روایت، پر از حکمت است. واقعاً همهی چیزهائی که ما برای خلقیات شخصیمان، معاشرتهای اجتماعیمان، فعالیتهای عمومیمان و برای بنای تمدن اسلامی نیاز داریم، در این روایت و نظائرش پیدا میشود. اینی که عرض کردم، یک نمونه و مثال است؛ از این قبیل نمونهها زیاد است و میتوانید مراجعه کنید. بنابراین شعر آئینی را متکی و مستند کنید به این معارف حقهی الهیه، با این منابعی که عرض شد.
وصی پیامبر و ناشر افکار صحیح اسلامی و اسلام ناب
… تبریک عرض میکنیم به همهی مسلمین عالم، امت بزرگ اسلامی و به همهی حقجویان و آزادیخواهان عالم. روز هفدهم ربیعالاول، روز بسیار بزرگی در تاریخ بشر است. ولادت زبدهی بشر، صفوت خوبان و خلاصهی فضائل الهی که در وجود ابناء بشر قرار داده است، در یک چنین روزی است. همچنین ولادت امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) که وصی بحق پیغمبر و ناشر افکار صحیح اسلامی و اسلام ناب است، در یک چنین روزی است.
وصیت به مؤمنالطاق دربارهٔ انگیزههای نادرست تحصیل علم
قبل از شروع مباحث فقهى، طبق معمول حدیثى را از کتاب شریف تحفالعقول عرض کنیم؛ بعد هم به عرایض خودمان بپردازیم. «من وصیت ابىعبداللَّه علیهالسّلام لمحمّدبننعمان الاحول - مؤمنالطّاق -[1] یابنالنعمان لا تطلب العلم لثلاث»؛ دانش را براى سه هدف تحصیل مکن: اوّل «لترائى به»؛ اینکه با آن ریا کنى؛ خود را به این و آن نشان بدهى که من عالمم. علم را براى خود نمایى تحصیل مکن. دوم «و لا لتباهى به»؛ براى مباهات هم آن را تحصیل مکن. علىالظّاهر آن «ترائى به»، یعنى خودنمایى در بین مردم عادى …
مرهون بودن معارف اسلامی به زحمات او و بهرهمندی ائمهٔ اهل سنت از دانشش
… این یازده امام، حسینبنعلی علیهالسّلام است که پیامبر طبق روایت فرمود: «انا من حسین[2] و حسین سفینة النّجاة و مصباح الهدی».[3] با آن همه آثار و برکاتی که در آن شخصیت، در آن شهادت و بر آن قیام در تاریخ اسلام مترتّب شده است، او یکی از ذرارههای فاطمه زهراست. یکی از این خورشیدهای فروزان، امام باقر، و یکی دیگر امام صادق علیهماالسّلام است که معارف اسلامی، مرهون زحمات آنهاست. نه فقط معارف شیعی که ائمّه معروفِ اهل سنّت، یا بیواسطه، یا باواسطه، بهرهمندان از فیض دانش آنها هستند. این کوثر فزاینده روزبهروز درخشندهتر، نسل عظیم پیامبر را در تمام اقطار اسلامی پراکند و امروز هزاران، بلکه هزاران هزار خاندانهای مشخّصِ شناخته شده در همه دنیای اسلام، نمودار بقای نسل جسمانی آن بزرگوارند؛ همچنان که هزاران مشعل هدایت در دنیا نمودار بقای معنوی …
روایت تأخیر امر ولایت الهی از سال ۷۰ به ۱۶۰ پس از شهادت امام حسین (ع)
… حادثهى عاشورا (علیهم سلام الله)، بر طبق آنچه انسان از مجموع حالات اینها به دست مىآورد، این بوده است که یک نظام اسلامى را به وجود بیاورند؛ حالا بعضى بالمباشره،[11] یا بعضى بالتّسبیب[12] و براى دورانهاى نزدیک به زمان خودشان، که روایاتى در این زمینه داریم. روایتى از امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) است که خداى متعال این امر را ــ یعنى امر خلافت الهى و ولایت الهى را ــ براى سال ۷۰ معیّن کرده بود؛ «فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ اِشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلى اَهلِ الاَرض»[13] ــ این عبارت حدیث است ــ بعد خدا آن را تأخیر انداخت تا سال ۱۶۰؛ و ما گفتیم به شما، و شما آن را افشا کردید، خداى متعال آن را تأخیر انداخت. اگر بر همین روالى که عمر مبارک ائمّه (علیهم السّلام) طى شده باشد، طى بشود، سال ۱۶۰ میشود دوران امام موسىبنجعفر (علیه الصّلاة و السّلام) ــ امام صادق (علیه السّلام) سال ۱۴۸ رحلت فرمودند ــ اینجور کار میکردند، براى این کار میکردند. حرکت، براى تشکیل یک …
چرایی پنهانکاری در معرفی امامت امام کاظم (ع) به یاران
چرا حضرت امام صادق (علیه السّلام) به «مفضّل» میفرماید: امر امامت این جوانک را فقط به اشخاص مورد وثوق بگو؟ و به «عبدالرّحمنبنحجّاج» به جاى تصریح، به کنایه میگوید: زره بر تن او راست آمده است؟[10] و به یاران نزدیک چون «صفوان جمّال»، او را به علامت و نشانه معرّفى میکند؟ و چرا بالاخره در وصیّتنامهی خود، نام فرزندش را بهعنوان وصى پس از نام چهار تن دیگر میآورد که نخستین آنان «منصور عبّاسى» و سپس حاکم مدینه و سپس نام دو زن است؛[11] چندانکه پس از ارتحال آن حضرت، جمعى از بزرگان شیعه نمیدانند جانشین آن بزرگوار، همین جوان بیستساله است؟چرا در گفتگو با هارون که به او عتاب میکند: «خَلیفَتانِ یُجبىٰ اِلَیهِمَا الخَراج»،[12] زبان به سخن نرم و انکارآمیز میگشاید؛ امّا ابتدائاً در خطاب به مرد زاهدى نافذالکلمه به نام «حسنبنعبدالله» سخن را به معرفت امام میکشاند و آنگاه خود را امام مفترضالطّاعه، یعنى صاحب مقامى که آن روز خلیفهی عبّاسى در آن متمکّن بود، معرّفى میکند؟[13]
پیگیری امام از دعوت به ولایتش در خراسان
… خدمت حضرت و صحبتهایی میکنند؛ بعد، حضرت به یکی از آن متوقّفین که در مقابل حضرت قرار گرفته، میگویند تو که تورّع کردی و توقّف کردی، چرا تورّع نکردی در کنار فلان نهر که فلان کار خلاف را انجام دادی؟ که او آنوقت ناگهان متنبّه میشود و میفهمد که حضرت تعریض میکنند؛ این نشان میدهد که آن کسی که رفته خراسان، از پیش خود هم نرفته، خلاف رضای امام هم نبوده، [بلکه] امام هم دنبال میکردند قضیّه را. این مال دوران امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) است که البتّه خیلی این دوران پُرشورتر است تا وقتیکه منصور میآید سرِ کار.وقتی منصور سر کار میآید، البتّه وضع سخت میشود و زندگى حضرت لااقل به دوران زندگى امام باقر برمیگردد و اختناق حاکم میشود؛ همان وقت [است] …
بیم دستگاه خلافت از ایشان در جوانی و احضار همراه پدر به شام
… بار یا حتّی سه بار از مدینه به شام جلب کرده و برده باشد؛ امّا حالا در یکی از دفعات که امام را جلب کرده، نحوهی جلب کردن امام به شام چیزی است که اگر نقل کنم، علاقه و ارادت ما به امام باقر بیشتر میشود و علاوهی بر این، جهتگیریهای سیاسی امام هم مشخّص میشود. دستور داد به حاکم مدینه که محمّدبنعلی و پسرش جعفربنمحمّد را بگیر و بفرست؛ معلوم میشود که امام صادق (علیه السّلام) هم که جوانی بودند در آن وقت -در زمان پدرشان- از نظر دستگاه خلافت مورد بیم و هراس بودهاند؛ یعنی به خود امام باقر اکتفا نمیکند، میگوید هر دو را بفرست. امام باقر و امام صادق (علیهما السّلام) را سوار میکنند، با مأمور میفرستند به شام.
سپردن صندوق شمشیر و کتاب به ایشان از سوی امام باقر
… این داستان خیلی سمبولیک و جالب است ــ این نشان میدهد ادامهی کار یوسف را در دست موسیٰ و به وسیلهی موسیٰ که این تداوم همان کار است. به ایشان عرض کردم که این در زندگی ائمّه هم عیناً وجود دارد، یک چنین سمبلهایی در زندگی ائمّه هست و نمونههای خیلی قشنگی دارد. از جمله این نمونه است که در داستان زندگی امام صادق این را میخوانیم، روایاتش را میبینیم که وقتی امام باقر از دنیا میرفت و فرزندانشان جمع بودند، رو کردند به امام صادق و گفتند این صندوقی که در اینجا هست مربوط به تو است، این را بردار و ببر منزل. صندوق که برده میشود، گویا پسرانِ دیگر و ورثه یا صریحاً اعتراض میکنند یا اینکه مثلاً نِق میزنند که نشان اعتراض است؛ خیال میکردند که در این صندوق، مثلاً مالی، پولِ جمعشدهای یا چیزی هست. امام میگوید که در این صندوق سه چیز هست که آن سه چیز فقط به این فرزند من میرسد؛ میگویند یکی شمشیر من است و دیگری کتاب من است و سوّمی که حالا یادم نیست، انگشتر یا چیز دیگر است؛ میگویند اینها مال صادق است. در مورد امیرالمؤمنین هم هست، در مورد زندگی ائمّهی دیگر هم اتّفاقاً این هست که هر امامی که از دنیا میرود، چند چیز از او صرفاً به امام …
اعلام امامت پیامبر (ص) و ائمه (ع) تا خودش در اجتماع عرفات
… حکومت ائمه علیهمالسلام بود. اگر ائمه داعیۀ حکومت نداشتند، ولو علوم اولین و آخرین را هم به خودشان نسبت میدادند، اگر بحث قدرت سیاسی نبود، داعیۀ قدرت سیاسی نبود، هیچگونه تعرضی نسبت به آنها انجام نمیگرفت، لااقل به این شدت انجام نمیگرفت؛ اصلاً مسئله این است. لذا شما میبینید در بین دعوتها و تبلیغات ائمه علیهمالسلام روی کلمۀ امامت و مسئلۀ امامت حساسیت بسیار بالایی است، یعنی وقتیکه امام صادق هم میخواهد ادعای حاکمیت اسلامی و قدرت سیاسی بکند میگوید: «اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ»[12] میگوید ای مردم! ـ در اجتماع مردم در عرفات، میایستد در میان مردم، میگوید ـ «اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ» امام جامعه، پیشوای جامعه، رهبر جامعه، حاکم بر جامعه، رسول خدا بود، «ثُمَّ کانَ عَلِیٌّ بنُ اَبی طالِبٍ ثُمَّ الحَسنُ ثُمَّ الحُسَینُ» تا میرسد به خودش. یعنی تمام بحث ائمه با مخالفینشان و بحث اصحاب ائمه، در مبارزاتشان همین مسئلۀ حکومت و حاکمیت و ولایت مطلقه و عامۀ بر مسلمین و قدرت سیاسی بود، بر سر مقامات معنوی، آنها با ائمه دعوایی نداشتند.
ریشه داشتن برخورد صریح ایشان با حکومت در تلاش امام سجاد (ع)
… و صبوری مییابیم که در طول سی تا سیوپنج سال سعی میکنند تا زمینۀ شدیداً نامناسب جهان اسلام را به سمتی سوق دهند که در آن میان، خود آن حضرت و یا جانشینانش بتوانند فعالیتها و تلاشهای اصلی و نهایی را برای ایجاد جامعۀ اسلامی و حکومت اسلامی بهوجود آورند. اگر سیوچهار سال تلاش امام سجاد را از زندگی ائمه (ع) قطع کنیم، قطعاً به آنجایی نخواهیم رسید که امام صادق (ع) رفتاری آنچنان صریح و آشکار با حکومت اموی یا بعدها با حکومت عباسی داشت.
مبارزهٔ هجدهساله با بنیامیه و سپس با بنیعباس
… سیاسیاش و فرمان سیاسیاش در زمینۀ جهاد، روابط سیاسی، روابط داخل کشور و همۀ مسائل یکسان است، همه واجبالاطاعه است. امام صادق یکچنین تشکیلات عظیمی را بهوجود آورده بود و با این تشکیلات و به کمک مردمی که در این تشکیلات بودند، با دستگاه بنیامیه مبارزه میکرد. البته سرگذشت امام صادق بسیار مهم و آموزنده است، هجده سال با بنیامیه و مدت طولانی دیگری با بنیعباس مبارزه کرد، در هنگامیکه پیروزی او بر بنیامیه حتمی بود، بنیعباس بهعنوان یک جریان مزاحم و فرصتطلب آمدند میدان را گرفتند و بعد از آن امام صادق هم با بنیامیه و هم با بنیعباس مبارزه کرد. (1359/6/14)