رفتن به محتوای اصلی

امام صادق (ع)شخص

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

ششمین امام شیعیان، زندگی، مکتب علمی و مبارزهٔ او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۸ پاراگراف)

امام صادق مظهر امید شیعه به قائمی برپاکنندهٔ انقلاب شیعی

اوضاع و احوالِ مساعد و نیز زمینه‌هایی که کار امام پیشین فراهم آورده بود، موجب می‌شد که با توجه به راهِ دراز و پُرمشقّتِ نهضت تشیّع، امام صادق مظهر همان امید صادقی باشد که شیعه سال‌ها انتظار آن را کشیده است؛ همان «قائمی» که مجاهدات طولانی اَسلافِ خود را به ثمر خواهد رسانید و انقلاب شیعی را در سطح وسیع جهان اسلام برخواهد افروخت. اشاره‌ها و گاه حتی تصریح امام باقر نیز در پرورش نهال این آرزو مؤثر بوده است. پیشوای صادق/ص61-60

تطبیق آیهٔ امامت مستضعفان بر امام صادق از زبان امام باقر

… وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثیَ»[9]. امام باقر نگاهی می‌کند به چهرۀ امام صادق، با آن دید تیزبین و باریک‌بین امامت، با آن دانش وسیع و عمیق و متلاطم. ابوالصباح کنانی هم نشسته آنجا. می‌گوید: گویا می‌بینم این جوان، از جملۀ کسانی است که خدا دربارۀ آنها این‌طور فرموده است: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً». می‌بینم که زمام قدرت و حکومت را، او باید در دست بگیرد و مستضعفان را وارثان زمین بسازد و پیشوایی امت را، بلکه پیشوایی بشریّت را، این فرزند جوان من، باید عهده‌دار شود. (53/8/19)

معرفی امام صادق به‌عنوان قائم آل محمد از سوی امام باقر

… از شما کیست؟ آدم خیال می‌کند قائم یعنی آن‌کسی‌که قرار است کمر ببندد، به‌پا خیزد، انتظارِ اهل‌بیت را برآورده کند، و فرج آل محمد را به ثمر برساند. فرج اسلام را، فرج تشیّع را، و فرج آل محمد را به ثمر برساند. آدم خیال می‌کند قائم یعنی این. می‌پرسند قائم کیست؟ «فَضَرَبَ بِیَدِهِ عَلَ اَبی‌عَبدِاللهِ» زد روی شانۀ امام صادق، «وَ قالَ هَذا وَاللهِ وَلَدی قائِمُ آلِ بَیتِ مُحَمَّدٍ» قائم خاندان پیغمبر، این است.

احتمال تشکیل حکومت الهی در سال ۱۴۰ در صورت روی کار نیامدن منصور

… از روال زندگی ائمه استشمام می‌کردم و به نظرم می‌رسید که دوران حکومتی که امام سجاد علیه‌السلام آن‌طور برایش کار می‌کند و امام باقر علیه‌السلام آن‌طور، قاعدتاً می‌افتد به زمان امام صادق علیه‌السلام. شهادت امام صادق سال 148 است، و این وعده برای سال 140 است. سال 136، سال روی‌کارآمدن منصور [است]؛ اگر منصور روی کار نمی‌آمد، یا اگر حادثۀ بنی‌عباس پیش نمی‌آمد، گویا تقدیر عادی الهی بود که در سال 140، حکومت الهی و اسلامی سر کار آید. (65/4/28)

مبارزهٔ مستمر و خستگی‌ناپذیر با حاکمان جائر اموی و عباسی

امام صادق از سال اولی که عهده‌دار منصب امامت شد، یعنی سال 114 هجری تا لحظۀ شهادت، یعنی سال 148 هجری، یک مبارزۀ مستمر، درازمدت، و خستگی‌ناپذیر را علیه حکام جائر زمان ـ چه بنی‌امیه، چه بنی‌عباس ـ دنبال کرده است. در این مدت، در حدود شانزده سال مصادف با دوران بنی‌امیه بود. یعنی از سال 114 تا سال 130. که 132، سال شروع حکومت بنی‌عباس است و آن دو سال آخر هم که دو سال بلبشوی حکومت اموی بود. شانزده هفده سال، امام صادق مبارزه کرد. و چه مبارزۀ دشواری بود. اولین سال‌های این …

مبارزهٔ پنهانی و تبیین معارف اسلامی و مسئلهٔ امامت

و مبارزۀ خودش را شروع کرد. که مبارزۀ امام صادق یک مبارزۀ پنهانی بود. (62/5/14) امام صادق علیه‌السلام از فرصت استفاده کردند برای تبیین و تبلیغ همان سه هدفی که در زندگی امام سجاد اشاره شد؛ یعنی معارف اسلامی، مسئلۀ امامت، و به‌خصوص تکیه بر روی امامت اهل‌بیت. و این سومی در نیمۀ اول دوران زندگی امام صادق علیه‌السلام به‌وضوح مشاهده می‌شود.

دعوت مردم خراسان به حکومت امام صادق، نشانهٔ نزدیکی زمان موعود

… است. این حداکثر چیزی بود که در این باب می‌شد گفت. هرگز نوبت به داعیۀ حکومت اسلامی، یا نام‌بردن از شخص خاصی به‌عنوان حاکم نمی‌رسید. سال 56 حداکثر در محافل خصوصی بود که ما حکومت اسلامی را به‌عنوان یک داعیۀ مشخص مطرح کردیم. و تازه حاکمش را معیّن نمی‌کردیم. پس ببینید، اینکه در زمان امام صادق علیه‌السلام بلند می‌شوند می‌روند در اقصی نقاط کشور اسلامی، مردم را به حکومت امام صادق دعوت می‌کنند، معنایش چیست! آیا معنایش غیر از نزدیک‌شدن زمان موعود است؟ این همان سال 140 است، این همان چیزی است که خیزِ حرکتِ ائمه به‌طور طبیعی، آن را ایجاب می‌کرده و تشکیل حکومت اسلامی در آن دوران را نوید می‌داده است.

دعوت‌کنندهٔ خراسان موافق رضای امام و شاید فرستادهٔ ایشان

این گفته به‌وضوح نشان می‌دهد شخصی که در خراسان آن دعوت را می‌کرده، کاری موافق رضای امام انجام می‌داده و شاید فرستادۀ خود ایشان بوده است. این مربوط به مرحلۀ اول از دوران امام صادق علیه‌السلام است. و نشانه‌هایی ازاین‌قبیل در زندگی آن حضرت هست، که به گمان زیاد همه مربوط به همین مرحله است. (65/4/28)

نداشتن یاور مخلص، علت قیام نکردن امام صادق

… این به‌خاطر همین فکر بود. اگر بنا بود ائمه قیام نکنند، شیعه چرا بیاید بگوید شما قیام کن؟ این ذهنیت شیعه بود، مسلّم بود در نظر شیعه. امام هم در جواب او نمی‌گوید، ساکت شو مرد! قیام چیست! مگر ما می‌خواهیم قیام کنیم؟ ما نمی‌خواهیم قیام کنیم. این را نمی‌گوید. می‌گوید من یاور ندارم. او می‌گوید آقا صدهزار در خراسان دارید. بعد حضرت اصرار می‌کند، او کم می‌کند، کم می‌کند. بعد حضرت می‌گوید که برو داخل این تنور آتش. مرد نمی‌رود. امام یکی از اصحاب خودش، [هارون مکّی] را می‌فرماید که حالا تو برو داخل تنور آتش. او می‌رود داخل تنور. حضرت درِ تنور را می‌گذارد. آن خراسانی که آمده بوده، …

قیام در صورت داشتن هفده یار مصمم و فداکار

… امام صادق علیه‌السلام می‌گوید: بلند شو برویم بیرون مدینه. مثل‌اینکه محل و مکان، امن نبوده. بلند می‌شوند، از شهر بیرون می‌روند. (51/11/24) می‌گوید با امام رفتیم در یک بیابانی و نماز خواندیم و حرکت کردیم و راه رفتیم و چه و چه. تا رسیدیم به یک گلۀ گوسفندی. حضرت به من گفتند که اگر من به تعداد این گلۀ گوسفند آدم می‌داشتم و مرد مصمم و علاقه‌مند، قیام می‌کردم. می‌گوید برگشتم شمردم، دیدم هفده‌تاست.[20] اگر حضرت هفده نفر آدم مصممِ فداکارِ آماده برای مواجهه با تمام مشکلات می‌داشت قیام می‌کردند. اصل قیام را هیچ‌وقت ائمه منکر نشدند؛ این در زندگی امام صادق فقط نیست، در زندگی دیگران هم هست.

امام صادق در نگاه امام باقر، قائم آل محمد و عهده‌دار قیام

این کتاب شهید مرحوم مطهری را بخوانید دربارۀ جبر و اختیار.[22] درست روشن می‌کند معنای تقدیر را. این تقدیر الهی است. تقدیر الهی این بوده، بعد هم [محقق] نشده به‌خاطر بروز حوادثی. پس، از دید امام باقر علیه‌الصلاة‌والسلام مسئله برای امام صادق، مسئلۀ قائم آل محمد است یعنی بناست آن حضرت همین سِمت قیام را بر عهده داشته باشد و این کار را انجام بدهد و قیام کند. (67/8/8)

مبارزه به‌عنوان درس بزرگ زندگی آن حضرت

در دوران اختناق [ستم‌شاهی] ما دربارۀ زندگی ائمه و به‌خصوص زندگی امام صادق، بحث‌های متعددی می‌کردیم، با سه هدف. یک هدف این بود که به مردم زمان خودمان و به‌خصوص به روحانیون و طلابِ جوان بیاموزیم که درس بزرگ امام صادق، مبارزه است. این مبارزه‌ای که در زندگی امام صادق، از خلال زندگی‌نامۀ معطّر و منوّر آن حضرت در کتب حدیث و تاریخ به‌دست می‌آید، منافاتی ندارد با کار علمی و آموزش دین؛ بلکه عین آن است. و در این بیان، درس مبارزه را از امام صادق منتقل می‌کردیم به شاگردان امام صادق و شیعیانش، و …

رد تصور درس آن حضرت به‌سان عالمی منزوی و بی‌اعتنا

اینکه شنیدید امام صادق علیه‌السلام چهارهزار شاگرد داشت؛ با دهری[1] و طبیعی[2] و ملحد و بی‌دین و کج‌فهم مباحثه می‌کرد، خودش مباحثه می‌کرد، شاگردانش مباحثه می‌کردند، این را در این چهارچوب ببینید. تصور نشود که امام صادق که درس می‌داد، مثل [درس‌دادن] فلان عالمی بود که در فلان گوشۀ یک حوزه‌ای نشسته و به هیچ‌چیز جز همان درسی که خودش بلد است و علمی که بلد است، فکر نمی‌کند. یک‌مُشت شاگرد دور خودش جمع می‌کند و درسی می‌دهد، و بحثی می‌کند و عشقش و زندگی‌اش و امیدش، و همه‌چیزش آن درس است. این‌طور تصور نکنید امام صادق را، این غلط است. مسئله این نیست.

مجاهدی خستگی‌ناپذیر برای جلوگیری از نابودی اسلام و معارف آن

امام صادق آن مجاهد فی‌سبیل‌الله، آن انسان دست از جان شسته، آن مبارز خستگی‌ناپذیری است که می‌بیند اصالت‌ها، ارزش‌ها، مفاهیم، معارف، آن چیزهایی که میلیون‌ها ساعت ازطرف بهترین بندگان خدا صرف تعلیم آن شده، دارد از بین می‌رود؛ اسلامی که آن‌همه خون پایش ریخته شده، دارد نابود می‌شود. و می‌خواهد نگذارد که این انجام بگیرد. معارف امام صادق، درس و بحث امام صادق این بود. حدیث او، بیان فقه او، بیان کلام او، بیان تفسیر او، جمع‌کردن شاگرد او، در این چهارچوب و با این مبنا بود. او را با [استاد] یک حوزۀ علمیۀ معمولی، اشتباه نکنید. به همین دلیل بود که دستگاه خلافت روی درس و بحث و علم و …

کار علمی: تفسیر درست قرآن و بیان درست معارف و احکام الهی

پس کار علمی امام صادق عبارت بود از تفسیر درست قرآن، بیان درست معارف الهی، بیان درست احکام الهی، افشاکردن تحریف‌هایی که در معارف و احکام و تفسیر قرآن انجام گرفته، و افشای چهرۀ کسانی که این تحریف‌ها را انجام دادند. این کار علمی امام صادق [بود، همراه با] تربیت شاگردانِ درست و رهاکردن آنها در میان انبوه تودۀ مسلمان و ملت مسلمان در اقطار عالم اسلامیِ آن روز، که چندین برابر کشور کنونی ما بود؛ این خط اول. (67/8/8)

اعلام امامت خود در عرفات، نشانهٔ اوج مبارزه در اواخر بنی‌امیه

… یا «ها» یعنی چه؟ گفتند در لغت مثلاً بنی‌فمین، یا بنی‌فلان، یعنی «من». کنایه است از «من»؛ یعنی بعد از محمدبن‌علی، من امامم. (65/4/28) امامت را از سرچشمۀ معنوی و اصلی‌اش شروع می‌کند و شجره‌نامۀ امامت شیعی را برای مردم مسلمان ترسیم می‌کند. پیغمبر، اول‌امام بود. [بعد] یکی‌یکی اسم پدران خودش را می‌شمرَد، و بعد می‌گوید: سپس من! یعنی ادعای امامت و حکومت؛ که این نشان‌دهندۀ اوج مبارزۀ امام صادق است در اواخر دوران بنی‌امیه. این‌هم خط دوم.

کمک مالی و تشویق قیام‌کنندگان علوی بی‌آنکه خود وارد مبارزهٔ علنی شود

… در یک روایتی از امام صادق نقل شده که فرمودند: «وَ لَوَدِدتُ اَنَّ الخارِجِیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِهِ»[9] یعنی دوست دارم که خروج‌کننده و قیام‌کنندۀ از آل محمد قیام کند و مخارج عیالش با من [باشد]؛ زن و بچه‌اش را من اداره کنم. و روایاتی وجود دارد که امام صادق علیه‌الصلاة‌والسلام تنها به این تشویق‌ها و گفتن‌ها اکتفا نمی‌کردند، بلکه پول هم به اینها می‌رساندند، کمک هم به اینها می‌کردند؛ گاهی ترویج هم از آنها می‌کردند. (67/8/8) البته خودشان لازم یا مصلحت نمی‌دانستند که وارد بشوند. که این دلایلی دارد، که برای بنده این دلایل کاملاً روشن است. یعنی تحلیل زندگی امام صادق، ما را به آنجا می‌رسانَد که حقیقتاً مصلحت نبوده که امام صادق خودشان وارد این میدان عملی مبارزۀ علنی بشوند. این‌هم خط چهارم. (67/3/19)

رد تصور آن حضرت به‌سان عالمی معمولی با شاگردانی پای منبر

امام صادق را این‌طور باید شناخت، با این دید. واِلّ اینی‌که ما خیال کنیم که حضرت یک مرد عالمی بود، مثل بقیۀ علمایی که در آن عصر بودند، و نشسته بود و یک‌مُشت شاگردی هم داشت، این نبوده. می‌گویند چهارهزار شاگرد هم داشته حضرت؛ همه خیال می‌کنند حضرت روی منبر می‌نشسته، چهارهزار نفر پای منبر حضرت می‌نشستند؛ کجا این خبرها بود! چهارهزارتا، یعنی در طول زمان و به‌مرور؛ در عزلت، در خلوت، در دشواری، در تبعید. یک مدتی هم البته، چند سالی هم در این وسط، در این سی سال ـ که جنگ بین بنی‌امیه و بنی‌عباس بود و گرفتاری‌های هر دو طرف زیاد بود ـ آن حضرت یک‌قدری وسعت بیشتری داشتند. فرصت و میدان …

تبلیغات گستردهٔ آن حضرت و شیعیان برای بازگرفتن قدرت سیاسی

… حقی نیستند که نزاع بر سر آن را مسئلۀ اولویت در ارث حل کند. هیچ‌گاه دو نفر برای اینکه ثابت کنند دانش یا زهد کسی را به ارث برده‌اند، به خویشاوندی نزدیک‌تر با وی استدلال نمی‌کنند. این‌گونه استدلال فقط در جایی قابلِ ارائه است که نزاع بر سر یک شیء یا یک حق باشد؛ چنان‌که دیدیم شعرای زمان امام صادق ـ مانند سید حمیری و جعفربن‌عثمان و کُمِیت ـ با مطرح‌ساختن مسئلۀ امامت در اشعار خود و پاسخگویی به شاعران دیگری که در همین مسئله از عباسیان دفاع می‌کردند، به‌خوبی نشان می‌دهند که امام صادق و شیعیان ـ یعنی عناصر وابسته به آن حضرت ـ دست‌اندرکار تبلیغات همه‌جانبه و گسترده‌ای، در جهت بازیافتن و بازگرفتن قدرت سیاسی و راندن رقبای ناصالح خود از صحنۀ سیاست بوده‌اند. در اشعار بلیغ و بسیار هنرمندانۀ شعرای علوی ـ از قبیل کمیت، دعبل، فَرَزدَق، و بسیاری از شاعران بزرگ دیگر ـ شواهد فراوانی بر این سخن می‌توان یافت. پیشوای صادق/ص84-81

ابهام و پراکندگی گزارش‌های تاریخی زندگی امام به‌ویژه در آغاز امامت

در [ابتدا] لازم است به یکی از تأسف‌انگیزترین چیزهایی که برای پژوهشگر زندگی امام صادق علیه‌السلام مطرح می‌شود، اشاره کنیم. و آن این است که شرح زندگی امام، به‌ویژه در سالیان آغاز امامتش که مصادف با اواخر حکومت بنی‌امیه بود، در هاله‌ای از ابهام قرار دارد. این زندگی پُرماجرا و حادثه‌خیز، که کشمکش‌ها و فراز و نشیب‌های آن از لابه‌لای صدها روایت تاریخی مشاهده می‌شود، و نه در تاریخ و نه در گفتار محدثان و تذکره‌نویسان، هرگز به‌شکل مرتب و پیوسته منعکس نگشته، و زمان و خصوصیات بیشتر حوادث آن تعیین نشده است. پژوهشگر باید با تکیۀ بر قراین و ملاحظۀ جریان‌های کلی زمان، و مقایسۀ هر روایت با اطلاعاتی که دربارۀ اشخاص یا حوادث یادشده در آن از منابع دیگر می‌توان به‌دست آورد، زمان و مکان و خصوصیات حادثه را کشف کند. شاید یکی از علل این گنگ‌بودن و ابهام، به‌ویژه در …

ترسیم خطوط اصلی زندگی امام از نمودارهای مهم آن و اصول تفکر و اخلاق او

تنها راهی که می‌تواند ما را با خط کلی زندگی امام آشنا سازد، آن است که نمودارهای مهم زندگی آن حضرت را، در لابه‌لای این ابهام‌ها یافته، و به کمک آنچه از اصول کلی تفکر و اخلاق آن حضرت می‌شناسیم، خطوط اصلی زندگی‌نامۀ امام را ترسیم کنیم. آنگاه برای تعیین خصوصیات و دقایق، در انتظار قراین و دلایلِ پراکندۀ تاریخی و نیز قراینی به‌جز تاریخ بمانیم. پیشوای صادق، ص68-65

مبارزهٔ دامنه‌دار برای قبضهٔ قدرت و برپایی حکومت اسلامی و علوی

امام صادق صلوات‌الله‌علیه مشغول یک مبارزۀ دامنه‌دار و پیگیر بود، مبارزه برای قبضه‌کردن حکومت و قدرت و به‌وجودآوردن حکومت اسلامی و علوی؛ یعنی امام صادق صلوات‌الله‌علیه زمینه را آماده می‌کرد تا بنی‌امیه را از میان ببرد و به‌جای آنها حکومت علوی را که همان حکومت راستین اسلامی است بر سر کار بیاورد. (59/6/14) و در این مبارزۀ طولانی، توفیقات زیادی داشت، توانست تلاش خودش را ادامه بدهد و جمع یاران و دوستان خود را هر لحظه بیشتر کند؛ وسیلۀ ازبین‌رفتن دستگاه حکومت بنی‌امیه، تلاش یاران امام صادق بود که البته بنی‌عباس به ناحق از آن بهره‌برداری کردند. (62/5/14) مورّخ در تاریخ می‌نویسد که در خراسان، کسانی که برای بنی‌عباس شمشیر می‌زدند تا اواخر کار خیال می‌کردند که برای آل علی دارند شمشیر …

پرهیز ماهرانه از به خدمت گرفته شدن به‌وسیلهٔ تشکیلات بنی‌عباس

محمدبن‌علی یک جوانی است پرانرژی و فعال، و ازطرفی به‌قدر امام صادق، امام باقر و امام سجاد مورد نظرِ دستگاه خلافت نیست، بنا می‌کند این تشکیلات را توسعه‌دادن. یک جاهایی هم تشکیلات بنی‌عباس با تشکیلات علویون تلاقی می‌کنند باهم، مخصوصاً در زمان امام صادق، که امام صادق با زبردستی و مهارت، از اینکه به‌وسیلۀ آنها استخدام بشود و آنها از نیروی امام صادق استفاده بکنند، شانه خالی می‌کند، [به‌خصوص] در داستان بیعت با محمدبن‌عبدالله بن حسن، [معروف به] نفْس زکیه[7].

سوزاندن نامهٔ ابوسلمهٔ خلال در پاسخ به پیشنهاد حکومت

… این نامه را هم، نوشت برای عبدالله‌بن‌حسن محض، که نوۀ امام حسن است[10] و رئیس بنی‌الحسن بود؛ عبدالله‌بن‌حسن بن حسن. امام صادق علیه‌الصلاة‌والسلام بزرگ بنی‌الحسین بود، اولاد امام حسین از آل علی. آن عبدالله، عبدالله محض، بزرگ آل حسن بود، پدر محمدبن‌عبدالله. ..امام صادق وقتی‌که نامه را قاصد برایش آورد، شمع یا چراغی جلوی حضرت بود، این نامه را حتی باز نکردند حضرت بخوانند، تا قاصد گفت این نامه را ابوسلمۀ خلاّل فرستاده برای شما، نامه را از او گرفتند، گرفتند روی چراغ و سوزاندند، گفتند برو به ابوسلمه بگو این جواب من است. (68/2/11) امام صادق با او نمی‌تواند بسازد، امام صادق یک سیاست‌مدار نیست، یک تشنه‌کام حکومت و خلافت نیست، یک سیاست‌باز و قمارباز عالم سیاست نیست که به هر شکل و به هر تقدیری حکومت دستش آمد، مغتنم بشمارد و روی چشم بگذارد. امام صادق یک رهبر مسلکی است، برای او …

سخت‌تر بودن آزمایش دوران بنی‌عباس و از دست رفتن فرصت اعلام امامت

دوران بنی‌عباس، دوران آزمایش سخت امام صادق بود، یعنی از دوران بنی‌امیه سخت‌تر؛ زیرا بنی‌عباس، منصور عباسی، سفّاح ـ برادر منصور ـ و دیگر کسانی که دوروبَر اینها بودند، روزگاری در کنار امام صادق، با دستگاه بنی‌امیه مبارزاتی داشتند. چون خود آنها از بنی‌هاشم بودند، خصوصیات و ویژگی‌های کار امام صادق و ائمه را می‌شناختند، لذا سخت‌گیری می‌کردند. امام صادق که در اواخر دوران بنی‌امیه این امکان را پیدا می‌کرد که بیاید در محشر عظیم مردم در مِنا، بایستد و امامت خود را و استحقاق خلافت خود را به صدای بلند بیان بکند[13]، در دوران بنی‌عباس این فرصت را هرگز پیدا نمی‌کرد. و منصور عباسی و ابوالعباس سفّاح ـ که در زمان امام صادق این دو خلیفۀ عباسی بودند ـ روزبه‌روز فشار را بر آن حضرت سخت‌تر می‌کردند. (62/5/14)

طرح پرسش امکان قیام با یاران اندک در برابر دستگاه بنی‌عباس

درمقابل یک‌چنین دستگاه قدرتی، امام صادق علیه‌السلام چه کند؟ امام صادق علیه‌السلام با یک‌چنین وضعیتی، با یاران و دست‌پروردگان اندکش، و با اکثریت نادانی که شعار انقلابی بنی‌عباس آنها را فریب داده است، و با دشمنان تازه‌نفسی که اسرار خاندان بنی‌هاشم را خوب می‌دانند، آیا باید قیام کند؟ خروج کند؟ آیا این عملی است؟ منصور، عددِ شیعیان امام صادق علیه‌السلام را هم می‌دانست. سفّاح می‌دانست که از کجاها برای امام صادق علیه‌السلام نامه می‌آید، از کجاها برایش پول می‌فرستند، و مردم کدام ولایات به او علاقه‌مندترند. باید هم می‌دانست، چون اینها دیروز درمقابل بنی‌امیه باهم هم‌جبهه …

رد کناره‌گیری و اکتفا به تدریس و ادامهٔ مبارزه در دوران نامساعد

امام صادق چه می‌کند؟ ـ توجه کنید، نقطۀ حساس اینجاست ـ امام صادق از دورانی مساعد وارد دورانی نامساعد شد؛ از میان جامعه‌ای ناراضی، داخل جامعه‌ای راضی و خشنود شده. چه‌کار خواهد کرد؟ آیا امام صادق وقتی دید که موقعیت ضعیف شد، دست از تلاش خود برمی‌دارد؟ آیا آن‌چنانی که مدعیانِ پیروی‌اش می‌گویند، دل به تدریس خوش می‌کند؟ آیا امام صادق، درِ خانه را می‌بندد و داخل خانه می‌رود؟ نه! این کار را نکرد امام صادق. بلکه مبارزه کرد؛ اولاً آن ایدۀ مبارزی را حفظ کرد. آنچه را که تا آن روز برای او زنده بود و حرکت و تلاش می‌کرد، این را در روح خود و مغز خود زنده نگه داشت. آن‌کسانی‌که از راه‌های عزیز، از راه هدف‌های شریف برمی‌گردند، علت اساسی‌اش این است که آن هدف در روح خود آنها، در دل خود …

لزوم آغاز دوبارهٔ تبلیغات برای افشای غصب خلافت به دست بنی‌عباس

[بعد] باید دست به یک ابتکار خیلی عالی بزند؛ اول باید تبلیغات خود را از نو شروع کند، زمینه‌های فکری را آماده کند، مردم را با این حقیقت، یعنی غصب خلافتی که بنی‌عباس ـ این مدعیان هاشمی‌گری و مخالفان دین بنی‌هاشم ـ به‌جای بنی‌امیه کرده‌اند آشنا کند. اول باید بشناساند که اینها فاسقند، فاجرند، دروغ‌گو‌یند؛ البته از راهش. ثانیاً باید طرز فکر تشیّع را هم ـ آن طرز فکری که امام صادق علیه‌السلام در رأس آن قرار گرفته و تشیّع، زندۀ به آن طرز فکر است ـ در بین مردم ترویج کند. ثالثاً باید آن جمعیتی را پرورش دهد و تربیت کند که باید کنار دست او بایستند و حرکت و قیام کنند و …

از سرگیری مبارزات تبلیغاتی و ایدئولوژیک و احیای تشکیلات شیعه

… را نخواهد کرد، بلکه او دنبالۀ رشتۀ بنی‌امیه را خواهد گرفت؛ و گرفت و تبلیغات کرد و در نتیجه وضع شیعه در زمان منصور، مثل وضع شیعه در زمان عبدالملک و مروان و حَجّاج و زیادبن‌ابیه و عبیدالله زیاد و دیگر گذشتگان اموی شد. اینها را چه کسی باید درست کند؟ امام صادق. امام صادق باید از نو، همان مرحله‌ای را که امام سجاد علیه‌السلام شروع کرد، شروع کند. مبارزات تبلیغاتی و ایدئولوژیکی خود را با کمال شدت، آن‌چنان‌که می‌تواند، تعقیب کند؛ حزب شیعه را سروسامان دهد، جمعیتی را که از دست رفته‌اند، باز دور هم جمع کند و گرد بیاورد، باز همان تشکیلات منظم را از نو احیا و زنده کند و وقتی‌که زمینه آماده شد، حرکت کند و قیام کند. در کلمات خود امام صادق علیه‌السلام که بر منبرها خوانده می‌شود و شماها می‌شنوید، مضمون این کلمات وجود دارد، همین نکته‌ای که الان من گفتم، مضمونش تقریباً خیلی صریح وجود دارد.

استفاده از مجال ده‌سالهٔ گرفتاری بنی‌عباس برای آموزش

..امام صادق علیه‌السلام باید بسازد، باید درست کند، باید از سنگ‌هایی که دشمنانش به‌وجود آورده‌اند، آدم بتراشد؛ و شروع کرد. ده سالِ اول، مطلب معلوم نبود، ده سال مطلب مکتوم بود. بنی‌العباس گرفتاری‌هایی داشتند، دشمنانی بودند از شام و از یمن و از جاهای دیگر که بنی‌عباس باید با اینها می‌جنگیدند، و امور را اداره می‌کردند؛ لذا به اینکه بخواهند به امام صادق علیه‌السلام بپردازند، نمی‌رسید. در نتیجه مجالی برای امام صادق علیه‌السلام به‌وجود آمد. این چندین‌هزار روایت را ما از آن ده سال داریم. بعد که منصور فارغ و آرام شد، دید عجب، همان کارهایی که در زمان بنی‌امیه فرزندان علی علیه‌السلام می‌کردند، از نو همین کارها شروع شده است. او آشناست، روش‌شناس است، برنامۀ بنی‌علی علیه‌السلام دست منصور است، باهم کار کرده‌اند، می‌داند اینها چه‌کاره‌اند، می‌داند از …