برملاکردن داعیهٔ امامت شیعی و رساندن پیام تشیع به همهٔ مسلمانان با قبول ولیعهدی
4. اما بهرهبرداری اصلی امام از این ماجرا بسی از اینها مهمتر است. امام با قبول ولیعهدی، دست به حرکتی میزند که در تاریخ زندگی ائمه پس از پایان خلافت اهلبیت در سال چهلم هجری تا آن روز و تا آخر دوران خلافت بینظیر بوده است، و آن برملا کردن داعیۀ امامت شیعی در سطح عظیم اسلام و دریدن پردۀ غلیظ تقیّه و رساندن پیام تشیّع به گوش همۀ مسلمانهاست. تریبون عظیم خلافت در اختیار امام قرار گرفت و امام در آن، سخنانی را که در طول یکصدوپنجاه سال جز در خفا و با تقیّه و به خصیصین[23] و یاران نزدیک گفته نشده بود، به صدای بلند فریاد کرد و با استفاده از امکانات معمولی آن زمان که جز در اختیار خلفا و نزدیکان درجۀ یک …
مناظرات و نامهٔ جوامعالشریعه و حدیث امامت نمایشگر موفقیت امام
مناظرات امام در مجمع علما و در محضر مأمون که در آن قویترین استدلالهای امامت را بیان فرموده است،[24] نامۀ «جوامعالشریعة»[25] که در آن همۀ رئوس مطالب عقیدتی و فقهی شیعی را نوشته است، حدیث معروف امامت که در مَرو برای عبدالعزیزبنمسلم[26] بیان کرده است، قصاید فراوانی که در مدح آن حضرت به مناسبت ولایتعهدی سروده شده و برخی از آن مانند قصیدۀ دِعبِل و اَبونُواس[27] همیشه در شمار قصاید برجستۀ عربی بهشمار رفته است، نمایشگر این موفقیت عظیم امام است.
ارتباط با مردم در هر فرصت برخلاف خواست مأمون برای جدایی امام از مردم
5. درحالیکه مأمون امام را جدا از مردم میپسندید و این جدایی را در نهایت وسیلهای برای قطع رابطۀ معنوی و عاطفی میان امام و مردم میخواست، امام در هر فرصتی خود را در معرض ارتباط با مردم قرار میداد. بااینکه مأمون آگاهانه مسیر حرکت امام از مدینه تا مَرو را به طرزی انتخاب کرده بود که شهرهای معروف به محبت اهلبیت مانند کوفه و قم در سر راه قرار نگیرند،[29] امام در همان مسیر تعیینشده، از هر فرصتی برای ایجاد رابطۀ جدیدی میان خود و مردم استفاده کرد. در اهواز آیات امامت را نشان داد،[30] در بصره خود را در معرض محبت دلهایی که با او نامهربان بودند قرار داد، در نیشابور حدیث «سلسلةالذهب» را برای همیشه به یادگار گذاشت و علاوهبرآن نشانههای معجزهآسای دیگری نیز آشکار ساخت و در جابهجای این سفر طولانی فرصت ارشاد مردم را مغتنم شمرد. در مَرو که سرمنزل اصلی و اقامتگاه خلافت بود هم هرگاه فرصتی دست داد حصارهای دستگاه حکومت را برای حضور در انبوه جمعیت مردم شکافت.
دلگرمی و حمایت از سرجنبانان تشیع بهجای تشویق آنان به سکوت و سازش
6. نهتنها سرجنبانان تشیّع از سوی امام به سکوت و سازش تشویق نشدند، بلکه قراین حاکی از آن است که وضع جدید امام موجب دلگرمی آنان شد و شورشگرانی که بیشترین دورانهای عمر خود را در کوههای صعبالعبور و آبادیهای دوردست و با سختی و دشواری میگذراندند با حمایت امام علیبنموسی الرضا حتی مورد احترام و تجلیل کارگزاران حکومت در شهرهای مختلف نیز قرار گرفتند. شاعر ناسازگار و تندزبانی چون دعبل که هرگز به هیچ خلیفه و وزیر و امیری روی خوش نشان نداده و در دستگاه آنان رحل اقامت نیفکنده بود و هیچکس از سرجنبانان خلافت از تیزی زبان او مصون نمانده بود و به همین دلیل همیشه مورد تعقیب و تفتیش دستگاههای دولتی به سر میبرد و …
روگردانی آگاهانه از امور خلافت با وجود برخورداری از امکانات و حرمت
یک سال پس از اعلام ولیعهدی، وضعیت چنین است. مأمون، علیبنموسی را از امکانات و حرمت بیحدومرز برخوردار کرده است، اما همه میدانند که این ولیعهد عالیمقام در هیچیک از کارهای دولتی یا حکومتی دخالت نمیکند و به میل خود از هرآنچه به دستگاه خلافت مربوط میشود روگردان است و همه میدانند که او ولیعهدی را به همین شرط که به هیچ کار دست نزند قبول کرده است.
شناختهشدن امام در چشم مردم بهعنوان شایستهتر از خلیفه برای خلافت
مأمون چه در متن فرمان ولایتعهدی و چه در گفتهها و اظهاراتِ دیگر، او را به فضل و تقوا و نسَبِ رفیع و مقام علمی منیع ستوده است و او اکنون در چشم آن مردمی که برخی از او فقط نامی شنیده و جمعی به همین اندازه هم او را نشناخته و شاید گروهی بغض او را همواره در دل پرورانده بودند، بهعنوان یک چهرۀ درخور تعظیم و تجلیل و یک انسان شایستۀ خلافت که از خلیفه به سال و علم و تقوا و خویشی با پیغمبر، بزرگتر و شایستهتر است شناختهاند.
انکار سخن دروغ منسوب به خود و شکایت به خدا از ستم دستگاه
هنگامیکه اَبیالصَّلت این خبر را برای امام آورد، حضرت فرمود: «بار الهی، ای پدیدآورندۀ آسمانها و زمین، تو شاهدی که نه من و نه هیچیک از پدرانم هرگز چنین سخنی نگفتهایم و این یکی از همان ستمهایی است که از سوی اینان به ما میشود.»[32]
ورود و شهادت امام در خراسان مایهٔ محبت مردم این مناطق به اهلبیت (ع)
امام به خراسان و مَرو رسیدند. مرکز هم مَرو بود، که در ترکمنستانِ فعلی واقع شده است. بعد از یکی، دو سال هم که شهادت حضرت بود و مردم داغدار شدند. هم ورود امام ـ که نشاندادن جلوهای از چیزهای ندیده و نشنیدۀ مردم بود ـ و هم شهادت آن بزرگوار ـ که داغ عجیبی بنا کرد ـ در واقع تمام فضای این مناطق را در اختیار شیعه قرار داد؛ نهاینکه حتماً همه شیعه شدند، اما همه محب اهلبیت شدند. در این فضا، شیعیان ریختهاند کار کنند. شما میبینید «اشعریین» در قم پیدا میشوند.[18] اینها چرا آمدند؟ اشعریین که عربند. اینها پا شدند به قم آمدند و بساط حدیث و معارف اسلامی را در قم پهن کردند و آنجا را پایگاه قرار دادند. در ری هم امثال کُلینی[19] بلند شدند. …
رد قیاس برادرش زید با عمویش زید بن علی
… امام هشتم را در همین دستگیری، خریداری و او را از [آنِ] خود کرده بود؛ و مأمون به این وسیله، هم میخواست او را آزاد کند و هم ذهن امام علیهالسلام را یکطوری صاف کند که امام تصور نکند که این برادرش جزو تشکیلات مأمون عباسی شده؛ لذا اینطوری با امام حرف میزند. امام فوراً جلوی او را گرفتند و گفتند: «لا تَقِس اَخی زَیداً اِلَی زَیدِبنِ عَلِیٍّ» تو برادر من زید را به عمویم زید قیاس نکن، او کسی بود و این کس دیگری است. عموی من زید برای خاطر حکومت آل محمد صلیاللهعلیهوآله قیام کرد و اگر چنانچه به حکومت میرسید به وعدۀ خود وفا میکرد؛ یعنی حکومتش حق بود، حکومتش حکومت قانون بود، شاید در رأس حکومت، امام صادق علیهالسلام را قرار میداد؛ اما برادر من اینطور نبود، برادر من یک آدم اوباشی بود، یک آدم بیخود و جاهطلبی بود.
سالم ماندن ایشان بهعنوان محور مبارزات شیعه پس از امام کاظم
… مست قدرت و غرور بود؛ بدانید قدرتی که آن روز هارونالرشید داشت، امروز در دنیا، این سیاستمداران و حاکمان و پادشاهان و رؤسای جمهور دنیاپرست، هیچکدام ندارند؛ ابرقدرتهای امروز، آن سلطنت و قدرت هارونالرشید مستبدِ آن روز را ندارند. یکچنین آدمی در رأس قدرت بود. (63/9/3) اما علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه که امام بود و محور مبارزات شیعه بود، سالم ماند. این مسائلی که در بعضی از زبانها هست که سرگرم بودند، نمیتوانستند پیدا کنند، مسائل درستی نیست، هارونالرشید یک سیستم امنیتی و اطلاعاتی قوی در سراسر [حکومت] اسلامی داشت، هرچه هم کوشش میکردند که هستۀ اصلی مبارزات را پیدا بکنند، ممکن نمیشد. (59/6/30)
مبارزهٔ سیاسی امام از راه فرستادن مبلغان به سراسر کشور اسلامی
بعد به برکت هرکدام از این بزرگمردان و ستارگان درخشان، یک آبادیای، یک شهری، یک مرکز تجمعی [درست] شد. این مبارزۀ سیاسی علیبنموسی الرضا را میفهماند. که در آن روز به تمام اطرافواکناف کشور اسلامی، این مبلّغین را میفرستند. شما میتوانید این را به یاد بیاورید.
پنهان ماندن فعالیت امام از هارون با ظاهر زندگی ساده
… کسی جانشین است و این جانشین چهکار میکند. تحقیقات کردند و گفتند که در اولاد موسیبنجعفر، آنکه از همه به پدرش نزدیکتر بود و شایستهتر بود و مورد توجه بود، علیبنموسی است. او باید جانشینش باشد. فوراً [پیغام دادند] که زودی ببینید علیبنموسی چهکار میکند. گزارشی که از حاکم مدینه، بعد از مثلاً یک ماه، دو ماه به دست هارون رسید، این بود که ما دربارۀ علیبنموسی تحقیق کردیم، دیدیم که این جوان به کارهای کوچک زندگی مشغول است. یک خروس و یک بز خریده، و اینها را برده در خانه و با همینها مشغول به گذرانِ زندگی است. خلاصه، دارد خروسداری و بزداری و دامداری میکند، آنهم در یک حد کوچک. حالا شاید هم [تعبیرشان] این بود که با همینها بازی میکند. خیال هارون تخت شد، راحت شد. گفت الحمدلهل، [این] پسر افتاده به فکر زندگی، آنهم چه زندگی کوچکِ حقیری، خروس و بز و اینها.
انجام همهٔ شئون امامت در پوشش تقیه: جمع شیعیان، آموزش و ایجاد پیوند
خب، هارون دیگر تا آخر عمرش ـ که چند سال هم بعد از موسیبنجعفر زنده بود؛ چون هارون، وقتی موسیبنجعفر شهید شد، خیلی جوان بود ـ به علیبنموسی الرضا کاری نداشت. خیالش راحتِ راحت بود. امام هشتم هم در پوشش تقیّه، تمام کارهای شئون امامت را انجام داد. شیعیان را جمعکردن، تعلیمات اسلامی به اینها دادن، قرآن را و فرهنگ اسلامیِ بهشکل درست را به اینها آموختن، اصحاب را و هواداران را در سراسر عالم اسلام ـ که خیلی هم آنوقت بزرگ بود ـ جمعوجور کردن، با اینها مکاتبهکردن، از اینها کمکطلبیدن، اینها را نسبت به سرنوشت تشیّع علاقهمندکردن. خراسان، آنوقت مثلاً مرکز شیعه بود، مصر مرکز شیعه بود، یمن همینطور، و بعضی جاهای دیگر همینطور، شاید عراق مثلاً، کوفه و بصره یک مقداری شیعهها بودند، اینها را با یک پیوندِ معنویِ فکری و مالی به هم متصلکردن. این کارهایی که ائمۀ ما میکردند، زمینه را برای یک …
امتناع امام از رفتن به خراسان با بیان ماندن کنار قبر پیامبر
حالا امام چهکار کرد؟ امام وقتیکه قضیه مطرح شد، گفتند نه، من نمیآیم. من از کنار قبر جدم پیغمبر، جدا نمیشوم؛ نمیآیم.
پذیرش ظاهری دعوت همراه با فهماندن اجبار و ظلم به مردم
حضرت در برآورد خودش میبیند که اینها مصمماند و او را به هر تقدیر خواهند برد. اگر او نرود، و بهزور ببرند، البته بعضی از منافع عاید خواهد شد؛ اما بعضی از منافع هم فوت میشود. که حالا میگویم آن منافعی که فوت میشود، چیست، آنهایی که عاید میشود، چیست. لذا در مجموعِ جمعبندیِ خودش، امام علیبنموسی الرضا به این نتیجه رسید که باید بگوید بسیار خب میآیم و با آنها برود؛ اما به مردم بفهماند که من را بهزور دارند میبرند. یعنی هم بهزور بردن را و اعمال زوری که دارد میشود و ظلمی که میشود، را به مردم تفهیم کند، و هم اینکه علیالظاهر با قبول دعوت برود. امام در جمعبندیاش به این نتیجه رسید. حالا چرا؟ پس امام هم دنبال مصالحی بود. این مصالح را من میشمارم.
بهرهگیری زیرکانه از امکانات دستگاه مأمون برای پشتیبانی نامحسوس از مبارزان
اولاً در مورد اصل رفتن. امام دیدند که اگر بروند به آنجا، با امکاناتی که قاعدتاً مأمون در خراسان در اختیار امام خواهد گذاشت، میتوانند زیر کاخ حکومت مأمونی، بهصورت نامحسوس، به همۀ مبارزینی که به خودشان متصلند، امکانات بدهند. یک آدم زرنگ این کار را میتواند بکند. درست است که مأمون میخواهد دستوبال امام را ببندد، اما امام هم ـ که بهنوبۀ خود سیاستمدار زیرکی است، و از مأمون زیرکتر است ـ با استفادۀ از همان امکانات، میخواهد دستوبال دوستان خودش و یاران خودش را باز کند. و دیدیم که کرد. این یک؛ یعنی تهیه و تقسیم امکانات میان عناصر انقلابی و زبده.
فرصت سفر به خراسان برای تماس نزدیک با شیعیان و تقویت روحیهٔ آنان
… خود از راه دور سخن گفته است، مردم امام را ندیدهاند؛ به همین دلیل، سخنان، آنچنانکه باید، بیپرده و عریان با مردم در میان گذاشته نشده. یک حرف را تا از مدینه بردارند، بیاورند خراسان، نیشابور، توس، مرو، برسانند به مردم، این سخن آن طراوت خود را از دست میدهد. (59/6/30) این یک امکان طبیعی برای علیبنموسی الرضا بود که میتوانست با این حرکت برود از نزدیک با یارانش، با دوستانش، با شیعیان خود تماس بگیرد، و آنها را تقویت کند و به آنها روحیه بدهد. آنها را درمقابل حرکت بنیعباس به مقاومت و سرسختی بیشتری تشویق کند و فکر خود را به آنها برساند. امروز حالا مثلاً آدم با یک تلویزیون حرف میزند، اقصی نقاط دنیا هم ممکن است بشنوند؛ اما آن روز که امام میخواهد حرف بزند، وسیلۀ تبلیغ ندارد. و با چه عسرتی تبلیغات امام انجام میگیرد. این فرصت که بتواند خودش برود رویاروی با تودۀ مردم حرف بزند، از چهاردیواری …
ایجاد انگیزه و احساس مظلومیت در مردم مدینه با فهماندن اجبار در بردن امام
ثالثاً؛ به مردم مدینه، که امروز به دوریِ او دچار خواهند شد، یک چیزی بدهد که بالقوه مثل وجود خود اوست؛ یک انگیزه، یک عقده، یک فکر برانگیزاننده به آنها بدهد. و آن این است که به آنها بگوید که امامشان را مأمون عباسی بهزور از آنجا برداشت برد؛ این احساس مظلومیت را در مردم مدینه بهوجود بیاورد. میدانید، وقتیکه شخصیت مورد علاقۀ مردم بین مردم است، خب روی مردم کار میکند. وقتی او را برمیدارند، میکَنند، میبرند، زندانش میکنند، تبعیدش میکنند، خود او نیست که روی مردم کار کند؛ اما یاد او، داغ او، مردم را برمیانگیزد. به همین دلیل است که شهادتها …
رفتن به خراسان برای اثبات فریبکاری مأمون در دادن حق آل علی
… اینکه بتوانند ادارۀ حکومت بکنند، نداشتند. مأمون عباسی، مرد مؤمنِ خالصِ بیریا آمد حکومت را داد به اینها؛ نتوانستند بگیرند، نتوانستند اداره کنند؛ گفتند ما زاهدیم، ما از دنیا بیزاریم. آقا چرا دروغ میگویید! این حرف را هم آن روز میگفتند، هم بعدها میگفتند. علیبنموسی الرضا جلوی این حرف را گرفت. رفت، تا ثابت کند که نه، مأمون عباسی حق آل علی را نمیدهد، دغل میکند، کَلک میزند، ریاکاری میکند. این چهار.
فرصت سفر برای دیدار مأموران امام، جذب نیروهای آماده و ساختن پایگاه اندیشهٔ شیعی
… خودش را فرستاده در کوهها و دشتها و شهرها و روستاها و جادههای ایران. اما آنوقت نه تلفن هست، نه پست هست، نه تلویزیون و رادیو هست که اطلاعیه بدهد؛ مدتها، ماهها، سالها گذشته، و آنان از امامِ خود خبری ندارند، از او دستوری نگرفته و به او گزارشی نداده[اند]. حرکتِ علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه به ایران و آمدن به خراسان، این فرصت را میدهد که سر راه، همۀ کسانی که ازطرف امام مأمورند، این فرصت را پیدا کنند، این امکان را پیدا کنند که بیایند با امام صحبت کنند، و نیرو بگیرند. فرصت میدهد که شعرا با هیجانی که بهوجود میآید، بروند معارف عالی خاندان پیغمبر را در اختیار مردم بگذارند. فرصت میدهد که عناصر بالقوه، عناصری که هنوز پیوسته نیستند، اما آمادۀ پیوستگیاند، به امام جذب شوند. و بالاخره فرصت میدهد که امام برود و از پایگاه قدرت و حکومت مأمون، پایگاهی بسازد برای اشاعۀ اندیشۀ درست اسلامی و داعیۀ امامت و خلافت شیعی. (59/6/30)
از دست رفتن فرصت سخنرانی و دیدار با شیعیان در صورت بردن امام به زور
خب، حالا اگر حضرت صبر میکرد که او را بهزور ببرند، خیلی از این مصالح از دست میرفت. زیرا اگر حضرت را بهزور میبردند، دیگر حضرت در راه، امکان این را نداشت که سخنرانی برای مردم بکند. در نیشابور، درمقابل چندصدهزار آدم، اصولیترین حرفهای اسلام را در یک جمله بگوید. یا به سراغ شیعیان دورافتادۀ خودش برود؛ که در نیشابور امام این کار را کرده. از یک فرصتی استفاده کرده، رفته خانۀ یکی از دوستانش، از شیعیان. این خیلی کار مهمی است. و ما نیشابورش را خبر داریم. هیچ دلیلی نداریم که حضرت در دَه شهر دیگر هم این کار را نکرده باشد؛ منتها نیشابور اتفاقاً راویاش ـ خدا پدرش …
گریاندن خاندان در وداع و خبر از بیبازگشتی برای نشان دادن اجبار در سفر
… با کمال عزت و احترام از مدینه میبرند خراسان. برای اینکه ولیعهدش کنند علیالظاهر! اما حضرت در مدینه، مردم را گریه میاندازد. حضرت جمع میکند کنیزها و خدمه و اهلبیت و همۀ فرزندان را، برادران و خویشاوندان و اهل خودش را و میگوید بر من گریه کنید! تعجب میکنند؛ یکی میگوید مثلاً یا اباالحسن، گریه سر راه مسافر میمنت ندارد ـ همینهایی که شنیدید ـ بعد حضرت میگویند بله، او مسافری است که امید برگشتن داشته باشد! یعنی چه؟ یعنی من امید برگشتن ندارم. یعنی چه؟ یعنی مأمون دارد من را میبرد که بکُشد. پس ببینید، بااینکه با عزت و با احترام دارد حرکت میکند حضرت، آن اثرِ با زور و با فشار بُردهشدن را در مدینه باقی میگذارد و میرود. میرود حرم رسولالله با وضع گریهآلودی خداحافظی میکند از پیغمبر، و راه میافتد میرود. (60/9/26)
دیدار با مردم و یاران در شهرهای مسیر و رساندن اندیشهٔ خود به آنان
[بنابراین امام از مدینه تا خراسان] در شهرها، از هرجا که عبور میکرد، مردم را ملاقات میکرد و در این راهها و در فاصلهای که امام طی کرده ـ که البته در تاریخ معیّن شده که از کجا آمده ـ در آنجاهایی که امام میرفته، طبق قراین، دوستان، امامزادهها، فرستادهها، و برگزیدهها توانستهاند با امام ملاقات کنند. و امام وارد خراسان شده است، درحالیکه صدهاهزار مردم، از نزدیک امامشان را دیدهاند و سخن او را شنیدهاند. و بلندگوی عظیمی در اختیار آن جناب قرار گرفته بود که توانسته اندیشه و فکر خودش را به مردم برساند.[6]
بیان لب پیام اسلام در اجتماع عظیم نیشابور با حدیث کلمهٔ لا اله الا الله
مسئلۀ نیشابور و ورود به شهر نیشابور یکی از برجستهترین بخشهای این مسافرت است. و این حدیث، معروف است؛ امام علیهالسلام وقتی وارد نیشابور شدند، مردم، آن اجتماع عظیم را تشکیل دادند. امام لازم نمیداند یک سخنرانی مفصّل بکند، شاید هم برای سخنرانی مفصّلِ آشکار امکانی در اختیار امام نیست. اما از فرصت استفاده میکند و لُبِّ همۀ مسائل مورد نظر خود را میگوید: «کَلِمَةُ لااِلَهَ اِلَّا اللهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[9] این پیام اسلام است. تمام اسلام در این کلمه است: «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه. لاالهالاالله نفی همۀ قدرتهای غیر خدایی است. و شما ببینید که داعیۀ ائمه مگر چیست؟ ائمه چه میخواهند بگویند؟ ائمه که قدرتطلب نبودند. ائمه که مقام را برای خود نمیخواستند. دعوت شیعی از روز اول برمبنای این …
اعلام حقانیت خود و غصب خلافت به دست مأمون با جملهٔ «و انا من شروطها»
… است، همۀ هواها و هوسهای نفسانی ازاینقبیل است، همۀ دلبستگیهای به مقام، به مال، به هرچه که در زندگی برای انسان جاذبه دارد، ازاینقبیل است؛ اینها معبودند، الهِ الّ الله هستند. این قابل فکرکردن است، قابل فهمیدن است. هر انسانی با تدبر میتواند این را بفهمد. وقتی مردم را خوب به فکر فرومیبرد، بعد یک جملۀ دیگر هم اضافه میکند: «بِشَرطِها»؛ یعنی لاالهالاالله را اگر میخواهی در زندگی پیاده کنی، پیادهکردن این مفهوم کلی به این صورت است که این شرط را در نظر بگیری. «وَ اَنَا مِن شُروطِها» یعنی همان حرفی را که صدها مبلّغ و گوینده از خاندان پیغمبر، باید راهها را طی کنند تا به یک جمعیتی برسند و آهسته درِ گوششان بگویند، علیبنموسی الرضا با صدای بلند این مطلب را به همۀ مردم رساند؛ یعنی حقانیت خود و غصب خلافت بهوسیلۀ مأمون را به اطلاع مردم رساند. این شگردِ کار علیبنموسی الرضاست. (59/6/30)
برتری بازگشت بر ایستادگی بهعنوان راه سیاستمدارانه و مکر الهی
خب، اینجا هم حضرت دوتا کار میتوانست بکند؛ یک کار اینکه برگردد، که برگشت؛ یک کار هم اینکه بگوید نهخیر! برنمیگردم. مأمون غلط کرده گفته. میرویم نمازمان را میخوانیم. برود نمازش را بخواند، خطبه بخواند و افشا بکند. کدام بهتر بود به نظر شما؟ آن راه اولی بهتر بود. این راه دومی یکخُرده همچین بهظاهر حزباللهیتر و اینها میآید؛ اما سیاستمدارانه نیست، کیداللهی نیست، مکراللهی نیست؛ «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ».[13]
تبدیل شوق مردم به کینهٔ شدید علیه مأمون با بازگشت از راه نماز
… میگفت، اما دیگر تمام شده بود، دیگر هیچچیز بعدش نبود. و مردم هم یک مقداری داغ میشدند. بعدهم پچپچ میافتاد که خب، خلیفه که گفت آقا نروند، چرا رفتند؟ و مثلاً اینها. این پچپچها را هم جاسوسها راه میانداختند. اثرش کم میشد. اما حضرت برگشت. برگشت یعنی چه؟ یعنی آن شوق و علاقۀ مردم که داشتند میجوشیدند که آره! حالا امام میرود نماز میخواند، حالا خطبه میخواند، تبدیل کرد به یک کینۀ شدیدی علیه مأمون. خب، مردم فهمیدند که مأمون حضرت را برگرداند. گفتند ای خدا لعنتش کند که نگذاشت ما نماز امام را درک کنیم. ای خدا بکشدش که نگذاشت ما کلمات امام را بشنویم. بعد هم [حضرت] برای خودشان امکان فعالیت و تلاش بعدی را باقی گذاشتند.
بسیج سرمایههای هنری، سیاسی و علمی در خدمت اندیشهٔ امام و غلبه بر مأمون
… هست. و اینکه صاحب حق خلافت، اینها هستند و دیگران غاصبند. آنوقت یکچنین قصیدۀ افشاگرِ بهمحاکمهکشانندهای، در حضور مأمون خوانده میشود؛ و خطاب به مأمون و به همۀ آنهایی که آنجا بودند. مأمون هم چهکار کند؟ دهانش را پر از سرب داغ بکند؟ آبرویش بیشتر خواهد رفت؛ چون شعر که گفته شد، از دهان که بیرون آمد، تمام شد...حضرت با آمدن به خراسان، هم سرمایههای هنری را، هم سرمایههای سیاسی را، هم سرمایههای علمی را، در خدمت آن تفکری که داشتند، بسیج کردند. خیلی نمونههای دیگری هم وجود دارد که نشان میدهد حضرت در این سیاست الهی و مکر الهی، بر مأمون غلبه پیدا کردهاند. (60/9/26)
وارد کردن بزرگترین ضربه بر حکومت عباسی در آخرین فصل زندگی امام
آنطور که ملاحظه میشود، علیبنموسی الرضا صلواتاللهوسلمااهعلیه در این فصل از زندگیاش، که آخرین فصل از زندگی امام است، بزرگترین ضربه را بر پیکر حکومت عباسی وارد کرد. و لذا خراسان، مرکزی شد برای شورشهای ضد عباسی و سالهای متمادی آنها را راحت نگذاشتند و اگر مردمِ آن روز همت میکردند، فداکاری میکردند، دنبال راه علیبنموسی الرضا را میگرفتند، حکومت اسلامی تشکیل میشد. هیچ دلیلی وجود نداشت که باید حکومت اسلامی بماند تا در سال 1399 قمری در ایران تشکیل بشود.[16] نه! هزار سال پیش میتوانست تشکیل بشود، اگر مردم همت میکردند و اگر اراده به خرج میدادند. بار دین، یکچنین باری است و بار انقلاب اسلامی اینچنین باری است؛ «مَن …
تأثیر عمیق حرکت او در آشنایی دنیای اسلام با معنای حقیقی اسلام و مکتب اهلبیت
تأثیری که [حرکت امام رضا علیهالسلام] در واقعیت دنیای اسلام گذاشت و به گسترش و عمق معنای حقیقیِ اسلام، و پیوستن به اهلبیت علیهمالسلام، و آشناشدن با مکتب این بزرگواران انجامید، یک داستان عجیبی است، یک دریای عمیقی است. آنوقتیکه حضرت به امامت رسیدند، دوستان و نزدیکان و علاقهمندان حضرت میگفتند که علیبنموسی در این فضا چهکار میتواند انجام بدهد؟ در این فضای شدت اختناقِ هارونی؛..این جوان در این شرایط، در ادامۀ جهاد امامان شیعه و در مسئولیت عظیمی که بر عهدهاش است، …