مسئلهی امامت اساساً اگر درست بررسی بشود، یعنی مفهومی به نام امامت در مجموعهی یک مکتب دانسته بشود و شناخته بشود، نه فقط قضیّهی عاشورا و انقلاب حسینی و قیام حسینی بلکه تمام موضعگیریهای ائمّهی دیگر ما ــ چه امیرالمؤمنین در موضعگیریهای گوناگونش و چه امام حسن در قضیّهی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آنچنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم دربارهاش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامهی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه تعبیرات قرآنی است، یعنی تعبیرات خود ما است؛ تعبیر «مترقّی»، تعبیر «نو»، تعبیر «پیام»، تعبیر «اجتماع جاهلی»، اینها همه تعبیراتی است که در قرآن و در حدیث یعنی در متون خود این ایدئولوژیای که داریم از آن بحث میکنیم وجود دارد.امامت
نامهای دیگر: امر اهلبیت (ع)
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
جانشینی پیامبر (ص) و رهبری فکری و سیاسی جامعه در اندیشهٔ شیعه.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:گزیدهای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیهالسلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴
سیر زمانی
از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴۱۳۵۲۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
از جملهی کارهایی که برای تداوم این نظام انجام میگیرد، مسئلهی امامت است. امام یعنی آن کسی که بایستی تداوم بدهد به این نظام؛ هم از لحاظ فکری و ایدئولوژیک، یعنی تدوین ایدئولوژی، پخته کردن ایدئولوژی ــ اگر این تعبیر «پخته کردن» درست باشد ــ تطبیق آن با مسائل زمانی و مکانی گوناگون، تطبیق آن با حوادث تاریخی پیدرپی که در طول ده سال یا بیست سال یا پنجاه سال زندگیِ نبی، آن همه حوادث که مثلاً در طول دویست سال ممکن است پدید بیاید و [معمولاً هم] پدید نمیآید، و نشان دادن و یاد دادن کیفیّت تطبیق و از این قبیل تداومدهنده است، هم از ناحیهی سیاسی تداومدهنده است؛ یعنی ضمن اینکه یک ایدئولوگِ کامل است و مثل خود نبی بر این فکر و بر این مکتب تسلّط دارد و همهی اختیاراتی که نبی در زمینهی این مکتب دارد او هم دارد، از لحاظ رهبری سیاسی هم زمام سیاست جامعه در دست او است، جامعه را مثل کاروانی همین طور قدمبهقدم پیش میبرد؛ این معنای امامت است. ما البتّه در پرتوِ این معنا برای امامت و در سایهی صدها و بلکه واقعاً میشود گفت هزارها شاهد تاریخی و حدیثی، در مورد زندگی ائمّهی هشتگانه از امام سجّاد تا امام عسکری بحثهایی داریم، حرفهایی داریم که شاید بسیاری از آقایان هم در پارهای از مجالس بوده و شنفته باشند. حالا تدریجاً میرسیم به مسئلهی قیام امام حسین که بنده به طور مختصر عرض میکنم، بعد البتّه جناب آقای دکتر ادامه میدهند و ممکن است ایشان توضیح بیشتری بدهند.البتّه در خارج ممکن است واقعاً هم شمشیری بوده یا عصایی بوده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی این مطالب سمبولیک هیچ منافاتی ندارد که یک واقعیّتی هم داشته باشد و از همان واقعیّت به عنوان سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطهی سیاسی زمان خودش. به هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْـتِ وَ اَنزَلنـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا الحَـدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِـعُ لِلنّـاس»؛[36] یعنی کتاب و میزان و حدید، هر سه میرسد به امام و اصلاً این تفسیرکنندهی معنای امام است.شاهدها (۲۰۴ پاراگراف)
تفاوت امام هدایت با امام هلاکت که قوم خود را به نابودی میبرد
«وَ اعلَمُوا اَنَّهُ لا یَستَوی اِمامُ الهُدَی وَ اِمامُ الرَّدَی» فرق است بین امام هدایت و امام رَدَیٰ، یعنی هلاک، امامی که شما را به هلاکت میبرد. «اَ لَم تَرَ اِلَی الَّذینَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ کُفراً وَ اَحَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»[21]، اَحَلّوا قَومَهُم، پیداست که رئیسند، امامند، پیشوایند؛ لذاست که «اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»؛ خطر اینجاست! بعد «وَ وَصِیُّ النَّبِیِّ وَ عَدُوُّهُ» آنکسیکه وصی پیغمبر است با آنکسیکه عدوِ پیغمبر است. حضرت بین خودشان و معاویه میخواهند فاصله و تفاوت را مشخص کنند که مردم بدانند، موضعشان را مشخص بکنند. «اِنِّی لا اَخافُ عَلَیکُم مُؤمِناً وَ لا مُشرِکاً» ـ این …لزوم زدودن اخلاق سلطنتی و ایجاد اخلاق حکومت امامتی در خود
… آن اخلاق نشست میکند، سرایت میکند. در نظام پادشاهی و سلطنتی، هر کارمندِ دستگاه سلطنت، یک پادشاه است، یک سلطان است با همان خصوصیات، منتها سلطانهایی قدونیمقد، با قوارههای مختلف. این در کل جامعه تأثیر میگذارد، اما در دستگاه حکومت، تأثیر بارزتری میگذارد. ما توجه بکنیم که اخلاق سلطنتی و پادشاهی که ما آن را رد میکنیم، چه مواردی است؛ در خودمان نگاه کنیم، اگر از آن اخلاق چیزی هست، حتماً برطرف کنیم. اخلاقِ حکومتِ امامتی و خلافتی چیست، اگر در ما نیست، اینها را در خودمان بهوجود بیاوریم. یک ممیّزاتی دارد. برای عامۀ مردم هم این بحث میتواند بحث مفیدی باشد، تا محک دستشان بیاید. ببینند واقعاً این نظامی که حکومت میکند، در هر دورهای از دورهها، آیا این نظام، نظام حکومت الهی است، حکومت ولایتی و خلافتی است، یا حکومت سلطنتی است؟احیای امامت اسلامی و حاکمیت خدا در میان مردم، هدف قیام
… شده؛ میخواهم این را درست کنم، میخواهم جامعۀ اسلامی را تجدید بنا کنم. (51/11/24) «اُریدُ اَن آمُرَ بِالمَعروفِ وَ اَنهَی عَنِ المُنکَرِ» خروجم و قیامم یا بیرونآمدنم از مدینه و مکه بهمنظور ایجاد این انقلاب و اصلاح بنیادی همگانی است در پیکرۀ جامعۀ اسلامی. (52/11/13) «وَ اَسیرَ بِسیرَةِ جَدّی وَ اَبی عَلِیِّبنِاَبیطالِبٍ» همان سیرۀ جدم و پدرم علیبنابیطالب را، یعنی همان امامت اسلامی را، همان حاکمیت خدا در میان مردم را بازهم زنده کنم، اصلاً هدف این است. (63/7/20) حقیقت حرکت حسینبنعلی علیهالسلاام این است.قرار داشتن مقام امامت در رأس نظام به جای سلطنت و زورگویی
آن کاری که امام حسین میخواست به انسانها یاد بدهد، در یک جمله، [تشکیل] نظامی [بود] که در رأس آن، مقام امامت است، نه مقام سلطنت، نه زورگویی. و حکومت در آن، بر اساس معیار تقوا و علم است، نه زیرکی سیاستمدارانه، یا اتکا به سرمایهداران و شرکتهای بزرگ جهانخوار و غارتگر؛ [معیار،] ارتباط با مردم است، ارتباط برادرانه، نه ارتباط زورگویانه و تکبرآمیز. این نظام، نظام اسلامی است. نظامی که در آن غنی را با …امامان دوازدهگانه، رهبرانی معینشده از سوی خدا برای هدایت و تربیت قرآنی جامعه
امام چهارم صلواتاللهعلیه یکی از دوازده رهبر و مقتدایی است که پروردگار عالم بعد از پیغمبر اسلام معیّن کرده، برای اینکه جامعۀ اسلامی را هدایت کنند و نسلهای متوالیِ آغاز اسلام را ـ یعنی دوازده نسل را ـ با تربیت الهی و تربیت قرآنی رشد بدهند. اگر بخواهیم امام سجاد صلواتاللهعلیه را با توجه به وظایفش، با یک عبارتی و با یک عنوانی تعریف کنیم، باید اینطور بگوییم: امام چهارم آن انسان عظیمالقدری است که یک رهبر مسلکی و فکری و یک حاکم سیاسی است. توجه کنید! یک رهبر مسلکی و فکری است، یعنی بایستی فکر …جمع رهبری مسلکی و حکومت سیاسی در شأن امام
پس امام علیهالسلام علاوهبراینکه یک رهبر مسلکی است و بهاصطلاح جدید، یک ایدئولوگ محسوب میشود، یک حاکم سیاسی هم هست. منتها هم در مقام رهبریِ فکری و مسلکی، و هم در مقام رهبریِ سیاسی، او را نگذاشتهاند که آنچه باید و خدا میخواهد، انجام بدهد؛ یعنی نگذاشتهاند که آزادانه طرز فکر اسلامی را آنچنانکه او میداند و او میفهمد، به مردم دنیا، و جلوتر از همه، به مردم جامعۀ اسلامی …پیچیدن آوازهٔ امامت خاندان پیامبر (ص) در جهان اسلام تا رحلت امام سجاد (ع)
… اول، اطراف حضرت سه نفر یا پنج نفر بودند، بعد یواشیواش همین چند نفر به عراق رفتند، به مصر رفتند، به یمن رفتند، در حجاز گشتند، به ایران آمدند، در اقطار عالم اسلامی مسافرت کردند، با افرادی که به حج میآمدند صحبت کردند، بحث کردند، ذهن آنها را روشن کردند. و کار را به جایی رساندند که وقتی آن حضرت این دنیای فانی را ترک میگفت، در تمام دنیای اسلام، آوازۀ امام و امامت و تفکر امامتِ خاندان پیغمبر پیچیده بود. یک عدهای بهشدت معتقد بودند و پایبند، عدهای هم آنچنان اعتقادی نداشتند، اما محبت خاندان پیغمبر در دل اینها جا گرفته بود. یعنی امام سجاد با یاران خود درمقابل همۀ تبلیغات پنجاه شصتسالۀ خاندان اموی تا زمان شهادت امام سجاد، [ایستادند] و این تبلیغات را خنثی کردند.در دست گرفتن زمام حکومت و پیشوایی امت به دست امام
… و باریکبین امامت، با آن دانش وسیع و عمیق و متلاطم. ابوالصباح کنانی هم نشسته آنجا. میگوید: گویا میبینم این جوان، از جملۀ کسانی است که خدا دربارۀ آنها اینطور فرموده است: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً». میبینم که زمام قدرت و حکومت را، او باید در دست بگیرد و مستضعفان را وارثان زمین بسازد و پیشوایی امت را، بلکه پیشوایی بشریّت را، این فرزند جوان من، باید عهدهدار شود. (53/8/19)تکیهٔ امام صادق بر امامت اهلبیت در نیمهٔ اول دوران امامت
و مبارزۀ خودش را شروع کرد. که مبارزۀ امام صادق یک مبارزۀ پنهانی بود. (62/5/14) امام صادق علیهالسلام از فرصت استفاده کردند برای تبیین و تبلیغ همان سه هدفی که در زندگی امام سجاد اشاره شد؛ یعنی معارف اسلامی، مسئلۀ امامت، و بهخصوص تکیه بر روی امامت اهلبیت. و این سومی در نیمۀ اول دوران زندگی امام صادق علیهالسلام بهوضوح مشاهده میشود.انکار روایات مقامات، علم و تصرفات معنوی ائمه بهسبب ناتوانی افراد متعارف از فهم آن
… ندارند، ممکن است هر دو مراد باشد ـ آن اسرار ولایت را، آن چیزهایی را که بیان آنها برای مردم عادی و معمولی قابل فهم نیست؛ بعضی از معجزات، بعضی از مقامات، بعضی از کرامات، اینها را اصحاب سرّ میدانستند، بزرگان صحابه میدانستند، اما همه نمیتوانستند قبول کنند. فرض بفرمایید دربارۀ مقامات ائمه و علم این بزرگواران و تصرفات معنوی اینها، روایاتی هست؛ اینها را به افراد متعارف بگویند، نمیفهمند. وقتی نفهمیدند، منتهی میشود به انکار اینها. فقط هم به معارف ولایت نیست، در معارف توحیدی هم همینطور است...در ادامه میفرمایند: به شیعیان ما سلام برسان! رحمت خدا بر آن بندهای که محبت مردم را به خود جلب کند، بکشاند بهسمت خودش. حرفی نزنید که محبت مردم از شما یا از اهلبیت قطع و سلب بشود. ـ «یَعرِفونَ» …مقصربودن کسی که امام را بشناسد و نگرود
… سجاد علیهالسلام به فرزندش زید نگفت، اما زید خودش هم نمیفهمید؟ بالاخره به عقیدۀ شیعه، یک امامی لازم است یا نه؟ این امام کیست؟ زید یعنی قاصر بود، یعنی جاهل و نادان بود؟! آنهم اینقدر که امام صادق و امام باقر علیهماالسلام را نشناسد! یقیناً اینطور که نبوده. خب اگر بشناسد و درعینحال نگرود، اینکه قاصر دیگر نیست، مقصر است ـ میخواهد امام سجاد علیهالسلام گفته باشد یا نگفته باشد ـ و جایش در جهنم است.قدرتطلب نبودن ائمه و دعوت شیعی به حکومت بندگان شایستهٔ خدا
… لااِلَهَ اِلَّا اللهُ حِصنی فَمَن دَخَلَ حِصنی اَمِنَ مِن عَذابی»[9] این پیام اسلام است. تمام اسلام در این کلمه است: «لااِلَهَاِلَّاللُ»هه. لاالهالاالله نفی همۀ قدرتهای غیر خدایی است. و شما ببینید که داعیۀ ائمه مگر چیست؟ ائمه چه میخواهند بگویند؟ ائمه که قدرتطلب نبودند. ائمه که مقام را برای خود نمیخواستند. دعوت شیعی از روز اول برمبنای این بود که قدرت متعلق به خداست، پس بندگان شایستۀ خدا بایستی جایگزین مقام قدرت و حکومت باشند. همان حرفی که امیرالمؤمنین به ابنعباس فرمود. فرمود این حکومتی که در اختیار من هست، بهقدر این کفش کهنۀ دهبار وصلهزده، در چشم من ارزشی ندارد؛ «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً اَو اَدفَعَ باطِلاً»[10] مگر اینکه حقی را بهوسیلۀ این قدرت و حربهای که در اختیار من هست، …تعیین امام و ولیّ از جانب خدا برای پاسداری از قانون
… را در جهان و انسان، او بهوجود آورده و آفریده، چرا جَعل و تشریع قوانین مدنی و جزایی و غیره و غیره را به دست افراد ضعیف و عقلهای ناقص و دانشهای محدود و ارادههای ضعیفی، امثال بشر و بشر معمولی بدهد، چرا؟ چرا خودش جامعه را اداره نکند؟ چرا خودش قانون نگذارد؟ چرا خودش قدرت نگاهبان و پاسدار قانون را معین نکند و از او حمایت نکند؟ امامت، ولایت، چرا نکند؟ چرا امام قرار ندهد؟ چرا وَلیِّ مِن قِبَلِ الله[20] قرار ندهد؟ بگذارد به عهدۀ عقول ناقص مردم، چرا؟ ﴿فَذلِكُمُ اللهُ رَبُّكُمُ الحَقُّ فَماذا بَعدَ الحَقِّ اِلَّا الضَّلالُ فَاَنّىٰ تُصرَفوَ﴾. که گفتم دو، سه آیه را اینجا نیاوردیم که مورد نظر ما نبود.اقتضای ولایت قرآنی به وجود امام
پس اصل ولایت قرآنی ایجاب کرد، چه چیزی را؟ وجود امام را. هنوز تمام نشده حرف، دقت کنید. اگر بخواهد این پیکر بزرگ، که اسمش امت اسلامیست، زنده بماند، موفق بماند، همیشه پایدار باشد، باید چهکار کند؟ باید ارتباطش با این مرکز، با این قلب متحرک و پرهیجان، همه آن، همیشه، مستحکم، نیرومند، برقرار باشد. پس ولایت یعنی چه؟ …تعیین دوازده امام از خاندان پیامبر برای حکومت و خلافت
… بکنند. آنکسیکه این صفت را داشته باشد، این صفت را داشته باشد، این صفت را داشته باشد، صفاتی را معین میکند، میگوید اینها بعد از ائمۀ هداةِ معصومین، حاکم بر جامعۀ اسلامی هستند. پس ولیّ را خدا معین میکند؛ خودش ولیّ است، پیغمبرش ولیست، امامها ولیّ هستند. امامهای خاندان پیغمبر تعیین شدهاند، دوازده امام، در رتبۀ بعد، آنکسانیکه با یک معیارها و ملاکهای خاصی تطبیق بکنند و جور بیایند، آنها معین شدهاند برای حکومت و خلافت. مسئله در مورد تعیین ولیّ در اسلام این است. البته این یک آیه بود که من برایتان ذکر کردم، آیات دیگری هم در قرآن هست که بعضی را در این ورقه آوردیم و بعضی را هم باید بگردید، در قرآن خودتان پیدا کنید. آیات فراوانی در اینجا داریم.امام منالله، رانندهٔ امین و راهبلدی که مردم را به هدف میرساند
در مثال اول، راننده، یک رانندۀ امین بود، یک رانندۀ راهبلد بود، «اِمامٍ مِنَ اللهِ» بود، آنها را رساند به هدف؛ اگرچه بداخلاق بودند، «وَ اِن كانَتِ الرَّعِيَّةُ فِي اَعمالِها ظالِمَةً مُسِيئَةً». در مثال دوم، راننده، رانندۀ راهبلدی نبود، رانندۀ امینی نبود، رانندۀ هواپرستی بود، مست بود، راه را گم کرده بود، در سرخس و قوچان کاری داشت، کار خودش را بر خواستۀ مردم مقدم …پیشرفت دهها برابر اگر ائمهٔ هدایت به جای خلفای فاسد حاکم بودند
… بود؛ از لحاظ نظامی قویترین ارتش دنیا را داشت؛ از لحاظ دانش و فرهنگ پیشرفتهترین سطح علمی و فرهنگی را داشت در همهی دنیا؛ یعنی سه قرن بعد از بعثت، این جامعهی اسلامی این جور حرکتی کرد که از لحاظ نظامی، از لحاظ سیاسی، از لحاظ علمی و فرهنگی به این رتبه رسید. این تازه مربوط به زمانی است که خلفای ناباب و فاسدی مثل بنیامیّه و بنیعبّاس سرِ کار بودند. اگر چنانچه به جای اینها ائمّهی هدایت سرِ کار میبودند یا کسان منصوبِ آنها سرِ کار میبودند، قطعاً پیشرفتها دهها برابرِ آن چیزی میشد که اتّفاق افتاد. حرکت اسلام این است؛ طبیعت این حرکت، طبیعت پیشرفت کردن و قوی شدن است.رهبری امام معصوم (ع) در آیندهٔ پیشرفتهٔ تاریخ
- جهتگیری تاریخ به سوی آیندهای پیشرفته در تمام ابعاد مادی و معنوی با حاکمیت ایمان و تقوا و رهبری امام معصوم(ع) است.پیامبر و جانشین او بهعنوان راهبر نظام اسلامی
… انسان و یک جامعه انسانی را به سعادت برساند، بیان فرمود. نه فقط بیان، بلکه آنها را عمل و پیاده کرد. خوب؛ در زمان پیغمبر، حکومت اسلامی و جامعه اسلامی تشکیل شد، اقتصاد اسلامی پیاده شد، جهاد اسلامی برپا و زکات اسلامی گرفته شد؛ یک کشور و یک نظام اسلامی شد. مهندس این نظام و راهبر این قطار در این خط، نبىّاکرم و آن کسی است که به جای او مینشیند.اعلام امامت خود، سومین مسئولیت امام سجاد
و سوّم اینکه بگوید من امامم، یعنی آن کسی که باید در آنجا قرار بگیرد منم؛ این سه کار را امام سجّاد باید میکرد. بیشترین [زمانِ] تلاش امام سجّاد، روی آن کار اوّل گذشت چون همانطور که گفتیم، زمینه، زمینهای بود که نوبت به مسئلهی «من امامم» نمیرسید؛ باید دین مردم درست میشد، باید اخلاق مردم درست میشد، باید مردم از این غرقاب فساد بیرون میآمدند، باید جهتگیری معنوی -که …آغاز دورهٔ چهارم از دورانهای چهارگانهٔ امامت با امام سجاد (ع)
تاآنجاییکه من در زندگی امام سجاد (ع) نگاه کردهام و یادم هست، نشانی از یک تعرضِ صریح و قاطع از قبیل آنچه که در زندگی بعضی از ائمۀ دیگر، مثل امام صادق (ع) در دوران بنیامیه یا امام موسیبنجعفر (ع) هست، در زندگی امام سجاد (ع) مشاهده نمیکنیم. علتش هم آشکار است، زیرا اگر در آغاز حرکت ائمه در دورۀ چهارم از دورانهای چهارگانۀ امامت، که از آغاز زندگی امام سجاد (ع) شروع میشود، دست به چنین حرکت تعرضآمیزی میزدند، مطمئناً کاروان پُرمسئولیت و خطیر اهلبیت (ع) به آنجایی که میخواستند، نمیرسید. هنوز باغستان اهلبیت (ع) که با باغبانی ماهرانۀ امام سجاد (ع) آبیاری و تربیت میشد، آن استحکام کافی را بهدست نیاورده بود. نهالهای نورسی در این باغستان بودند که تابِ تحمل توفانهای سخت را نداشتند. همانطورکه در اوایل این بحث اشاره کردم، در پیرامون امام سجاد …اقتدا و استضائهٔ هر مأموم از نور علم امام خود
«اَلا وَ اِنَّ لِکُلِّ مَأمومٍ اِماماً یَقتَدی بِهِ وَ یَستَضِیءُ بِنورِ عِلمِهِ» هر مأمومی، امامی دارد که باید از دانش او استفاده کند، از نور او استضائه[12] کند، به او اقتدا و از او پیروی بکند. بعد فرمود: «اَلا وَ اِنَّ اِمامَکُم قَدِ اکتَفَی مِن دُنیاهُ بِطِمرَیهِ وَ مِن طُعمِهِ بِقُرصَیهِ»[13] من اینطور دارم زندگی میکنم ـ امیرالمؤمنین خوراک خود و لباس خود را که شبیه فقیرترین مردم آن روزگار بود، این را مطرح میکند ـ میگوید من که امام شما هستم، …اشاره به برداشتهایی از سفارشهای ائمه (ع) به یکدیگر هنگام رحلت
در لحظات آخر، پدر بزرگوار و عالیقدرشان حضرت اباعبدالله الحسین صلواتاللهعلیه میآیند و آنچه را که یک پدری مثل حسین به پسری مثل علیبنالحسین باید بگوید، به این بزرگوار میگویند، و آنچه را که باید به او بسپارند، میسپارند. و من در زمینۀ این چیزهایی که ائمۀ هدی علیهمالسلام به یکدیگر دَم رحلت میدادند، یک چیزهایی استنباط میکنم که [در مباحث بعدی] عرض میکنم.رعایت حق ضعیف حتی در دوران دور افتادن جامعه از امامت امیرالمؤمنین (ع)
… چرا؟ پسرم میگویی زده، من را چرا میزنید؟ گفت برای خاطر اینکه پسرت به میخ تو زد، به اتکای قدرت تو زد. اگر تو پدرش نبودی، اگر تو قدرت نداشتی، اگر تو حامی و پشتیبان او نبودی، او سرش را به سنگ میزد[2] که این عرب را در بیابان بزند؛ بخوابانیدش. این برای کِی است؟ این برای آنوقتیست که اسلام از مسیر خداخواسته جدا شده بود. برای آنوقتیست که امیرالمؤمنینِ ما سرِ کار نبود؛ آن کسانی سرِ کار بودند که ما برای آنها حق خلافت قائل نیستیم، درعینحال اینجور بود.