رفتن به محتوای اصلی

امامت

نام‌های دیگر: امر اهل‌بیت (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جانشینی پیامبر (ص) و رهبری فکری و سیاسی جامعه در اندیشهٔ شیعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مسئله‌ی امامت اساساً اگر درست بررسی بشود، یعنی مفهومی به نام امامت در مجموعه‌ی یک مکتب دانسته بشود و شناخته بشود، نه فقط قضیّه‌ی عاشورا و انقلاب حسینی و قیام حسینی بلکه تمام موضع‌گیری‌های ائمّه‌ی دیگر ما ــ چه امیرالمؤمنین در موضع‌گیری‌های گوناگونش و چه امام حسن در قضیّه‌ی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آن‌چنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم درباره‌اش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامه‌ی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه تعبیرات قرآنی است، یعنی تعبیرات خود ما است؛ تعبیر «مترقّی»، تعبیر «نو»، تعبیر «پیام»، تعبیر «اجتماع جاهلی»، اینها همه تعبیراتی است که در قرآن و در حدیث یعنی در متون خود این ایدئولوژی‌ای که داریم از آن بحث میکنیم وجود دارد.
از جمله‌ی کارهایی که برای تداوم این نظام انجام میگیرد، مسئله‌ی امامت است. امام یعنی آن کسی که بایستی تداوم بدهد به این نظام؛ هم از لحاظ فکری و ایدئولوژیک، یعنی تدوین ایدئولوژی، پخته کردن ایدئولوژی ــ اگر این تعبیر «پخته کردن» درست باشد ــ تطبیق آن با مسائل زمانی و مکانی گوناگون، تطبیق آن با حوادث تاریخی پی‌درپی که در طول ده سال یا بیست سال یا پنجاه سال زندگیِ نبی، آن همه حوادث که مثلاً در طول دویست سال ممکن است پدید بیاید و [معمولاً هم] پدید نمی‌آید، و نشان دادن و یاد دادن کیفیّت تطبیق و از این قبیل تداوم‌دهنده است، هم از ناحیه‌ی سیاسی تداوم‌دهنده است؛ یعنی ضمن اینکه یک ایدئولوگِ کامل است و مثل خود نبی بر این فکر و بر این مکتب تسلّط دارد و همه‌ی اختیاراتی که نبی در زمینه‌ی این مکتب دارد او هم دارد، از لحاظ رهبری سیاسی هم زمام سیاست جامعه در دست او است، جامعه را مثل کاروانی همین طور قدم‌به‌قدم پیش میبرد؛ این معنای امامت است. ما البتّه در پرتوِ این معنا برای امامت و در سایه‌ی صدها و بلکه واقعاً میشود گفت هزارها شاهد تاریخی و حدیثی، در مورد زندگی ائمّه‌ی هشت‌گانه از امام سجّاد تا امام عسکری بحثهایی داریم، حرفهایی داریم که شاید بسیاری از آقایان هم در پاره‌ای از مجالس بوده و شنفته باشند. حالا تدریجاً میرسیم به مسئله‌ی قیام امام حسین که بنده به طور مختصر عرض میکنم، بعد البتّه جناب آقای دکتر ادامه میدهند و ممکن است ایشان توضیح بیشتری بدهند.
البتّه در خارج ممکن است واقعاً هم شمشیری بوده یا عصایی بوده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی این مطالب سمبولیک هیچ منافاتی ندارد که یک واقعیّتی هم داشته باشد و از همان واقعیّت به عنوان سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطه‌ی سیاسی زمان خودش. به ‌هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَ‌ـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْ‌ـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ ال‌میزانَ لِیَقومَ النّ‌ـاسُ بِالقِسطِ وَ اَن‌زَلنَا الحَـدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِ‌ـعُ لِلنّ‌ـاس»؛[36] یعنی کتاب و میزان و حدید، هر سه میرسد به امام و اصلاً این تفسیرکننده‌ی معنای امام است.

شاهدها (۲۰۴ پاراگراف)

نیاز جوامع به هدایت‌کنندگان معصوم پس از پیامبر

… مختلف است ـ اصلاً وجود ندارد. اگر دقت کنید، مسئلۀ امامت و ولایت به‌صورت استدلالی بیان می‌شود، «اِذ كانَ هُوَ المُنذِرَ وَ لِكُلِّ قَومٍ هادٍ» یعنی پیغمبر دارای مقام رسالت و مقام انذار و تبشیر است؛ آغازکنندۀ یک راه است، بازکنندۀ افق درمقابل بشریّت است. اما پیغمبر که ابدی و دائمی نیست. جوامع، هدایت‌کننده لازم دارند. این هدایت‌کننده را اسلام پیش‌بینی کرد: معصومین در نسل‌های متعدد، پشت‌سرهم بیایند، زمام امور را به‌دست بگیرند، جامعه را با تعلیمات قرآنیِ ناب و خالص در طول چند نسل و چند قرن، یکی پس از دیگری در رأس قدرت سیاسیِ جهانِ اسلام هدایت کنند؛ و در واقع همۀ افکار و خصوصیات اسلامی و رفتارها و خُلقیات اسلامی را در جامعۀ اسلامی نهادینه کنند. (80/12/12)

امامت هادی به امر خدا و مصداق آن در انبیای الهی

خدای متعال در قرآن می‌فرماید: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا وَ اَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیراتِ وَ اِقامَ الصَّلاةِ وَ ایتآءَ الزَّكاةِ وَ كانوا لَنا عابِدیَ»[5]؛ این امامتی است که به امر پروردگار، مردم را هدایت می‌کند؛ مردم را از خطرها، از سقوط‌گاه‌ها، از لغزشگاه‌ها عبور می‌دهد؛ آنها را به سرمنزل مقصود و مطلوب از حیات دنیوی انسان ـ که خداوند این حیات را به انسان داده، برای رسیدن به آن مقصود ـ می‌رساند و به آن سمت هدایت می‌کند. این یک‌جور امام است که مصداق آن، انبیای الهی‌اند؛ مصداق آن، پیغمبر اکرم است. که امام صادق علیه‌الصلاة‌والسلام در مِنا مردم را جمع کرد و فرمود: «اِنَّ رَسولَ اللهِ كانَ الاِمامَ»[6] اولین امام، خود پیغمبر است. پیغمبران الهی، اوصیای پیغمبران، برگزیده‌ترین انسان‌ها، از این دسته امام‌های نوع اولند؛ که اینها …

امامان دعوت‌کننده به آتش و در قبضه گرفتن دنیا و دین مردم

یک دستۀ دیگر: «وَ جَعَلناهُم اَئِمَّةً یَدعونَ اِلَی النّارِ»[7]، که در قرآن دربارۀ فرعون وارد شده است، فرعون هم امام است. به همان معنا که در آیۀ اول «امام» استعمال شده بود، در اینجا هم امام به همان معناست؛ یعنی دنیای مردم و دین مردم و آخرت مردم، جسم و جان مردم در قبضۀ قدرت اوست، اما «یَدعونَ اِلَی النّارِ» مردم را به آتش دعوت می‌کنند، مردم را به هلاکت دعوت می‌کنند.

دو حالت جامعه: سرپرستی امام عادل یا انسان‌های بیگانه از حق

یک جامعه، یا زیر سرپرستی امام عادل است، که «مِنَ اللهِ» است، هادی به خیرات است، هادی به حق است؛ یا در اختیار انسان‌هایی است که از حق بیگانه‌اند، با حق ناآشنایند و در موارد بسیاری با حق عناد می‌ورزند. چون حق با منافع شخصی آنها، با منافع مادی آنها سرِ سازش ندارد، با حق عناد می‌ورزند. پس یکی از این دو حال است؛ از این دو حال خارج نیست.

روایات شیعه و سنی دربارهٔ دوازده امام، شارحان مکتب و ادامه‌دهندگان راه پیامبر

… همۀ افراد خاندان پیغمبر هم نیستند. شخص امیرالمؤمنین است. این را، استدلال‌ها و حجت‌های قوی و تردیدناپذیر به ما می‌گوید. بحث‌های فرقه‌ای هم نمی‌خواهم مطرح بکنم. سخن از زید و عمرو هم اینجا ندارم. (53/7/17) و بعد از امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم، یازده امام دیگر. هم از طریق شیعه و هم از طریق سنّی، روایاتی نقل شده که خود پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله معیّن کردند که دوازده نفر بعد از من امام هستند[3]، «اَلْأَئِمَّةُ مِن وُلْدِیَ اثنا عَشَرَ». امام، البته به [همان] معنایی که عرض کردیم؛ یعنی هم شارحِ مکتب و مفسّرِ مکتب، و هم ادامه‌دهندۀ راه پیغمبر در پیشبرد جامعه، یعنی کارهای سیاسی پیغمبر.

امام مجری قانون و ضامن اجرای قرآن در جامعهٔ اسلامی

… می‌آید در میان مردم؛ جامعۀ اسلامی داریم یا نداریم؟ قرآن می‌آید در جامعه؛ یا این جامعه اسلامی است یا اسلامی نیست. اگر اسلامی است با قانون قرآن باید اداره بشود، ایدئولوژی اسلام در جامعۀ اسلامی باید پیاده بشود. چه کسی پیاده کند؟ چه کسی این قانون را اجرا کند؟ چه کسی بالاسر قرآن بایستد، و بگوید که باید قرآن عمل بشود و نظم اجتماع را بر اساس قرآن حفظ کند؟ امام؛ «وَ عِترَتی». پس در صورت بودن جامعۀ اسلامی، در کنار قرآن، امام به‌عنوان مجری قانون، به‌عنوان رهبر انسان‌ها، بر اساس قانون، به‌عنوان ضامن اجرای قرآن لازم است.

امام در جامعهٔ غیرتوحیدی مانع تحریف قرآن و مدافع حیثیت آن

… که معاویه مطرح می‌کند دربارۀ قرآن، بحث قرآنی نیست، بحث شیطانی است. ای مردم! آیۀ لازم‌الفهم قرآن، آیۀ «وَ اَعِدّوا» است، آیۀ «اَلهلُ نورُ السَّماواتِ وَ الاَرِ»[7] است، آیۀ «اَلهلُ وَلِیُّ الَّذینَ آمَنوا»[8] است و آیات فراوان دیگر قرآن. فهم قرآنی اینهاست. و به‌طورخلاصه امام در جامعۀ غیر توحیدی، در نظام غیر اسلامی، در کنار قرآن قرار می‌گیرد، از تحریف قرآن مانع می‌شود، از منحرف‌کردن راه معارف قرآن جلو می‌گیرد، از اینکه با قرآن بازی کنند مانع می‌شود، از قرآن و حیثیّت قرآن دفاع می‌کند.

امام شریک قرآن: مجری آن در جامعهٔ اسلامی و مبیّن آن در جامعهٔ غیراسلامی

… قرآن و عترت مثل این دو انگشت [سبابه] هستند؛ و از هم جداشدنی نیستند، تا قیامت باهمند، در قیامت هم باهمند. لذا ما به امام می‌گوییم شریک قرآن[10]، به امام زمان می‌گوییم: «اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا شَریکَ القُرآنِ». شریک قرآن است. درست است، واقعیتی است. امام اگر در جامعۀ اسلامی است، شریک قرآن است؛ یعنی مجری قرآن است. اگر در جامعۀ غیر اسلامی است، شریک قرآن است؛ یعنی مبیّن قرآن است؛ جلوگیرِ از تحریف قرآن است. و این فلسفۀ این حدیث معروفِ مشهوری است که همۀ مسلمین از شیعه و سنّی در کتاب‌های معتبر آن را نقل کردند. (53/7/17)

نشان دادن انسان مطلوب اسلام با زندگی و منش امام

امام باید با وجود خود، با تلاش خود، با چگونگی زندگی خود، با تمام منش‌ها و شیوه‌هایی که از خود بروز می‌دهد، نشان بدهد که اسلام چگونه انسانی را می‌خواهد بسازد. و این درست همان چیزی است که ما در ائمۀ شیعه می‌بینیم.

حفظ ایدئولوژی توحیدی در تداوم زمان به‌عنوان شأن دوم امام

خصوصیت دوم برای امام و آن شأن و وظیفه‌ای که برای امام وجود دارد، یا بگوییم آن فلسفه‌ای که برای امامت هست، این است که امام باید ایدئولوژی را، آن ایدئولوژی توحیدی را، تفکر اسلامی را، در تداوم زمان حفظ کند. وقتی پیغمبر آمد، مکتب را آورد، و بعد خود از میان مردم رفت، راه برای تأویل و توجیه و انحراف زیاد است. 1358/1 آن روز هم خطر بسیار زیادی داشته و آن روز از امروز هم حتی مهم‌تر بوده؛ زیرا:

نقش خط امامت شیعی در ماندن اسلام واقعی

شما می‌دانید اگر خط امامت در تاریخ اسلام نبود ـ یعنی امامت شیعی ـ یقیناً اسلامی که امروز ما داشتیم، اسلامی بود که با اسلام واقعی، فرسنگ‌ها فاصله داشت؟ هیچ‌چیز از اسلام نمی‌ماند، آن‌قدر که دست‌های توطئه‌گر و همۀ آن غرض‌ورزها و جاهل‌ها علیه این اسلامِ واقعی کوشیدند. تمام دستگاه‌هایی که از اسلامِ خالص به‌نحوی ضربت می‌دیدند، علیه اسلام توطئه کردند. هم دستگاه‌های سیاست، هم دستگاه‌های روحانیتِ وابستۀ به رژیم‌های جبار عباسی و اموی، و هم افراد دُگم و جاهلی که از اسلام جز ظواهری را نمی‌دیدند؛ حتی این گروه سوم! یعنی اگر چنانچه …

حفظ ایدئولوژی از تحریف و ملجأ فکری بودن امام برای فهم درست اسلام

آن‌کسی‌که می‌تواند ایدئولوژی را از تحریف، از غلط برداشت‌شدن، از بد فهمیده‌شدن، حفظ بکند، امام است. این مسئولیت به عهدۀ امام است و اوست که می‌تواند به‌عنوان یک رکنی، ملجأ و مَلاذ[6] فکری آن مردمی باشد که مایلند اسلام را با شکل درست و متین و دقیقش بفهمند.

تلاش برای ایجاد یا ابقای جامعه و نظام اسلامی به‌عنوان شأن سوم

این دو شأن یا دو فلسفه برای امامت؛ و سوم کوشش و تلاش و مجاهدت است برای ایجاد یا ابقای جامعه و نظام اسلامی. می‌دانیم که دین اساساً برای این نمی‌آید که فقط ذهن و عقیده و باور کسانی را به خود جلب کند. تفکر دینی فقط برای این نیست که عده‌ای از مردم به آنچه در دین هست اعتقاد داشته باشند. و برای این نیست که [فقط] در عمل شخصی، مردم از دین تبعیت و پیروی کنند. دین برای این …

چهار دورهٔ جریان امامت از رحلت پیامبر (ص) تا وفات امام عسکری (ع) بر پایهٔ موضع ائمه در برابر قدرت‌ها

جریان امامت که از نخستین روز پس از رحلت پیامبر، ماه صفر سال 11 هجری پدید آمد و تا سال وفات امام حسن عسکری، ماه ربیع‌الاول سال 260 هجری در میان جامعۀ مسلمانان ادامه یافت؛ به‌طور تقریبی چهار دوره را گذرانیده، و هر دوره با ویژگی‌هایی ازلحاظ موضع‌گیری امامان در برابر قدرت‌های مسلط سیاسی.

ادعای امامت و دعوت به آن، نشانهٔ حرکت مبارزانه در زندگی ائمه (ع)

یکی از مسائل، ادعای امامت و دعوت به امامت است، که این در زندگی ائمه هرجا هست نشانۀ حرکت مبارزانه است، و این یک فصل مبسوطی است که روایات آن در ابواب مختلف وجود دارد؛ ازجمله روایات «الائمّة نورُ الله» در کافی[1]، و روایت امام هشتم[2] در معرفی امامت، و نیز روایات متعدد در زندگی امام صادق و مجادلات اصحاب ایشان با طرف‌های گوناگون، و روایات مربوط به زندگی امام حسین علیه‌السلام در هنگام دعوت اهل عراق، و روایات فراوان دیگر.

آغاز فصل امامت پس از رحلت پیامبر (ص) برای رهبری جامعه به‌سوی اهداف معین آن

پس از آنکه حکومت پیغمبر اکرم پس از ده سال، با ارتحال این بندۀ شایستۀ برگزیدۀ خدا به جوار رحمت حق، پایان گرفت، فصل تازه‌ای در زندگی جامعۀ اسلامی به‌وجود آمد که فصل امامت بود. نوبت این است که جامعۀ اسلامی، با رهبری فرد برگزیده و شایسته‌ای که خدا فرمان داده و پیغمبر برگزیده، به‌سوی هدف‌هایی که برای این جامعه معیّن شده، چهاراَسبه بتازد. [اما] مسائلی پیشامد کرد که سیر جامعۀ اسلامی را، به‌سوی این هدف‌ها یا متوقف یا کُند کرد؛ و این مسائل را شما کم‌وبیش در طول زمان شنیده‌اید و می‌دانید.

لزوم تلاش امام منصوب پیامبر برای رسیدن به حق حکومت

ما معتقدیم آن‌کسی‌که ازطرف پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به حکومت برگزیده و منصوب شد، و جهاتی را که برای حکومت لازم است، پیغمبر در او دید، و او را به این منصب گماشت و زمام جامعۀ اسلامی را در مُشت او قرار داد و به مردم هم او را معرفی کرد و توصیۀ او را هم کرد و گفت باید از او اطاعت کنید، او اگر یک‌وقتی از حق خودش دور افتاد، ناچار باید تلاش کند که به حق خودش برسد؛ برای خاطر اینکه این حق، یک حقی نبوده که بخواهند تعارفی به او بدهند. یک‌وقت هست که یک گلابی را بنده خدمت شما تقدیم می‌کنم، و می‌گویم آقا خواهش می‌کنم این را میل کنید؛ شما هم تعارف می‌کنید که نه‌خیر، میل ندارم. یک‌وقت هم هست که خدای نکرده مریضید و به شما می‌گویند دارو میل کنید. در اینجا معنی ندارد که شما بگویید نه‌خیر، میل …

تجلی شخصیت امام و حقیقت امامت در زندگی هر یک از ائمه

… ما مثلاً خیلی احتیاج داریم که شخصیت حضرت هادی علیه‌السلام را، یا حضرت عسکری علیه‌السلام را، یا حضرت باقر علیه‌السلاام را بشناسیم. شک نیست که شناخت شخصیت هرکدام از این بزرگوارها که اسوه‌ها و الگوها و درس‌های عینی برای خودسازی انسان هستند، برای ما لازم است. اما وقتی دربارۀ امام صادق علیه‌السلام سخن می‌گوییم و شخصیت امام صادق را مثلاً از ابعاد مختلف بررسی می‌کنیم، گویی شخصیت امام باقر را هم بررسی کردیم، گویی شخصیت امام هادی را هم بررسی کردیم. گویی امامت بااینکه مصداق‌ها و عنوان‌های گوناگون دارد، در یک موجود، در یک مصداق، همواره می‌تواند آن تبلور و تمرکز و تجسم حقیقی خودش را داشته باشد. هیچ اشکالی ندارد که ما از امام سخن بگوییم و آن امام را در قالب زندگی امام صادق معرفی کنیم مثلاً، یا امام باقر یا امام سجاد؛ هرچند که جزئیات و خرده‌ریزهای زندگی هرکدام از اینها و شگردهایشان و تاکتیک‌های مبارزه‌شان احیاناً با دیگری تفاوت‌هایی دارد، اما شخصیت امام و تجسم امامت را در همۀ این بزرگوارها می‌شود پیدا کرد و یکی از اینها ازاین‌جهت مُغنی[6] از دیگری است.

اشتباه مردم در سپردن رهبری جامعه به غیر اهل آن پس از پیامبر (ص)

… را تکرار نکنید. از اشتباهات پیشین برای هموارکردن جادۀ آینده پند بگیرید. دارد به آنها می‌فهماند که به‌عنوان یک انسان، به‌عنوان یک موجودی که خدا او را از ویژگی خِرد و اراده برخوردار کرده است، پایبند اشتباهات سنتی خود نمانید؛ هرچه اشتباه کردید تا حالا بس است. اشتباه کردید آنچه را که خدا برای اهلش، برای مردمان شایسته و لایق مقدر کرده بود، به غیر اهلش سپردید. اشتباه کردید مقام و قدرت اجتماعی و سیاسی را به آن‌کسی‌که با معیارهای خدایی منطبق نبود، سپردید. اشتباه کردید در قرآن نیندیشیدید. اشتباه کردید وصیت پیامبر را عمل نکردید. چوب این اشتباهات را هم خوردید.

تبیین معارف اسلام و زمینه‌سازی جامعهٔ اسلامی، دو وظیفهٔ ائمه

… سال امامت امام زین‌العابدین، آغشته و آمیختۀ به انواع ظرافت‌های انقلابی و مبارزاتی و عمل به وظیفۀ بزرگ امامت در دوران اختناق حکومت‌های اموی و عباسی است. به‌طور خلاصه، سه نقش را امام سجاد ایفا می‌کردند. دو نقش مشترک است بین امام سجاد و بقیۀ ائمه علیهم‌السلام. وظیفۀ عمده‌ای که در رابطۀ با جامعۀ اسلامی و اسلام، ائمه علیهم‌السلام در دوران 250 سال امامت ایفا می‌کردند، یکی عبارت بود از تبیین و روشنگری در زمینۀ معارف اسلام و احکام اسلام و فقه اسلام و حفظ اسلام از انحراف‌ها و تحریف‌ها و اعوِجاج‌هایی که بر آن تحمیل می‌شد، و یکی دیگر عبارت بود از زمینه‌سازی برای ایجاد جامعۀ اسلامی، جامعۀ الهی تحت ادارۀ حکومت علوی...وظیفۀ دیگر امام سجاد و کاری که در طول دوران امامت داشتند، زنده‌نگه‌داشتن حادثۀ عاشورا بود. (66/6/20)

تبیین معنا، شرایط و وظایف امامت برای مردم، هدف دوم امام سجاد (ع)

هدف دوم این بود که یکی از این اصول را، که اصل امامت و ولایت هست، برای مردم تبیین کند. تا مردم بفهمند امامت جامعۀ اسلامی یعنی چه و خلیفۀ پیغمبر یعنی چه کسی و شرایطش چیست و چه وظایفی بر عهده دارد و مردم با او چه رابطه‌ای دارند و چگونه چنین شخصی بر مسند خلافت می‌نشیند. امام [باید] مسائل مربوط به امامت مسلمین و خلافت پیغمبر را برای مردم تبیین کند تا در ذهن مردم این باور به‌وجود نیاید که حقیقتاً امامت یعنی همینی‌که عبدالملک عهده‌دار آن است، یا یزید عهده‌دار آن است، یا دیگر خلفای جور. که بسیار کار مهم و حساسی بود، چون در طول زمان، اگر ائمۀ ما نبودند و اگر امام سجاد نبود، یواش‌یواش مردم باورشان می‌آمد که اصلاً امامت یعنی همین، خلافت اسلامی یعنی همین. چون خلیفۀ اسلامی، آن روز که نمی‌گفت من دین ندارم یا برخلاف اسلام حرکت می‌کنم، همۀ فسق‌ها و …

مبنای امامت از نظر شیعه: اطاعت کسی که خدا واجب کرده

امام در اینجا فلسفه و مبنای امامت را، از نظر شیعه معیّن می‌کند. چه کسی باید بعد از خدا مورد اطاعت ما قرار گیرد؟ کسی که خدا اطاعت او را واجب کرده است. اگر مردم آن زمان می‌خواستند روی این مسئله فکر کنند، خیلی آشکارا به این نتیجه می‌رسیدند که اطاعت عبدالملک واجب نیست؛ چون ممکن نیست خدا اطاعت عبدالملک را واجب کرده باشد. عبدالملک با آن‌همه ظلم و جور و فساد و بغی، پیداست که شایستۀ اطاعت نیست. امام اینجا مسئلۀ …

سپردن صندوق علم و شمشیر پیامبر (ص)، رمز رهبری فکری و انقلابی

… به محمدبن‌علی فرزند بزرگوارشان ـ یعنی امام باقر علیه‌الصلاة‌والسلاام ـ و گفتند که این فرزند من، بعد از من قائم است و بقیةالله است، و کسی است که باید بار امامت را بر دوش بکشد و این راه را ادامه بدهد. و بعد اشاره کردند به یک صندوقی، گفتند این صندوق را بردار. در این صندوق پول نیست، مال نیست، دِرهم و دینار نیست، در این صندوق علم است! که در آن صندوق قرآن بود، یعنی بدین وسیله رهبریِ فکری و عقیدتی و ایدئولوژیک جامعۀ اسلامی را از سوی خدا به این فرزندشان سپردند. همچنین شمشیری را به امام باقر سپردند و گفتند که این شمشیر هم سلاح پیغمبر است و متعلق به توست. این امانتی است که هر یک از امامان به امام بعد از خود تحویل می‌دهد، که این شمشیر هم رمز رهبریِ انقلابی است.‌ (61/7/21) مثل‌اینکه می‌گویند که فلان فرماندۀ بزرگ، فلان‌کس را طلبید، شمشیر خودش را برداشت به کمر او بست، گفت حالا برو! می‌توانست شمشیر را هم نبندد، بگوید تو فرماندۀ این سپاه باش، اما شمشیربستن خود یک عمل مجسم است. یک کاری است که دادن فرماندهی و سپردن این سِمت را، در نظرها و در ذهن‌ها مجسم می‌کند. (52/11/29) بنابراین امام باقر از سال 95 یا به روایت دیگری 94 هجری، شد رهبر فکری …

تعبیر از امامت و حکومت با واژه‌های «امر» و «قضیه» در روایات

… یعنی منتظر فرارسیدن دوران حکومت شما هستم. در تعبیرات آن دوره، امر، هذالامر، امرکم، یعنی حکومت؛ چه تعبیرات بین ائمه و اصحاب ائمه، چه مخالفین و دشمنانشان. هارون مثلاً اشاره می‌کند: «وَاللهِ لَو تَنازَعتَ مَعِیَ فی هَذَا الاَمرِ»، [امر] یعنی خلافت، یعنی امامت. (65/4/28) [به‌طور کلی] در تعبیرات ائمه علیهم‌السلام مسئلۀ امامت، با معنای جامع آن، تعبیر به «امر»، «مسئله» یا «قضیه» شده است؛ یعنی ازآنجاکه امامت، قضیۀ رایج و دایری بین ائمه و شیعیانشان بوده است، از آن تعبیر می‌کردند به «قضیه». (89/9/7) «اَنتَظِرُ اَمرَکُم» یعنی منتظرِ خلافتتان. این تعبیر بلاشک به این معناست.

استراتژی کلی امامت: ایجاد انقلاب توحیدی و علوی

استراتژی کلی امامت، ایجاد انقلاب توحیدی و علوی است، در فضایی که گروهی از مردم، ایدئولوژی امامت را دانسته و پذیرفته و مشتاقانه در انتظار عینیت‌یافتن آن بوده، و گروه دیگری به جمع مصمم تشکیلات مبارزه پیوسته باشند. لازمۀ منطقی این خط‌مشی کلی، دعوتی همه‌گیر است در سراسر محیط عالم اسلام برای تلطیف جَو اشاعۀ فکر شیعی در همۀ اقطار، و دعوتی دیگر است برای آماده‌سازی افراد مستعد و فداکار «تشکیلات پنهانی شیعه».

امام به‌عنوان حاکم و معیار جامعه و جداکنندهٔ حق از باطل و برقرارکنندهٔ تعادل اجتماعی

و بنده مراجعه کردم در ذیل این آیه به احادیثی که وارد شده، دیدم یکی از چیزهایی که میزان را معنا کردند، می‌فرماید که «الميزانُ الاِمام»[18] و دیدم درست است کاملاً، تطبیق می‌کند، الهام می‌گیریم ما از این حدیث. میزان امام است، امام آن کسی‌ست که در جامعه، باید حق را از باطل جدا کند، اوست که باید صف‌ها را مشخص کند، اوست که باید تعادل و توازن اجتماعی را برقرار کند، چرا؟ چون حاکم جامعه است. البته برداشت‌های غلط عامیانه هم از این جمله و از آن حدیث ممکن است کسانی داشته باشند، ما به آن برداشت‌ها کاری نداریم، ما همین‌جور که خودمان می‌گوییم، همین‌جور معتقدیم. امام میزان است، معیار است، بدی‌ها و خوبی‌ها با او سنجیده می‌شود، راه‌ها با او تطبیق می‌شود، به‌علاوه، اوست که ناظر است در اجتماع به اینکه از توازن و تعادل، مردم خارج نشوند؛ و بر مقررات نظارت می‌کند، روایت هم این را تأیید می‌کند. پس میزان یعنی آن وسیله‌ای که با او تعادل و توازن اجتماعی برقرار بشود، این‌هم با پیغمبر فرستادیم.

نیاز امت به نقطهٔ قدرت متمرکز برای هم‌جهتی نیروهای داخلی

اینی‌که ما ارتباط با امام را این‌قدر مهم دانستیم، اینی‌که ما فرمان امام را در همۀ شئون زندگیِ جامعه نافذ دانستیم، این برای چیست؟ از کجا در می‌آید؟ اینجا قرآن با ما حرف می‌زند ـ آن نکته، همینی‌ست که دارم می‌گویم ـ اگر بخواهد یک جامعه‌ای و یک امتی، که ولایت قرآنی را به‌این‌معنا داشته باشد، یعنی بخواهد تمام نیروهای داخلی‌اش در یک جهت، به‌سوی یک هدف، در یک خط به راه بیفتد و بخواهد تمام نیروهای داخلی‌اش علیه قدرت‌های ضد اسلامی در خارج بسیج بشود، احتیاج دارد به یک نقطۀ قدرت متمرکز در متن جامعۀ اسلام، به یک نقطه‌ای احتیاج دارد که تمام نیروهای داخلی به آن نقطه بپیوندد، همه از آنجا الهام بگیرند و همه از او حرف بشنوند و حرف گوش کنند، و او تمام جوانب مصالح و مفاسد را بداند تا بتواند مثل یک دیده‌بانِ نیرومند قوی‌دستی و قوی‌چشمی، هرکسی را در جبهۀ جنگ، به کار مخصوص خودش بگمارد. لازم است یک رهبری، یک فرماندهی، یک قدرت متمرکزی در جامعۀ اسلامی وجود داشته باشد که این قدرت بداند از شما چه برمی‌آید، از من چه برمی‌آید، از انسان‌های دیگر چه برمی‌آید، تا به هرکسی آن کاری را که برای او لازم است، بگوید عمل بکن.

نیاز جامعهٔ اسلامی به قدرت متمرکز و قلبی به نام امام برای به کار افتادن همهٔ نیروها

در جامعه اگر بخواهد همۀ نیرو‌ها به‌کار بیفتد و همه در یک‌جهت به‌کار بیفتد و هیچ‌یک از نیرو‌ها هرز نرود و همۀ نیرو‌های جامعه به‌صورت یک قدرت متراکمی، به مصالح جمعی بشریت به کار بیاید و جامعه بتواند مثل مشت واحدی باشد، در‌مقابل جناح‌ها و صف‌ها و قدرت‌های مخاصم؛ اگر اینها را بخواهد داشته باشد، احتیاج دارد به یک قدرت متمرکز. به یک دلی احتیاج دارد، به یک قلبی احتیاج دارد این جامعه و این پیکر عمومی امت اسلام. البته شرایطی هم دارد. باید خیلی آگاه باشد، باید خیلی بداند، باید خیلی باتصمیم باشد، باید چشمش دارای یک دید دیگری باشد، بایستی از هیچ چیزی در راه خدا نهراسد، بایستی وقتی لازم شد خودش را هم فدا کند؛ ما اسم یک‌چنین موجودی را چه می‌گذاریم؟ امام.

امامت یعنی این‌گونه حکومت کردن

دسته‌ی سوّم از خصوصیّات امیرالمؤمنین، خصوصیّات حکومتی است که نتیجه‌ی همان مسئله‌ی امامت است؛ امامت یعنی این‌جور حکومت‌کردن. البتّه شدّت و ضعف دارد که آن حدّ اعلایش در شخصیّتی مثل امیرالمؤمنین هست. خصوصیّات حکومتی مثل چه؟ مثل «عدالت»، مثل «انصاف»، مثل «برابر قراردادن همه‌ی آحاد مردم»، حتّی آن‌کسانی که در جامعه‌ی شما زندگی میکنند، امّا در دین شما نیستند. امیرالمؤمنین وقتی شنید …