رفتن به محتوای اصلی

امامت

نام‌های دیگر: امر اهل‌بیت (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

جانشینی پیامبر (ص) و رهبری فکری و سیاسی جامعه در اندیشهٔ شیعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:گزیده‌ای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیه‌السلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۲۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مسئله‌ی امامت اساساً اگر درست بررسی بشود، یعنی مفهومی به نام امامت در مجموعه‌ی یک مکتب دانسته بشود و شناخته بشود، نه فقط قضیّه‌ی عاشورا و انقلاب حسینی و قیام حسینی بلکه تمام موضع‌گیری‌های ائمّه‌ی دیگر ما ــ چه امیرالمؤمنین در موضع‌گیری‌های گوناگونش و چه امام حسن در قضیّه‌ی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آن‌چنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم درباره‌اش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامه‌ی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه تعبیرات قرآنی است، یعنی تعبیرات خود ما است؛ تعبیر «مترقّی»، تعبیر «نو»، تعبیر «پیام»، تعبیر «اجتماع جاهلی»، اینها همه تعبیراتی است که در قرآن و در حدیث یعنی در متون خود این ایدئولوژی‌ای که داریم از آن بحث میکنیم وجود دارد.
از جمله‌ی کارهایی که برای تداوم این نظام انجام میگیرد، مسئله‌ی امامت است. امام یعنی آن کسی که بایستی تداوم بدهد به این نظام؛ هم از لحاظ فکری و ایدئولوژیک، یعنی تدوین ایدئولوژی، پخته کردن ایدئولوژی ــ اگر این تعبیر «پخته کردن» درست باشد ــ تطبیق آن با مسائل زمانی و مکانی گوناگون، تطبیق آن با حوادث تاریخی پی‌درپی که در طول ده سال یا بیست سال یا پنجاه سال زندگیِ نبی، آن همه حوادث که مثلاً در طول دویست سال ممکن است پدید بیاید و [معمولاً هم] پدید نمی‌آید، و نشان دادن و یاد دادن کیفیّت تطبیق و از این قبیل تداوم‌دهنده است، هم از ناحیه‌ی سیاسی تداوم‌دهنده است؛ یعنی ضمن اینکه یک ایدئولوگِ کامل است و مثل خود نبی بر این فکر و بر این مکتب تسلّط دارد و همه‌ی اختیاراتی که نبی در زمینه‌ی این مکتب دارد او هم دارد، از لحاظ رهبری سیاسی هم زمام سیاست جامعه در دست او است، جامعه را مثل کاروانی همین طور قدم‌به‌قدم پیش میبرد؛ این معنای امامت است. ما البتّه در پرتوِ این معنا برای امامت و در سایه‌ی صدها و بلکه واقعاً میشود گفت هزارها شاهد تاریخی و حدیثی، در مورد زندگی ائمّه‌ی هشت‌گانه از امام سجّاد تا امام عسکری بحثهایی داریم، حرفهایی داریم که شاید بسیاری از آقایان هم در پاره‌ای از مجالس بوده و شنفته باشند. حالا تدریجاً میرسیم به مسئله‌ی قیام امام حسین که بنده به طور مختصر عرض میکنم، بعد البتّه جناب آقای دکتر ادامه میدهند و ممکن است ایشان توضیح بیشتری بدهند.
البتّه در خارج ممکن است واقعاً هم شمشیری بوده یا عصایی بوده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی این مطالب سمبولیک هیچ منافاتی ندارد که یک واقعیّتی هم داشته باشد و از همان واقعیّت به عنوان سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطه‌ی سیاسی زمان خودش. به ‌هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَ‌ـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْ‌ـتِ وَ اَن‌زَلن‌ـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ ال‌میزانَ لِیَقومَ النّ‌ـاسُ بِالقِسطِ وَ اَن‌زَلنَا الحَـدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِ‌ـعُ لِلنّ‌ـاس»؛[36] یعنی کتاب و میزان و حدید، هر سه میرسد به امام و اصلاً این تفسیرکننده‌ی معنای امام است.

شاهدها (۲۰۴ پاراگراف)

رد پندار منصب صرفاً معنوی بودن امامت؛ امام رهبر امت در امور دنیا و ارشاد معنوی

نتیجه آنکه برخلافِ نظر سطحی‌نگر کسانی که «امامت» را چیزی در قبال «خلافت» و «حکومت» پنداشته و آن را صرفاً یک منصب معنوی و روحی و فکری شمرده‌اند، امام در فرهنگ تشیّع «رهبر امت» است؛ هم در امور دنیایی و نظم و نسق زندگی مردم و ادارۀ سیاسی و اجتماعی جامعه (رئیس دولت) و هم در تعلیم و ارشاد معنوی و روحی و گره‌گشایی از مشکلات فکری و تبیین ایدئولوژی اسلام (ایدئولوگ).

زمامداری و ادارهٔ امور امت در مفهوم امامت در صدها روایت شیعی

صدها روایت پراکنده در باب‌های مختلف از کتاب‌های گوناگون صریحاً مفهوم امام و امامت در فرهنگ شیعی را «زمامداری» و «ادارۀ امور امت مسلمانان» دانسته و امامان اهل‌بیت را صاحبان حقیقی حکومت معرفی کرده است؛ به‌طوری‌که برای جستجوگر منصف جای تردید باقی نمی‌گذارد که ادعای امامت ازطرفِ ائمۀ اهل‌بیت، فراتر از رتبت فکری و معنوی، دقیقاً ادعای حق حکومت نیز هست و دعوتِ همه‌جاگستر آنان درحقیقت دعوت به مبارزه‌ای سیاسی ـ نظامی برای به‌دست‌آوردن حکومت بوده است. پیشوای صادق، …

یکی بودن امامت و ولایت در زبان ائمه به معنای رهبری دینی و دنیوی

آنگاه در خلال این عقاید اصلی و این مطالب اساسی اسلام یعنی توحید، نبوت، قرآن و دین آن نکتۀ اساسی مورد نظرشان را بیان می‌کنند: «وَ عَنِ اِمامِکَ الَّذی کُنتَ تَتَوَلّاهُ» از آن امامی که تو ولایت آن را داری سؤال می‌کنند. مسئلۀ امامت را در اینجا مطرح می‌کنند، مسئلۀ امامت در زبانِ ائمه یعنی مسئلۀ حکومت، فرقی بین مسئلۀ ولایت و مسئلۀ امامت در زبان ائمه نیست. اگرچه ولی و امام ممکن است معناهای متفاوتی داشته باشند، اما این دو مسئله ـ مسئلۀ ولایت و مسئلۀ امامت ـ در زبان ائمه یکی است، مراد یکی است. امامی که اینجا ذکر می‌کنند یعنی آن‌کسی‌که هم متکفّل[14] ارشاد و هدایت توست ازنظر دینی، هم متکفل ادارۀ امور زندگی توست ازنظر دنیا، یعنی جانشین پیغمبر. امام یعنی رهبر جامعه، یعنی آن‌کسی‌که ما هم دینمان را از او یاد می‌گیریم، هم ادارۀ دنیامان به دست اوست؛ اطاعت او هم در امور دینی، هم در امور دنیا بر ما واجب است...لیکن شما ملاحظه کنید که در دنیای تشیّع، در طول قرن‌های متوالی چطور این مسئله به غلط جا افتاده بود. مردم خیال می‌کردند که یک نفر در جامعه حکومت می‌کند که ادارۀ امور زندگی دست اوست، قبض و بسط[15] …

امام یعنی پیشوایی که امور دینی و دنیایی مردم به دست اوست

کلمۀ امام یعنی پیشوا؛ امام صادق (ع) می‌آمدند در مِنا یا در عرفات، فریاد می‌کشیدند «اَیُّهَا النّاسُ اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمامَ» پیغمبر امام بود. امام یعنی آن‌کسی‌که هم امور دینی مردم دست اوست و هم امور دنیایی مردم. در جامعۀ اسلامی دوران عبدالملک‌مروان، که امام سجاد آن‌وقت زندگی می‌کردند، این معنی غلط جا افتاده بود. امامت جامعه، یعنی ادارۀ امور زندگی مردم و قبض و بسط نظام زندگی آنها که بخش مهم امامت است، از دست اهلش گرفته شده و به‌دست نااهل سپرده شده بود و آن نااهل خودش …

امام یعنی انسان معصوم در رأس قدرت سیاسی و دینی

… و ازلحاظ سیاست، انسان‌های باکفایتی باشند، انسان‌های باتدبیری باشند، شجاع باشند، و سیاست را از معنویت و اخلاق و فضیلت جدا نکنند. چنین کسانی اگر زمام یک جامعه را در دست گرفتند، آن‌وقت جامعه از بیشترین خطراتی که ممکن است برای آن پیش بیاید، محفوظ خواهد ماند. اوج چنین وضعیتی کجاست؟ آنجایی است که یک انسان معصومِ از خطا و اشتباه، در رأس قدرت سیاسی و دینی قرار بگیرد. «امام» یعنی این.

دو بال فکری و سیاسی امام: تبیین مکتب و رهبری جامعه

به تعبیر دیگر، امام دارای دو بال است: یک بال، بال فکری؛ یک بال، بال سیاسی. امام با یک دست مکتب را تبیین می‌کند، با دست دیگر زمام جامعۀ اسلامی را در دست می‌گیرد و به‌سوی هدف پیش می‌برد. پیغمبر فرموده این‌کسانی‌که امام هستند و این دو وظیفه به آنها محوّل شده، دوازده نفرند. در بعضی از روایات ـ و روایات بسیاری از طریق شیعه ـ اسم و رسم و خصوصیات و نام و نشان اینها معیّن شده، و البته درست هم هست؛ به‌حسب فکر دقیق و تحقیقی، اشکالی هم ندارد.

پیشوایی جمعی که در حال حرکت و پویایی‌اند

امامت یک واژۀ عربی است و به‌معنای پیشوایی جمعی از مردم است که در راهی یا در کاری به حرکتی مشغول هستند. یک جمعِ ساکت و بدون تحرک، احتیاجِ به امام و پیشوا ندارد. یک عده خوابیده را، یا بیهوش و تخدیرشده را، نمی‌شود گفت که امامشان و پیشوایشان کیست. امامت برای عمل، برای تحرک، و برای پویندگی است. پس امام یعنی پیشوا و پیشروِ جمعی که در حال تحرک و پویایی‌اند.

تداوم نبوت و رهبری جامعهٔ پویا پس از پیامبر

امام از نظر مذهب تشیّع و در فرهنگ تشیّع، ادامه‌دهندۀ راه پیغمبر است. پیغمبر وقتی‌که در جامعه‌ای مبعوث می‌شود، یک حرکتی، یک انقلابی، یک دگرگونی‌ای در جامعه به‌وجود می‌آورد؛ جامعه را به‌شکل تازه‌ای می‌سازد؛ لکن جامعه باوجود اینکه به‌وسیلۀ پیغمبر به‌شکل دیگر و نویی طرح‌ریزی شده، چون یک موجود پویاست، یک واحد متحرک است، احتیاج به رهبر دارد و بعد از پیغمبر، این رهبر، امام است. پس امامت در فرهنگ اسلام و در فرهنگ تشیّع، تداوم نبوت است و وقتی‌که نبی از میان مردم می‌رود، چون جامعه به‌هرحال باید پویندگی خودش را حفظ کند، به آن‌کسی‌که ضامن راهبری و پیشوایی این کاروان است، می‌گویند: «امام». درمجموع امام سه وظیفه به عهده دارد، یا به تعبیر دیگر بگوییم امامت درحقیقت سه شأن است، سه شغل است، که بر روی هم این سه شأن و سه شغل می‌تواند نمودار امامت باشد؛ نمایشگر مفهوم امامت باشد. این سه شغل و شأن امامت را، من عرض می‌کنم به اختصار که در ذهن بماند، البته …

نمودار عینی مکتب بودن امام به‌عنوان نخستین شأن

یکی این است که امام بایستی نمودار عینی مکتب باشد. یک مکتب برای اینکه خودش را تثبیت بکند، خودش را در باور مردم و در باور تاریخ جا بدهد، کافی نیست که فقط استدلال کند، باید نمونۀ عینی نشان بدهد. این نمونۀ عینی ـ غیر از جامعه‌ای که بر اساس این مکتب ساخته می‌شود ـ انسان‌هایی هستند که بر مبنای این مکتب ساخته می‌شوند؛ و امام برترینِ این انسان‌هاست. این حدیث را دربارۀ خود پیغمبر، من بگویم که از زبان یکی از زنان پیغمبر نقل شده؛ که از آن همسرِ رسول‌الله پرسیدند که دربارۀ پیغمبر توصیفی بیان کن، اخلاق پیغمبر را شرح بده. او در جواب گفت: «کانَ خُلُقُهُ القُرآنَ»[2] اخلاق پیغمبر قرآن بود. همۀ آنچه را که در قرآن …

تبیین و تطبیق ایدئولوژی با مسائل زمان و حفظ آن از انحراف

… به تمام آن نیازها باشد؟ در عهدِ تکنولوژیِ پیشرفتۀ جدید که همۀ روابط عالَم تحت تأثیر این تکنولوژی پیشرفته قرار دارد هم، یقیناً مسائلی مطرح است که در دوران‌های قبل، این مسائل مطرح نبود. و یک مکتب پایدار و باثبات، باید بتواند به همۀ این مسائل پاسخ بدهد. این امام است. پس امام است که می‌تواند ایدئولوژی را تبیین کند، تشریح کند، تطبیقِ با مسائل زمان کند، و آن را از انحراف‌ها و کجی‌ها حفظ کند.

دو وظیفهٔ امام: پاسداری از مکتب و زمام‌داری جامعهٔ اسلامی

نتیجه‌ای که تا اینجا می‌توانیم بگیریم، این است که امام دو شغل دارد: یکی مربوط به مکتب، یکی مربوط به جامعه. امام دو بال دارد که با این دو بال در آفاق محیط امامت پرواز می‌کند؛ یکی مربوط به فکر، یکی مربوط به عمل؛ یکی مربوط به ذهن، یکی مربوط به واقعیت؛ یکی این است که قرآن را در دست بگیرد، دیگر این است که زمام جامعۀ اسلامی را قبضه کند. این دو کار به عهدۀ امام است. اگر یک‌وقتی دشمن‌های دین، دشمن‌های انسانیت، قدرت‌های ظالم، و آن‌کسانی‌که می‌خواهند همه‌چیز را از دست اهلش بگیرند و به خود اختصاص دهند، معارضه کردند، مخالفت کردند، و نگذاشتند که امام این دو وظیفۀ خود را انجام دهد، امام باید بی‌امان …

کوشش امام برای اقامهٔ حکومت حق و درنگ موقت هنگام خطر

… اسلامی است، یک داروی ضروری است، یک داروی لازم است. جامعۀ اسلامی حق ندارد بگوید من این دارو را نمی‌خواهم. آن کسی هم که خازن[27]این داروست و دارو در آستین اوست، حق ندارد بگوید خب، حالا که دارو نمی‌خواهی، بنده هم قهر می‌کنم؛ نه، این نیست. مگر مسئلۀ شخصی است؟ سعی می‌کند خودش را به آن حق برساند، سعی می‌کند دارو را به مریض بخوراند. مگر اینکه ببیند اگر چنانچه به این مریض خیلی فشار بیاورد، مریض اصلاً خواهد مُرد. بله، در اینجا موقتاً دست نگه می‌دارد تا این مریض از آن حال بی‌جانی، از آن حال قریب‌الموتی، از آن حال احتضار بیرون بیاید. وقتی‌که مریض از آن حال بیرون آمد و آماده شد که روی او فعالیتی انجام بگیرد و این دارو به او خورانده شود، در ابتدا دارو را رندانه و زیرکانه به او می‌خورانند و اگر نشد، به‌زور در حلقش می‌ریزند، امامت این‌طوری است. (51/11/20)

دستگاه ایجاد عزت الهی، علم و رفق برای مردم و حفظ ابهت اسلام در برابر دشمن

امامت یعنی آن دستگاهی که عزت خدایی را برای مردم به‌وجود می‌آورد، علم و معرفت را به مردم می‌دهد، رفق و مدارا را میان آنها ترویج می‌کند، ابهت اسلام و مسلمین را درمقابل دشمن حفظ می‌کند. اما سلطنت نقطۀ مقابل آن است، حکومت‌های جائرانه، نقطۀ مقابل آن است. امروز [در] دنیا خیلی جاها هست که [حاکمان]، اسمشان پادشاه نیست، اما در واقع پادشاهند. اسمشان سلطان نیست، ظواهر دموکراسی در آنجاها جاری است، اما در باطن، همان سلطنت است؛ رفتار تَعنُّدآمیز[2] با …

امامت به معنای پیشوایی و سوق دادن مردم به سوی تکامل

نظام امامتی و خلافتی از اسمش پیداست. امامت یعنی پیشوایی، رهبری، مردم را به سمتی کشاندن، مردم را در جهتی که این دستگاه آن را تکامل می‌داند، سوق‌دادن. ببینید، خود اسم نشان‌دهندۀ مبنا و استخوان‌بندی حکومت است؛ امامت یا خلافت. مبنای حکومت خلافتی بر این است که تشکیلات حاکم، خلیفۀ پیغمبر است؛ یعنی بساط، بساط پیغمبری است. البته اینجا توجه بکنید، خلافتی که گفته می‌شود، مراد خلافت خدا نیست، خلافت پیغمبر است؛ خلافت …

امام در اصطلاح قرآن و حدیث یعنی رهبر و زمامدار امت

… هم این خبر را مثل کوفیان شنیده، همه باهم خبر دارند، اما اینها دارند می‌گویند آقا! حالا که دشمن شما کشته شده، این آدمی که این‌قدر شرارت و فساد و جنایت در جامعۀ اسلامی کرده بود، مُرده، «اِنَّهُ لَیسَ عَلَینا بِاِمامٍ» حالا دیگر رهبر و حاکم نداریم، امام نداریم. امام را نباید فقط به‌معنای مسئله‌گو و حدیث‌گو بدانیم. امام در اصطلاح قرآن و حدیث، یعنی رهبر، هرکسی که زمام امت را به‌دست گرفته است و به سویی می‌کشد؛ حاکم را می‌گویند امام...«فَاَقبِل» آقا! تشریف بیاور به کوفه و عراق، «لَعَلَّ اللهَ اَن یَجمَعَنا عَلَی الحَقِّ بِکَ» ممکن است و امید آن هست که خدا به‌وسیلۀ شما ما را بر سر حق مجتمع کند و گِرد آورَد و تفرقۀ ما را از بین ببرد. تو بیایی و بر گِرد محور وجود تو جمع بشویم و جامعۀ اسلامی را به‌وجود …

ویژگی‌های امام جامعه: عمل به کتاب، اقامهٔ قسط و حق‌مداری

[حضرت در پاسخ، در یک] نامه، به اهل کوفه فرمود: «فَلَعَمری مَا الاِمامُ اِلَّا العامِلِ بِالکِتابِ وَ الآخِذُ بِالقِسطِ وَ الدّائِنُ بِالحَقِّ وَ الحابِسُ نَفسَهُ عَلَی ذاتِ اللّٰهِ وَ السَّلامُ» امام و پیشوا و رئیسِ جامعۀ اسلامی نمی‌تواند کسی باشد که اهل فسق و فجور و خیانت و فساد و دوری از خدا و اینهاست. باید کسی باشد که به کتاب خدا عمل کند، یعنی در جامعه عمل کند، نه‌اینکه خودش فقط در اتاقِ خلوت نماز بخواند؛ یعنی عمل به کتاب را در جامعه زنده کند، اخذ به قسط و عدل کند، حق را قانونِ جامعه قرار بدهد. «اَلدّائِنُ بِالحَقِّ» یعنی دین جامعه و آیین جامعه و قانون و مقررات جامعه را حق قرار بدهد، باطل را بگذارد کنار. «وَ الحابِسُ نَفسَهُ عَلیَ ذاتِ اللهِ» ظاهراً معنای این جمله این است که در خط مستقیم الهی، خودش را به هر کیفیتی است حفظ کند و اسیر جاذبه‌های شیطانی و مادی نشود؛ «وَ السَّلامُ». (74/3/19)

امام یعنی پیشوای هدایت کاروان بشریت و ازبین‌برندهٔ انحراف‌ها

… از کنار این خارْبُن بگذرد؟ مگر ممکن است! مگر ممکن است که امام سجاد یک‌چنین انحراف و کجیِ عظیمی را، و یک‌چنین عامل بزرگی برای گمراهی را، ببیند و از کنار آن بی‌تفاوت بگذرد؟ اگر این‌طور بود، امام چهارمِ ما نبود! اگر این‌طور بود، رهبرِ دین و دنیای بشر نبود! امام برای این است که انحراف‌ها را از بین ببرد. امام یعنی پیشوا، یعنی آن‌کسی‌که کاروان بشریّت، با دست او هدایت می‌شود. اگر چنین آدمی، با انحراف بد نباشد، با کجی مخالف نباشد، ممکن است کج برود؛ نمی‌شود به او اطمینان کرد که راه را مستقیم به سرمنزل برساند. پس امام چون امام است، چون امام‌الهُدی است، و چون‌که مَنارالتُّقی[4] است، وسیلۀ راهبری و راهنمایی و هدایت و روشنگری است؛ ممکن …

طرح صریح امامت به معنای حکومت و ادارهٔ نظام اسلامی در نامهٔ امام سجاد (ع)

امام در خلال این بیان، مسئلۀ امامت را به‌صورت صریح مطرح می‌کند. یعنی همان مسئلۀ خلافت و ولایت بر مسلمین و حکومت بر مردم و ادارۀ نظام اسلامی را. امام سجاد اینجا مسئلۀ امامت را به‌صراحت بیان می‌کند، درصورتی‌که در آن دوران به آن صراحت نمی‌توانست این‌گونه مطالب را برای عامۀ مردم مطرح کند. می‌فرماید: «فَقَدِّمُوا اَمرَ اللهِ وَ طاعَتَهُ وَ طاعَةَ مَن اَوجَبَ اللُ»هه فرمان خدا و اطاعت او را مقدم بدارید، و همچنین، اطاعت کسی را که خدا اطاعت او را واجب کرده است.

امامت در آیهٔ مستضعفان به معنای امامت سیاسی و حاکمیت

«وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نجَعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نجَعَلَهُمُ الوارِثینَ» را نمی‌شود حمل کرد بر وراثت معنوی و بر امامت علمی و فقهی. این همان امامت سیاسی است، این همان چیزی است که به‌معنای حاکمیت سیاسی است؛ همچنانی‌که در باب مصداق اولی این آیه ـ یعنی بنی‌اسرائیل ـ می‌شود این را فهمید. آیه در باب بنی‌اسرائیل است؛ که خدای متعال به بنی‌اسرائیل وعده داد: «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرِ» تا آخر، «وَ نُرِیَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ جُنودَهُما …

امامت یعنی حکومت و رهبری؛ جوهرهٔ آن خلافت الهی بر زمین

… می‌آمده برای کار سیاسی؛ حقاً بالاترین. درست مثل اینکه در دوران حکومت شاهنشاهی، یک نفری ولایت فقیه تدریس کند و ترویج کند. این چقدر بار سیاسی دارد؟ مسئلۀ امامت را [هم] که ائمه از دیدگاه خودشان بیان می‌کردند، در آن روز یک مسئلۀ حادّ سیاسی به‌حساب می‌آمد. (67/8/8) امامت یعنی حکومت، یعنی رهبری. چون حکومت در اسلام، صرف حکومت مادی نیست، ماده و معنا به هم پیچیده است، حاکم فقط امور زندگی مردم را اداره نمی‌کند، بلکه روح و فکر و دل مردم را هم اداره می‌کند. پس حکومت، آن‌وقتی‌که در اسلام مطرح می‌شود، معنا و نام امامت پیدا می‌کند. امامت جوهره‌اش خلافت الهی بر روی زمین و بر مردم است. و این به مسائل زندگی مردم خلاصه نمی‌شود؛ بلکه دل مردم، روح مردم، جهت‌دهی مردم، هدف‌گیری تلاش‌های مردم، و قالب‌گیری مجموعۀ زندگی مردم نیز در آن مندرج است. این خط دوم. که به‌خصوص روی این قضیه، خلفا فوق‌العاده حساس بودند. و مهم‌ترین کار ائمه علیهم‌السلام در …

مسئلهٔ اساسی همهٔ زمان‌ها به معنای حکومت و ولایت دین و دنیا از سوی ائمه (ع)

… الدّینِیَّةِ المَأخوذَةِ عَنهُم» منظور این است که علومی را که از اینها گرفتید، بین یکدیگر گفتگو کنید! این‌هم یکی از مصادیق تذاکر امر ائمه علیهم‌السلام است. لکن آنچه انسان از کلمۀ «اَمرِنا» برداشت می‌کند، مسئلۀ امامت است. راجع‌به مسئلۀ [امامتِ ما] صحبت کنید! مسئلۀ اساسی و مهم در همۀ ازمنه، مسئلۀ امامت است، با همان معنای وسیع؛ یعنی حکومت دین و دنیا، ولایت دین و دنیا از سوی ائمه علیهم‌السلام. این مسئله را احیا کنید. نگذارید که این مسئله بین شما کهنه شود. (89/8/24)

امام حاکم و پیشوای معین‌شده از سوی خدا در جامعه

امام یعنی آن حاکم و پیشوایی که از‌طرف پروردگار در جامعه معین می‌شود. اینی‌که می‌گویم از‌طرف خدا یعنی چه؟ یعنی یا خدا به نام و نشان معین می‌کند، مثل اینکه امیرالمؤمنین را، امام حسن را، امام حسین را، بقیۀ ائمه را معین کرده؛ خود پیغمبر هم یک امام است؛ خود پیغمبر هم یک امام است؛ ﴿اِنّي جاعِلُكَ لِلنّاسِ اِماماً﴾[7]، خدای متعال به ابراهیم می‌گوید، من تو را امام قرار دادم. امام یعنی آن پیشوا و حاکم و رهبر در یک جامعه.

امام یعنی پیشوا و حاکمی که باید از سوی خدا، عادل و بادین باشد

… اَن يُقَلِّدوهُ»؛ امام معین کرد دیگر، این‌هم امام است. آن فقیهی که جانشین امامِ منصوص[9] است، خود امامی‌ست، منتها امامی‌ست که با نام معین نشده، با نشان معین شده، هر‌کسی‌که این نشان بر او تطبیق کرد، او می‌شود امام؛ کلمۀ امام را خواستم معنا کنم برایتان. امام یعنی پیشوا، یعنی حاکم، یعنی زمامدار، یعنی آن‌کسی‌که هر‌جا او برود، انسان‌ها دنبالش می‌روند؛ که باید از سوی خدا باشد، عادل باشد، منصف باشد، بادین باشد، بااراده باشد و از‌این‌قبیل حرف‌هایی که در زمینۀ امامت هست، که حالا در آن مقام نیستیم.

پیامبر امام و رهبر جامعه به استناد قرآن و سخن امام صادق (ع) در منا

… در آنجا مشخّص نکند. وقتی دین، نظام شد، نظامی که به فرد و جامعه ارتباط دارد، و یک منظومه‌ای شد که در مورد همه‌ی مسائل فردی و اجتماعی نظر دارد، رأی دارد، مطالبه دارد، پس بنابراین لازم است که مشخّص کند در رأس این جامعه چه کسی باشد، چه باشد، و امام را معیّن کند. لذا [اگر] در قرآن ملاحظه کنید، حدّاقل در دو جا از پیامبران به عنوان امام نام آورده شده: یک جا «وَجَـعَلنٰهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا وَ اَوحَینا اِلَیهِم فِعلَ الخَیرٰتِ وَ اِقامَ الصَّلوٰة»،[15] یک جا هم «وَجَعَلنا مِنهُم اَئِمَّةً یَهدونَ بِاَمرِنا لَمّـا صَبَروا»؛[16] یعنی پیغمبر، امام است، امام جامعه است، رهبر جامعه است، فرمانده جامعه است؛ لذا امام صادق (علیه‌ الصّلاة و السّلام) در منیٰ در بین جمعیّت ایستاد و فریاد زد: اَیُّهَا النّاسُ! اِنّ رَسولَ‌ اللهِ کانَ هُوَ الاِمام.[17] برای اینکه بفهماند که حرکت دینیِ صحیحِ پیغمبر چیست، امام صادق در منیٰ در بین جمعیّت منیٰ فریاد زد: اِنّ رَسولَ ‌اللهِ کانَ هُوَ الاِمام. خب، این یک مطلب است. در سطح دنیای اسلام، روشنفکران دینی وظیفه دارند، علما وظیفه دارند، نویسندگان وظیفه دارند، محقّقین وظیفه دارند، اساتید دانشگاه وظیفه دارند این را تبیین کنند؛ این را باید بگویند، دشمن در این زمینه سرمایه‌گذاری میکند که عکس این را، نفی این را …

قرار گرفتن امامت در نسل امام حسین (ع) به‌عنوان پاداش شهادت او

… کند برای آن هدف عالی، هدف بلند، اصلاً قابل مقایسه نیست با اجر یک شهید معمولی. از جمله‌ی این اجرها و پاداشها این [چیزهایی] است که در این روایت آمده است. نه اینکه خیال کنیم اجر حسین‌بن‌علی (علیه السّلام) فقط همینها است؛ از جمله‌ اینها است که خیلی هم مهم است. یکی اینکه حضرت فرمود خداوند متعال «عَوَّضَ الحُسَینَ (عَلَیهِ السَّلامُ) مِن قَتلِهِ اَن جَعَلَ الاِمامَةَ فی ذُرّیَّتِه»؛ امامت، این پرچم برافراشته، این خورشید درخشان در طول همه‌ی تاریخ، در نسل این بزرگوار قرار داده شد، از اولاد او قرار داده شد.

قاعدهٔ امامت و ولایت وضع‌شده به دست پیامبر در غدیر

… -کما اینکه کردند؛ چند قرن بنی‌امیّه و بنی‌عبّاس و امثال اینها با نام امامت و خلافت و مانند اینها، پادشاهی کردند؛ سلطنت کردند- [امّا] این لطمه‌ای نمیزند به فلسفه‌ی غدیر. ماجرای تعیین غدیر، ماجرای تعیین ضابطه است، تعیین قاعده است. یک قاعده‌ای در اسلام درست شد؛ پیغمبر اکرم در ماه‌های آخر عمر، این قاعده را وضع کرد؛ آن قاعده چیست؟ قاعده‌ی امامت؛ قاعده‌ی ولایت. جوامع بشری از دیرباز حکومت داشتند؛ بشر انواع و اقسام حکومتها را تجربه کرده است؛ اسلام این حکومتها را، این نوع قدرتمندی‌ها و قدرت‌مداری‌ها را قبول ندارد؛ امامت را قبول دارد. این قاعده‌ی اسلام است؛ غدیر این را بیان میکند. مصداقش هم مشخّص است؛ امیرالمؤمنین کسی …

امامت، امری که ابلاغ‌نکردنش برابر انجام‌ندادن رسالت است

… وقتی غدیر این‌قدر اهمّیّت دارد، آن‌وقت آن آیه‌ی شریفه‌ی دیگر که «یاَیُّهَا الرَّسولُ بَلِّغ مآ اُنزِلَ اِلَیکَ مِن رَبِّکَ وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَه»،[2] معنایش روشن میشود. [میفرماید] اگر این حکم را ابلاغ نکنی، اصلاً رسالتت را انجام نداده‌ای. پیغمبر ۲۳ سال است دارد مجاهدت میکند -آن مجاهدات مکّه، آن مجاهدات مدینه، آن جنگها، آن فداکاری‌ها، آن گذشتها، آن سختگیری‌های بر خود، آن هدایت عظیم بشری که آن بزرگوار انجام داده است، اینها همه در این مدّت انجام گرفته- این چه حادثه‌ای و چه عارضه‌ای است که اگر نباشد، همه‌ی اینها [گویی‌] نیست «وَ اِن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَه»، این نمیتواند چند حکم فرعی باشد؛ این یک چیزی فراتر از اینها است؛ آن چیست؟ امامت است. اوّل‌امام کیست؟ خود پیغمبر. امام صادق (علیه‌السّلام) در منا فرمود: اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ هُوَ الاِمام؛ پیغمبر، امام اوّل است؛ «ثُمَّ مِن بَعدِهِ عَلیِّ‌بنِ‌اَبی‌طالِب» و بعد بقیّه‌ی ائمّه.[3] خدای متعال بعد از آنکه ابراهیم پیغمبر را آن‌همه امتحان کرد، …

قرار داشتن جامعه یا زیر سرپرستی امام عادل الهی یا در اختیار بیگانگان از حق

یک جامعه، یا زیر سرپرستی امام عادل است - که «من اللَّه» است، هادی به خیرات است، هادی به حق است - یا در اختیار انسانهائی است که از حق بیگانه‌اند، با حق ناآشنایند و در موارد بسیاری با حق عناد میورزند. چون حق با منافع شخصی آنها، با منافع مادی آنها سر سازش ندارد، با حق عناد میورزند. پس یکی از این دو حال است؛ از این دو حال خارج نیست.

الهی بودن امامت و خلافت پیامبر و انتخاب نشدن آن با محاسبهٔ شخصی

قضیه‌ی امامت و ولایت آنچنانی که در تاریخ اسلام هم مشخص است، معلوم است، یک قضیه‌ی الهی است. این جور نیست که پیغمبر اکرم با محاسبه‌ی شخصی خود، امیرالمؤمنین را انتخاب کرده باشد؛ اگرچه همه‌ی محاسبات شخصی هم هر کسی را به همین نتیجه میرساند که جانشین پیغمبر علی است؛ اما اقدام پیغمبر، یک اقدام الهی بود. از اوائل بعثت، آن وقتی که پیغمبر اکرم خود را در مکه بر قبائل گوناگون عرب عرضه کرد، اسلام را بر آنها عرضه کرد - که این یک ماجرای مفصلی است در تاریخ قبل از هجرت، در اوائل بعثت - به این قبیله رفت، به آن قبیله رفت، رئیس یکی از قبائل که در تاریخ مشخص شده است - …

پیوند منصب امامت با سربلندی در امتحان‌های دشوار الهی

… امامت. خدای متعال در قرآن یاد میفرماید: «و اذ ابتلی ابراهیم ربّه بکلمات فأتمّهنّ قال انّی جاعلک للنّاس اماما».*** ۱ بقره: ۱۲۴؛ «و چون ابراهیم را پروردگارش با کلماتی بیازمود و وی آن همه را به انجام رسانید، [خدا به او] فرمود: من تو را پیشوای مردم قرار دادم ... » *** ابراهیم از طرف پروردگار منصوب شد به امامت. چرا؟ چون از عهده‌ی امتحانهای دشوار برآمد. مبدأ این را میشود روز عید قربان به حساب آورد، تا روز عید غدیر که روز امامت امیرالمؤمنین علی بن ‌ابی طالب (علیه ءالاف التّحیّة و الثّناء) است. این هم به دنباله‌ی امتحانات سخت بود. امیرالمؤمنین طول حیات مبارکش را با امتحان - امتحانهائی که از آن سرافراز بیرون …