مسئلهی امامت اساساً اگر درست بررسی بشود، یعنی مفهومی به نام امامت در مجموعهی یک مکتب دانسته بشود و شناخته بشود، نه فقط قضیّهی عاشورا و انقلاب حسینی و قیام حسینی بلکه تمام موضعگیریهای ائمّهی دیگر ما ــ چه امیرالمؤمنین در موضعگیریهای گوناگونش و چه امام حسن در قضیّهی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آنچنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم دربارهاش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامهی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه تعبیرات قرآنی است، یعنی تعبیرات خود ما است؛ تعبیر «مترقّی»، تعبیر «نو»، تعبیر «پیام»، تعبیر «اجتماع جاهلی»، اینها همه تعبیراتی است که در قرآن و در حدیث یعنی در متون خود این ایدئولوژیای که داریم از آن بحث میکنیم وجود دارد.امامت
نامهای دیگر: امر اهلبیت (ع)
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
جانشینی پیامبر (ص) و رهبری فکری و سیاسی جامعه در اندیشهٔ شیعه.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:گزیدهای از بیانات در مسجد امام حسن مجتبی (علیهالسلام)— ۱۳۵۲/۱۲/۲۴
سیر زمانی
از ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۴۱۳۵۲۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
از جملهی کارهایی که برای تداوم این نظام انجام میگیرد، مسئلهی امامت است. امام یعنی آن کسی که بایستی تداوم بدهد به این نظام؛ هم از لحاظ فکری و ایدئولوژیک، یعنی تدوین ایدئولوژی، پخته کردن ایدئولوژی ــ اگر این تعبیر «پخته کردن» درست باشد ــ تطبیق آن با مسائل زمانی و مکانی گوناگون، تطبیق آن با حوادث تاریخی پیدرپی که در طول ده سال یا بیست سال یا پنجاه سال زندگیِ نبی، آن همه حوادث که مثلاً در طول دویست سال ممکن است پدید بیاید و [معمولاً هم] پدید نمیآید، و نشان دادن و یاد دادن کیفیّت تطبیق و از این قبیل تداومدهنده است، هم از ناحیهی سیاسی تداومدهنده است؛ یعنی ضمن اینکه یک ایدئولوگِ کامل است و مثل خود نبی بر این فکر و بر این مکتب تسلّط دارد و همهی اختیاراتی که نبی در زمینهی این مکتب دارد او هم دارد، از لحاظ رهبری سیاسی هم زمام سیاست جامعه در دست او است، جامعه را مثل کاروانی همین طور قدمبهقدم پیش میبرد؛ این معنای امامت است. ما البتّه در پرتوِ این معنا برای امامت و در سایهی صدها و بلکه واقعاً میشود گفت هزارها شاهد تاریخی و حدیثی، در مورد زندگی ائمّهی هشتگانه از امام سجّاد تا امام عسکری بحثهایی داریم، حرفهایی داریم که شاید بسیاری از آقایان هم در پارهای از مجالس بوده و شنفته باشند. حالا تدریجاً میرسیم به مسئلهی قیام امام حسین که بنده به طور مختصر عرض میکنم، بعد البتّه جناب آقای دکتر ادامه میدهند و ممکن است ایشان توضیح بیشتری بدهند.البتّه در خارج ممکن است واقعاً هم شمشیری بوده یا عصایی بوده؛ هیچ اشکالی ندارد؛ یعنی این مطالب سمبولیک هیچ منافاتی ندارد که یک واقعیّتی هم داشته باشد و از همان واقعیّت به عنوان سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطهی سیاسی زمان خودش. به هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْـتِ وَ اَنزَلنـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا الحَـدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِـعُ لِلنّـاس»؛[36] یعنی کتاب و میزان و حدید، هر سه میرسد به امام و اصلاً این تفسیرکنندهی معنای امام است.شاهدها (۲۰۴ پاراگراف)
امامت روح اسلام و برتر از رسالت: اجرای رسالت در دل و عمل مردم
… اسلامی نیست، حاکمیّتِ اسلامی نیست؛ وقتی حاکمیّت اسلام به وجود آمد، روح اسلام ــ که حالا عرض خواهم کرد ــ تحقّق واقعی پیدا خواهد کرد؛ روح اسلام «امامت» است. امامت، یکی از مراتب مهمّ شئون انبیای الهی است؛ یعنی هر کدام از پیغمبران یک امامند، دارای مقام امامتند. مقام امامت برای پیغمبران، از مقام رسالت بالاتر است. معنای رسالت پیغمبر این است که پیام الهی را به مردم میرساند، امّا معنای امامت پیغمبر این است که این رسالت را در دل مردم، در اندیشهی مردم و در عمل و کارکرد مردم اجرا میکند؛ این معنای امامت است. لذا شما میبینید خدای متعال به حضرت ابراهیم (علیه السّلام)، بعد از آنهمه امتحانات سختی که برای آن بزرگوار پیش آمد، در اواخر عمر او میفرماید: وَ اِذِ ابتَلىٰ اِبراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَاَتَمَّهُنَّ قالَ اِنّی جاعِلُکَ لِلنّاسِ اِماما. خدای متعال بعد از …امامت به معنای ریاست دین و دنیا و ادارهٔ حکومت
… بگوید و مانند اینها، این به نظر اصلاً برای انسان وقتی که درست توجّه کند قابل فهم نیست؛ آنها هدفهای بزرگی داشتند. هدف عمدهی آنها هم ایجاد جامعهی اسلامی [بوده]؛ که ایجاد جامعهی اسلامی بدون ایجاد حاکمیّت اسلامی امکانپذیر نیست؛ پس دنبال حاکمیّت اسلامی بودند. یک بُعد مهمّ امامت این است؛ امامت یعنی ریاست دین و دنیا، ریاست مادّه و معنا. خب مادّهاش عبارت است از همین سیاست و ادارهی کشور و ادارهی حکومت. و همهی ائمّه دنبال این بودهاند؛ یعنی بدون استثنا همهی ائمّه دنبال این بودهاند؛ منتها با شیوههای مختلف، در فصول مختلف، با روشها و اهداف کوتاهمدّت مختلف؛ [امّا] هدف بلندمدّت یکی بود.امامت مقامی معنوی و بالاتر از ریاست دین و دنیا
… حضرت ابراهیم مال پیرمردی او است. اَّلحَمدُلله الَّذی وَهَبَ لی عَلَی الکِبَرِ اِسمٰعیلَ وَ اِسحٰق.[3] حضرت در دوران جوانی و میانسالی و حتّی اوایل کهنسالی هم فرزندی نداشتند؛ فرزند مال اواخر کار است. پس این امامت مربوط است به اواخر دوران زندگی حضرت ابراهیم؛ در حالی که ابراهیم دهها سال قبل از آن، پیغمبر بود و پیغمبرها رئیس دین و دنیایند؛ در این شکّی نیست امّا این امامت را بعد خدای متعال داد. پس این امامت یک مرحلهی دیگری است، یک چیز بالاتری است، یک امر معنوی است. مسئلهی امامت با این ترازوهای عرفیِ ما قابل اندازهگیری و توزین[4] نیست؛ این همانی است که امام صادق (علیه السّلام) [در تبیین آن] در منیٰ در حضور جمعیّتهای مردم فریاد کشید: اِنَّ رَسولَ اللهِ کانَ الاِمام؛[5] پیغمبر، امام بود؛ امام به آن معنا [مدّ نظر است].امامت یعنی پیشوایی جامعه در امر دین و دنیا، مسئلهای همگانی برای همهٔ جوامع بشری
ماجرای غدیر فقط نصب یک جانشین برای پیغمبر نبود. غدیر دو جنبه دارد: یکی جنبهی نصب جانشین است. جنبهی دیگر قضیه، توجه دادن به مسئلهی امامت است؛ امامت با همان معنائی که همهی مسلمین از این کلمه و از این عنوان میفهمیدند. امامت یعنی پیشوائی انسانها، پیشوائی جامعه در امر دین و دنیا؛ این یکی از مسائل اصلی در طول تاریخ طولانی بشر بوده است. مسئلهی امامت، یک مسئلهی مخصوص مسلمانها یا مخصوص شیعیان نیست. امامت یعنی یک فردی، یک گروهی بر یک جامعهای حکمرانی میکنند و جهت حرکت آنها را در امر دنیا و در امر معنویت و آخرت مشخص میکنند. این یک مسئلهی همگانی است برای همهی جوامع بشری.امام هدایتگر به امر خدا که مردم را از لغزشگاهها عبور داده به مقصد میرساند
خوب، این امام دو جور میتواند باشد: یک امامی است که خدای متعال در قرآن میفرماید: «و جعلنا هم ائمّة یهدون بأمرنا و اوحینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصّلوة و ایتاء الزّکوة و کانوا لنا عابدین».[3] این امامتی است که به امر پروردگار، مردم را هدایت میکند؛ مردم را از خطرها، از سقوطگاهها، از لغزشگاهها عبور میدهد؛ آنها را به سرمنزل مقصود و مطلوب از حیات دنیوی انسان - که خداوند این حیات را به انسان داده، برای رسیدن به آن مقصود - میرساند و به آن سمت هدایت میکند. این یک جور امام است که مصداق آن، انبیای الهیاند؛ مصداق آن، پیغمبر اکرم است که امام باقر (علیه الصّلاة و السّلام) در منا مردم را جمع کرد و فرمود: «انّ رسول اللَّه کان هو الامام». اولین امام، خود پیغمبر است. پیغمبران الهی، اوصیای پیغمبران، برگزیدهترین انسانها، …پیشوایی جسم و دل؛ مدیریت دلها و تعالی روحها افزون بر ادارهٔ زندگی
امامت یعنی پیشوائی جسم و دل؛ هردو. فقط حاکمیت بر اجسام نیست، ادارهی زندگی دنیائی و روزمرهی متعارف مردم نیست؛ مدیریت دلهاست، تکامل بخشیدن به روحها و جانهاست، بالا بردن فکرها و معنویتهاست. این معنای امامت است. اسلام این را میخواهد. ادیان دیگر هم همینجور بودهاند. حالا از ادیان دیگر، سند باقیماندهی متقنی در دست بشر نیست، لکن اسلام سند روشن دارد.امام یعنی حاکمیت دین و دنیا در زندگی مردم
امام یعنی حاکمیت دین و دنیا در زندگی مردم. خوب، این یک بُعد قضیه است که این بُعد اعتقادی است و شیعه با این مشعل درخشان، با این منطق روشن، در طول قرنهای متمادی توانسته است حقانیت خود را برای همهی دلهائی که جستجوگر بودند و با انصاف بودند، اثبات بکند.امام یعنی پیشوای دین و دنیا و راهبر مردم به سوی صلاح
… در قرآن، در خطاب خداوند متعال به ابراهیم این نکتهی بسیار مهم آمده است که خداوند بعد از امتحانهای فراوانی که از ابراهیم کرد و ایشان از کورهی آزمایشهای گوناگون بیرون آمد و خالص و خالصتر شد، گفت: «انّی جاعلک للناس اماما»؛[2] من تو را پیشوای مردم قرار دادم. امام فقط به معنای پیشوای دینی و مسألهی طهارت و غسل و وضو و نماز نیست؛ امام یعنی پیشوای دین و دنیا؛ راهبرِ مردم به سوی صلاح. این معنای امام در منطق شرایع دینی از اوّل تا امروز است. بعد ابراهیم عرض کرد: «و من ذریّتی»؛ اولاد و ذُرّیهی من هم در این امامت نصیبی دارند؟ خداوند نفرمود دارند یا ندارند؛ بحث ذُرّیه نیست؛ ضابطه داد. «قال لا ینال عهدی الظالمین»؛ فرمان و دستور و حکم امامت از …پیشوایی قافلهٔ دین و دنیا و هدایت و دستگیری مردم
به تعبیر بزرگان آن روز، امامت را به سلطنت تبدیل کرده بودند. امامت یعنی پیشوایىِ قافله دین و دنیا. در قافلهای که همه به یک سمت و هدف والا در حرکتند، یک نفر بقیه را راهنمایی میکند و اگر کسی گم شود، دست او را میگیرد و برمیگرداند؛ اگر کسی خسته شود، او را به ادامه راه تشویق میکند؛ اگر کسی پایش مجروح شود، پای او را میبندد و کمک معنوی و مادّی به همه میرساند. این در اصطلاح اسلامی اسمش امام - امام هدایت - است و سلطنت نقطه مقابل این است. سلطنتِ به معنای پادشاهىِ موروثی، فقط یک نوعِ از سلطنت است. لذا بعضی سلاطین در دنیا هستند که اسمشان سلطان نیست، اما باطنشان تسلّط و زورگویی بر انسانهاست. هر کس و در هر دورهای از …امام یعنی انسان معصوم در رأس قدرت سیاسی و دینی
… دست زندگی خود نکنند؛ از لحاظ سیاست، انسانهای باکفایت و باتدبیر و شجاعی باشند و سیاست را از معنویّت و اخلاق و فضیلت جدا نکنند. چنین کسانی اگر زمام امور یک جامعه را به دست گرفتند، آنگاه جامعه از بیشترین خطراتی که ممکن است برای آن پیش آید، محفوظ خواهد ماند. اوج چنین وضعیّتی کجاست؟ آنجاست که یک انسان معصوم از خطا و اشتباه در رأس قدرت سیاسی و دینی قرار گیرد. امام یعنی این.امامت اوج مطلوب ادارهٔ جامعه و ویژگیهای امام در نسخهٔ اسلام
امامت، یعنی همان اوج معنای مطلوب اداره جامعه در مقابل انواع و اقسام مدیریّتهای جامعه که از ضعفها و شهوات و نخوت و فزونطلبىِ انسانی سرچشمه میگیرد. اسلام شیوه و نسخه امامت را به بشریّت ارائه میکند؛ یعنی این که یک انسان، هم دلش از فیض هدایت الهی سرشار و لبریز باشد، هم معارف دین را بشناسد و بفهمد - یعنی راه را درست تشخیص دهد - هم دارای قدرت عملکرد باشد - که «یا یحیی خذ الکتاب بقوّة»[7] - هم جان و خواست و زندگی شخصی برایش حائز اهمیت نباشد؛ اما جان و زندگی و سعادت انسانها برای او همه چیز باشد؛ که امیرالمؤمنین در کمتر از پنج سال حکومت خود، این را در عمل نشان داد. شما میبینید که مدّت کوتاهِ کمتر از پنج سال حکومت امیرالمؤمنین، به عنوان یک نمونه و الگو و چیزی که بشریّت آن را هرگز فراموش نخواهد کرد، در طول قرنها همچنان میدرخشد و باقی مانده است. این …پیشوایی معنوی و پیوند اعتقادی با مردم در تضاد ماهوی با سلطنت
امامت به سلطنت تبدیل شد! ماهیت امامت، با ماهیت سلطنت، مغایر و متفاوت و مناقض است. این دو ضدّ همند. امامت، یعنی پیشوایىِ روحی و معنوی و پیوند عاطفی و اعتقادی با مردم. اما سلطنت، یعنی حکومت با زور و قدرت و فریب؛ بدون هیچگونه علقه معنوی و عاطفی و ایمانی. این دو، درست نقطه مقابل هم است. امامت، حرکتی در میان امت، برای امت و در جهت خیر است. سلطنت، یعنی یک سلطه مقتدرانه علیه مصالح مردم و برای طبقات خاص؛ برای ثروتاندوزی و برای …دستگاه ایجاد عزت الهی و علم و مدارا و حفظ ابهت اسلام
امامت، یعنی دستگاهی که عزّت خدایی را برای مردم به وجود میآورد. علم و معرفت به مردم میدهد. رفق و مدارا را میان آنها ترویج میکند. ابّهت اسلام و مسلمین را در مقابل دشمن حفظ میکند. اما سلطنت و حکومتهای جائرانه، نقطه مقابل آن است. امروز در بسیاری از کشورهای دنیا اسم زمامداران پادشاه نیست، اما در واقع پادشاهند. اسمشان سلطان نیست و ظواهر دمکراسی هم در آنجاها جاری است، اما در باطن، همان سلطنت است؛ یعنی رفتار تعندآمیز با مردم و رفتار …تبدیل سلطنت به امامت، نهاد حکومت خدایی و مردمی
هنگامی که مبارزهی ملت ایران در میان ناباوری جهانیان به پیروزی رسید و ملت ایران یکپارچه رهبری و زمامداری او را به جان پذیرفت او با رفتار و منش خود، بزرگترین تحول را در تاریخ سیاسی این کشور پدید آورد: یعنی سلطنت را که حکومت مستبدانهی ستمگران و دنیاخواران بود به امامت که نهاد حکومت خدایی و مردمیِ بندگان خدا است تبدیل کرد. اقتدار و صلابت خود را با عدل و دادگری مزین کرد، و تفوقِ همهکسپذیرِ خود را با عبودیت و خاکساری منور ساخت، و تمکن و برخورداری را با زهد و پارسایی درمان کرد. راه خدا و بندگی خدا را لحظهای رها نکرد و چون بار امانتی سنگین بر دوش داشت مراقبت روح خود را مضاعف …جامعهٔ اسلامی جامعهٔ امامت با پیروی ایمانی مردم، در برابر سلطنت قهری
جامعهی اسلامی، جامعهی امامت است. یعنی در رأس جامعه، امام است. انسانی که قدرت دارد، اما مردم از روی ایمان و دل، از او تبعیت میکنند و پیشوای آنان است. اما سلطان و پادشاه کسی است که با قهر و غلبه بر مردم حکم میراند. مردم دوستش ندارند. مردم قبولش ندارند. مردم به او اعتقاد ندارند. (البته مردمی که سرشان به تنشان بیرزد.) درعینحال، با قهر و غلبه، بر مردم حکومت میکند. بنیامیّه، امامت را در اسلام به سلطنت و پادشاهی تبدیل کردند و هزار ماه - یعنی نود سال! - در دولت بزرگ اسلامی، …شرایط پیشوای جامعهٔ اسلامی: عمل به کتاب خدا در جامعه و اقامهٔ قسط
بعد در نامه به اهل کوفه فرمود: «فلعمری ما الامام الا الحاکم بالکتاب والقائم بالقسط الدّائن بدین الحقّ الحابس نفسه علی ذالک اللَّه والسلام[12] »؛ امام و پیشوا و رئیس جامعه اسلامی نمیتواند کسی باشد که اهل فسق و فجور و خیانت و فساد و دوری از خدا و اینهاست. باید کسی باشد که به کتاب خدا عمل کند. یعنی در جامعه عمل کند؛ نه این که خودش در اتاق خلوت فقط نماز بخواند؛ بلکه عمل به کتاب را در جامعه زنده کند، اخذ به قسط و عدل کند و حق را قانون جامعه قرار دهد.امام الگوی کامل انسانها که با منش و رفتار خود هدایت میکند
برادران و خواهران! آنچه براى ما مهم است بعد از معرفت اجمالى یا هر اندازه که بشود، نسبت به این بزرگوار و سایر اولیاى الهى این است که توجّه کنیم که خداى متعال، امام یعنى آن مثال اعلىٰ، آن نمونهى کامل، آن نمونهى اعلىٰ را در روى زمین نشان میدهد به افراد بشر، در معرض قرار میدهد تا انسانها بفهمند که الگو چیست و به سمت چه چیزى باید حرکت کنند؛ انسان جهت راه را با دیدن امام پیدا میکند؛ مهم این است. لذاست که «امام» در مفهوم اسلامى صحیح خود، همان اندازهاى که با زبان خود، با دستور خود و بکن نکن خود انسانها را هدایت میکند، همان اندازه یا بیشتر با مَنِش خود و شخصیّت خود و رفتار خود انسانها را جهت میدهد و آنها را به راه راست هدایت میکند؛ این مسئلهى مهمّى است. خب، امیرالمؤمنین امام ما است؛ یعنى امام همهى مسلمین است؛ همه او را به عنوان امام قبول دارند. امام یعنى چه؟ یعنى ما باید ابعاد این شخصیّت را در نظر بگیریم مثل آن الگو و نمونهى عالى که شما میگذارید جلوى خودتان، بعد تمرین میکنید که چیزى …امام به معنای رئیس دین و دنیا
میگوید وقتى سلیمانبنعبدالملک از دنیا رفت، کتب محمّدبنشهاب زهرى را از خزانهى او آوردند بیرون. خب کتاب مینوشت براى او؛ امام زمانش سلیمانبنعبدالملک بود. امام یعنى چه؟ امام یعنى همین دیگر؛ امام یعنى رئیس دین و دنیا. او رئیس دین و دنیا بود. حتّى با اینکه به حسب ظاهر، هارون و بقیّهى این خلفاى جُورى که بودند درسى نخوانده بودند ــ اینها وقت درس خواندن که نداشتند؛ شاهزاده بودند، آقازاده بودند، مشغول پلو چلو خوردن و شکار و عیّاشى و این حرفها بودند تا میرسیدند به خلافت، …رد تلقی امامت به صرف مسئلهگویی؛ امامت یعنی ریاست دین و دنیا
… کنید که مسئله این بود؛ مسئلهى داعیهى خلافت بود، داعیهى امامت بود. در راه این داعیه ائمّهى ما کشته شدند، در راه این داعیه زندان رفتند. امامت یعنى چه؟ یعنى همین که مسئله بگویى و دنیا را دیگرى اداره کند؟ این است معناى امامت در نظر شیعه و در نظر مسلمین؟ هیچ مسلمانى این را قائل نیست؛ چطور من و شماى شیعه میتوانیم قائل به این معنا باشیم؟ نخیر، امام صادق دنبال امامت بود ــ امامت یعنى ریاست دین و دنیا ــ منتها خب، شرایط جور نمىآمد امّا داعیه که بود، ادّعا که بود. براى خاطر همین ادّعا هم آن بزرگوارها را کشتند.امام در صدر اسلام به معنای پیشوای دین و دنیا، نه صرفاً عالم دین
البتّه بعد در بحث امام عرض خواهم کرد که آن برداشتی که ما در طول این دو سه قرن اخیر از معنای امام داشتیم، بکلّی متفاوت است با آن معنایی که برای امام در صدر اسلام وجود داشته؛ هم موافقین، هم مخالفین، امام را به همان معنایی میدانستند که ما امروز در دوران جمهوری اسلامی میدانیم، یعنی امام امّت، امام ملّت، حاکم دین و دنیا. برداشت ما از امام در طول این دو سه قرن اخیر چیز دیگری بود؛ برداشتمان این بود که جامعه یک نفر دارد که او از مردم مالیات میگیرد، مردم را به جنگ میبرد، مردم را به صلح میخواند، امور مردم را اداره میکند، ادارات دولتی را درست میکند، دولتی تشکیل میدهد، قبض و بسط …امامت یعنی زمامداری جامعهٔ اسلامی؛ تحریف آن و لزوم تبیین شرایط امام
… حدیث از پیغمبر و از صحابه نقل میکند. حدیث وجود داشت، حکم اسلامی بیان میشد. آنچه بیان نمیشد، تفسیر و تبیین درست اسلام در همهی شئون و امور جامعه اسلامی بود که ائمه (علیهمالسّلام) میخواستند جلو این را بگیرند؛ این یک کار از کارهای مهم ائمه (علیهم السّلام) بود. کار مهم دیگر تبیین مسئلهی امامت بود. امامت یعنی زمامداری جامعهی اسلامی. مسئلهی عمدهای که برای مسلمانها آن روز روشن نبود و عملاً و از لحاظ تئوری دچار تحریف شده بود، مسئلهی امامت بود. امامت جامعهی اسلامی با کیه؟ کار به جائی رسیده بود که کسانی که به اغلب احکام اسلامی عمل نمیکردند و بیشتر محرمات را علناً انجام میدادند، ادعا میکردند که جانشین پیغمبرند و مینشستند در مسند پیغمبر و خجالت هم نمیکشیدند. یعنی اینجور هم نبود که مردم ندانند. مردم …امامت به معنای ادامهٔ نبوت
… گوناگونش و چه امام حسن در قضیّهی جنگ و سپس صلح، چه امام حسین در ماجرای ده سال سکوت ظاهری در زمان معاویه و سپس یک قیام آنچنانی و چه ماجرای امامان بعدی، یعنی از امام سجّاد (صلوات اللّه علیه) تا امام عسکری ــ با فهمیدن معنای امامت، به نظرم قابل توجیه میشود. امامت به طور خلاصه ــ آنچه میتوانیم دربارهاش کمی صحبت بکنیم ــ با این تعبیر قابل فهمیدن و فهماندن است که بگوییم ادامهی نبوّت است. نبی با یک فکر نو، با یک ایدئولوژی مترقّی، با یک رسالت، با یک پیام، در اجتماع جاهلی ظهور میکند. این تعبیراتی که داریم، همه تعبیرات قرآنی است، یعنی تعبیرات خود ما است؛ تعبیر «مترقّی»، تعبیر «نو»، تعبیر «پیام»، تعبیر «اجتماع جاهلی»، اینها همه تعبیراتی است که در …تداوم نظام نبوی در دو بعد فکری و رهبری سیاسی
از جملهی کارهایی که برای تداوم این نظام انجام میگیرد، مسئلهی امامت است. امام یعنی آن کسی که بایستی تداوم بدهد به این نظام؛ هم از لحاظ فکری و ایدئولوژیک، یعنی تدوین ایدئولوژی، پخته کردن ایدئولوژی ــ اگر این تعبیر «پخته کردن» درست باشد ــ تطبیق آن با مسائل زمانی و مکانی گوناگون، تطبیق آن با حوادث تاریخی پیدرپی که در طول ده سال یا بیست سال یا پنجاه سال زندگیِ نبی، آن همه حوادث که مثلاً در طول دویست سال ممکن است پدید بیاید و [معمولاً هم] پدید نمیآید، و نشان دادن و یاد دادن کیفیّت تطبیق و از این قبیل تداومدهنده است، هم از ناحیهی سیاسی تداومدهنده است؛ یعنی ضمن اینکه یک ایدئولوگِ کامل است و مثل خود نبی بر این فکر و بر این مکتب تسلّط دارد و همهی اختیاراتی که نبی در زمینهی این مکتب دارد او هم دارد، از لحاظ رهبری سیاسی هم زمام سیاست جامعه در دست او است، جامعه را مثل کاروانی همین طور قدمبهقدم پیش میبرد؛ این معنای امامت است. ما البتّه در پرتوِ این معنا برای امامت و در سایهی صدها و بلکه واقعاً میشود گفت هزارها شاهد تاریخی و حدیثی، در مورد زندگی ائمّهی هشتگانه از امام سجّاد تا امام عسکری بحثهایی داریم، حرفهایی داریم که شاید بسیاری از آقایان هم در پارهای از مجالس بوده و شنفته …زندگی ائمه همان زندگی فکری و عملی پیامبر و رسیدن کتاب و میزان و حدید به امام
… سمبل استفاده شود. مثلاً همین داستان عصای موسیٰ یک واقعیّتی است، امّا هیچ مانعی ندارد که این عصای موسیٰ مثلاً سمبلِ رسالتِ توأم با قهرِ یوسف باشد که حالا عین همان رسالت در اختیار موسیٰ است [در مواجهه] با فرعون زمان خودش و با آن قدرت سلطهی سیاسی زمان خودش. به هر حال، این در زندگی ائمّه خیلی جالب است که نشان میدهد زندگی ائمّه همان زندگی فکری و عملی پیغمبر است؛ یعنی همان «لَقَـد اَرسَلنا رُسُلَنا بِالبَیِّنّْـتِ وَ اَنزَلنـا مَعَهُمُ الکـِتّْبَ وَ المیزانَ لِیَقومَ النّـاسُ بِالقِسطِ وَ اَنزَلنَا الحَـدیدَ فیهِ بَأسٌ شَدیدٌ وَ مَنافِـعُ لِلنّـاس»؛[36] یعنی کتاب و میزان و حدید، هر سه میرسد به امام و اصلاً این تفسیرکنندهی معنای امام است.امامت به معنای زمامداری جامعهٔ اسلامی و تحریف آن در نظر و عمل
کار مهم دیگر، تبیین مسئلۀ امامت بود. امامت یعنی زمامداری جامعۀ اسلامی. مسئلۀ عمدهای که برای مسلمانها آن روز روشن نبود و عملاً و از لحاظ تئوری دچار تحریف شده بود، مسئلۀ امامت بود؛ امامت جامعۀ اسلامی با چه کسی است؟ کار به جایی رسیده بود که کسانی که به اغلب احکام اسلامی عمل نمیکردند و بیشترِ محرمات را علناً انجام میدادند، ادعا میکردند جانشین پیغمبرند و مینشستند در مسند پیغمبر و خجالت هم نمیکشیدند! یعنی اینطور هم نبود که مردم …اوج معنای مطلوب ادارهٔ جامعه در برابر مدیریتهای برخاسته از ضعفهای انسانی
امامت، یعنی همان اوج معنای مطلوب ادارۀ جامعه، درمقابل انواع و اقسام مدیریتهای جامعه که از ضعفهای انسانی، از شهوات انسانی، از نخوت[1] و فزونطلبی انسانی سرچشمه میگیرد.[2] اسلام، شیوه و نسخۀ امامت را به بشریت ارائه میکند؛ یعنی اینکه یک انسانی، هم دلش سرشار و لبریز باشد از فیضِ هدایت الهی، هم معارف دین را بشناسد و بفهمد ـ یعنی راه را درست تشخیص بدهد ـ هم دارای قدرت عملکرد باشد ـ که «یا یَحییٰ خُذِ الکِتابَ بِقُوَّةٍ»[3] ـ با قوّت عمل کند، جان خود او و خواست خود او و زندگی شخصی …معنای لغوی پیشوایی و کاربرد آن در قرآن و فرهنگ اسلامی برای پیشوایی فکری و سیاسی امت
واژۀ امامت ـ که در اصل بهمعنای مطلق پیشوایی است ـ در فرهنگ اسلامی بیشتر بر مصداق خاصی از آن اطلاق میگردد و آن، پیشوایی و رهبری در شئون اجتماعی است؛ چه فکری و چه سیاسی. در هرجا از قرآن که مشتقات واژۀ امامت ـ مانند امام و ائمه ـ بهکار رفته، ناظر به همین معنای خاص، یعنی پیشوایی امت است. پیشوایی فکری، پیشوایی سیاسی و یا هر دو. پس از رحلت پیامبر و انشعاب فکری و سیاسی مسلمانان که به چند فرقه شدنِ پیروان اسلام انجامید، ازآنجاکه نکتۀ اصلی اختلاف را مسئلۀ رهبری سیاسی امت تشکیل میداده، واژۀ امامت و امام، سرنوشت ویژهای پیدا کرد، بیش از هر معنای دیگری در مفهوم «رهبریِ سیاسی» بهکار رفت و …گسترش مفهوم امامت نزد شیعه از رهبری سیاسی به رهبری فکری و اخلاقی
… از سوی خدا معیّن و بهوسیلۀ پیامبر معرفی شده باشد، و باید رهبر فکری و مفسر قرآن و آگاه از همۀ رموز و دقایق دین باشد، و باید پاک و معصوم و مُبرّا از هر عیب و نقیصۀ خَلقی و خُلقی و سببی باشد، و باید از دودمانی پاک و پاکدامن تولد یافته باشد، و باید و باید. و بدینگونه، امامت که در عرف مسلمانان قرن اول و دوم بهمعنای رهبریِ سیاسی بود، در عرف خاص شیعیان، بهجز رهبریِ سیاسی، رهبریِ فکری و اخلاقی را نیز در مفهوم خود فراگرفت.امام قدرت فائقهٔ رهبری جامعه و هم آموزگار دین و هم فرمانروای زندگی
بنا بر تلقی شیعه از مفهوم امامت، امام یک جامعه، همان قدرت فائقهای[6] است که حرکت جمعی و منش فردی افراد آن جامعه را توجیه و رهبری میکند و در آنِواحد، هم آموزگار دین و اخلاق، و هم فرمانروای زندگی و تلاش آنهاست. با این بیان، پیامبر نیز امام است؛ چه آنکه رهبری فکری و سیاسی جامعهای که خود شالودهریزی کرده، به دست اوست. و پس از پیامبر نیز امت را به امامی نیاز هست تا بتواند جانشین (خلیفه) وی و متحمل بار مسئولیتهای او ـ و از آن جمله رهبری سیاسی ـ باشد. و شیعه معتقد است …آمیختگی سه بُعد رهبری سیاسی، آموزش دینی و تهذیب روحی و لزوم تعیین امام از سوی خدا
این نکته گفتنی است که آمیختگی سه مفهوم «رهبری سیاسی»، «آموزش دینی» و «تهذیب روحی» در خلافت و حکومت اسلام ـ که امامت و حکومت اسلام را دارای سه جنبه و سه بُعد قرار داده است؛ چنانکه بعضی از متفکران برجستۀ این زمان بهدرستی بیان کردهاند ـ ناشی از آن است که اسلام در اصل، این سه جنبه را از یکدیگر تفکیک نکرده و بهعنوانِ برنامهای از این سه جهت، بر انسان عرضه شده است. پس پیشوایی امت نیز بهمعنای پیشوایی در این سه جهت است و شیعه به دلیل همین گستردگی معنای امامت است که عقیده دارد امام باید ازطرف خدا تعیین شود.