1- میتواند خطاب به کسانی باشد که اول مرتبه ایمان را دارند مثل ایمان عامّه. در این احتمال، امر به تقوا امر به اولین مراتب آن است که تقوای عامّه است و آن پرهیز از مخالفت احکام ظاهری الهی است و مربوط به اعمال قالبی[7] است. به این احتمال، جمله وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ تحذیر از پیامدهای اعمال ما است و شاهد است بر آنکه آنچه عمل میکنیم خود آنها به صورت مناسب در نشئه دیگر وارد میشوند و به ما خواهند رسید و آیات و اخبار زیادی در این باره آمده است. تفکر در همین امر، دلهای بیدار را کفایت میکند بلکه دلهای مستعد را بیدار مینماید و ممکن است راهگشای مراتب دیگر و مقامات بالاتر شود. و ظاهر آن است که امر به تقوا مکرّراً، تاکید باشد، گرچه احتمال دیگر هم هست. و قوله: إنَّ اللهَ خَبیرٌ بِما تَعمَلُونَ باز تحذیر …
حفظ شدن همهٔ اعمال نزد خدا و بازگشت آن به خود انسان
شما باید خداوند را حاضر و ناظر بدانید. انسان ممکن است چیزی را از چشم همه مخفی کند، ولی همه چیز ما در نزد خدا حفظ میشود و اعمال ما را به خود ما بر میگرداند. شما باید خیلی مواظبت کنید. البته همه باید مواظبت کنند، ولی از آنجا که شما کار حساسی در دستتان است باید مواظبت بیشتری داشته باشید. باید به قلبتان برسانید که هر کاری انجام میدهید در محضر خدا هستید.
بازگشت اعمال به انسان و ساخته شدن بهشت و جهنم با آن
… اسلامی، با مودّت، با دوستی، دائماً مسئولین ما این حرف را میزنند، لکن آنها از باب این که وارد به ضیافه الله نشدهاند- عَلی قُلُوبِهِمْ حِجاب[5]، صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ فَهُمْ لا یَعْقلِوُن[6]- با دست خودشان، خودشان را فانی میکنند. تمام مفاسد از خود آدم است. از نفس انسانی است، از جای دیگر به ما چیزی نمیرسد، هر چی میرسد از ماست- «انَّما هِیَ اعْمالَکُمْ تَرُدُّ الَیْکُمْ»- همه چیزهایی است که از خود ما هست؛ چه مفاسدی که در دنیا بر بشر وارد میشود، از فساد خود آدم است، فساد حکومتهاست، نفسهای خبیثه است، و چیزهایی که در آن عالم به ما میرسد، آنها هم از خود ماست. بهشت را اعمال شما آباد میکند و جهنم را هم اعمال ما میافروزد. ما الآن در صراط هستیم، همان صراطی که یک طرفش دنیاست، یک طرفش عاقبت. و ما الآن در صراط داریم حرکت میکنیم. این پرده که برداشته شد، آن وقت صراط جهنم که از متن جهنم میگذرد، یعنی، آتش دورش را گرفته، این از وسط اینجا میگذرد، باید از اینجا عبور کنید. دنیا همین …