رفتن به محتوای اصلی

اخلاق اسلامی

نام‌های دیگر: اخلاق، اخلاق الهی، اخلاق انسانی، اخلاق دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فضایل و آداب رفتاری مورد سفارش اسلام در فرد و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۹۱همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

عزیزان! ما ملّت ایران، قرنها در زیر حکومت سلاطین، از اخلاق اسلامى مع‌الاسف دور ماندیم. اعتقادات اسلامى در ما ماند، چون قائم به علما است و علما گفتند؛ احکام اسلامى ــ هم علمش، هم عملش ــ در ما ماند، چون عمل به احکامِ قائم به بدن و جسم، چندان مشکل نیست؛ امّا اخلاق اسلامی در ما ضعیف شد؛ چون اخلاق، علم نیست که کسى بگوید و کسى یاد بگیرد؛ اخلاق، عملِ قائم به جسم نیست که انسان جسم خودش را وادار کند به یک عملى؛ اخلاق، قائم به نفس انسان است ــ کیفیّت نفسانى است؛ عمل نفسانى است ــ و این دشوارترین کارها است. ما ملّت ایران با اینکه انقلاب کرده‌ایم و مسیر فرهنگ جوامع اسلامى را ــ نه فقط جامعه‌ى خودمان را ــ عوض کرده‌ایم و این قابل انکار نیست، همین حالا هم از لحاظ اخلاق و عمل اخلاقى و [داشتن] خصلتها، هنوز فاصله‌هایى داریم تا آنچه که باید. به این توجّه بکنید؛ سخت‌تر از همه چیز هم اخلاق است.
برخوردارى از ارزشهاى اخلاقى اسلام بدین معنى است که روح فضیلت و پرهیزکارى و وارستگى و بردبارى و اجتناب از شهواتِ ممنوع و دورى از حرص و آز و دنیاطلبى و حق‌کشى و نامردمى و مال‌اندوزى و روى آوردن به خلوص و پاکى و پارسایى و دیگر خصلتهاى اخلاقى در جامعه رواج یابد و به‌صورت ارزشهاى اصلى به حساب آید.
دین، یک زمینه و یک فضا است. اخلاق دینى یک محیط تنفّس است که اگر این محیط تنفّس وجود داشته باشد، هر موجودى و هر پدیده‌اى بر حسب گنجایش خودش، ظرفیّت وجودى خودش، اقتضاى خودش، معناى درست خودش را خواهد داد. اگر این محیط تنفّس وجود نداشته باشد، نه علم، نه سیاست، نه کسب ‌و کار، نه هیچ چیزى از پدیده‌هاى جمعى زندگى بشر، معناى خودش را نخواهد داد. این‌جور نیست که علم، قسیم[3] دین باشد؛ دو چیز باشند در کنار یکدیگر که یا این یا آن؛ بلکه اصلاً نسبت اینها با وجود انسان، نسبت‌هاى متفاوتى است. دین عبارت است از فضاى مطلوب زندگى بشرى که اگر بشر بخواهد زندگى مطلوب داشته باشد، باید در این فضا قرار بگیرد؛ در این فضاى دینی. ساختن این فضا طبعاً قوانینى دارد، قوانین اخلاقى‌اى دارد و مقرّراتى دارد که بایستى آن فضا به ‌وجود بیاید و ساخته بشود. وقتى این فضا ساخته شد، در درون این فضا عالِمى زندگى میکند ــ عالِم به علم خاصّى و عالِم به علم دیگرى ــ سیاستمدارى، پیشه‌ورى، جاهلى؛ هر کسى در این فضا یک جورى زندگى خواهد کرد؛ نسبت اینها را باید این‌جور دانست و لذاست که اینها میتوانند کاملاً بر هم منطبق بشوند؛ یعنى یک نفر، یک متدیّن کاملى و یک دانشمند کاملى [باشد] و دین او مؤثّر در علم او باشد و علم او متأثّر از دین او باشد؛ این، آن شکل درست است. حالا شما دارید این را در عالم ترتیب مقدّمات فراهم میکنید؛ لذاست که این قدم مبارکى است و بنده بسیار از این خرسندم که در جمهورى اسلامى، در این‌باره دارد فکر میشود.

لزوم کار پژوهشی پرحجم در اخلاق و عقل عملی اسلامی

… اسلامىِ نوین به ایمان است. این ایمان را ما معتقدین به اسلام، پیدا کرده‌ایم. ایمان ما، ایمان به اسلام است. در اخلاقیات اسلام، در آداب زندگی اسلامی، همه‌ی آنچه را که مورد نیاز ماست، میتوانیم پیدا کنیم؛ باید اینها را محور بحث و تحقیقِ خودمان قرار دهیم. ما در فقه اسلامی و حقوق اسلامی زیاد کار کرده‌ایم؛ باید در اخلاق اسلامی و عقل عملی اسلامی هم یک کار پرحجم و باکیفیتی انجام دهیم - حوزه‌ها مسئولیت دارند، دانشوران مسئولیت دارند، محققان و پژوهشگران مسئولیت دارند، دانشگاه مسئولیت دارد - آن را مبنای برنامه‌ریزی‌مان قرار دهیم، آن را در آموزشهای خودمان وارد کنیم؛ این چیزی است که امروز ما به آن احتیاج داریم و باید دنبال کنیم. این مطلب اول و نکته‌ی اول در باب تمدن‌سازی نوین اسلامی و به دست آوردن و رسیدن به این بخش اساسی از تمدن است، که سلوک عملی است.

توصیهٔ همگان به پایبندی به اخلاق اسلامی در رفتار

این رسانه‌های الکترونیکی و اینترنتی متأسفانه موجب شده است که افراد بی‌محابا علیه یکدیگر حرف بزنند، بد بگویند. باید از طرف مسئولین کشور برای این هم یک جوری تدبیر بشود. ولی عمده این است که خود ما مردم، خودمان را مقید کنیم به اخلاق اسلامی؛ خودمان را مقید کنیم به قانون. حالا این حرف من بهانه‌ای نشود برای اینکه یک عده‌ای بروند جوانهای انقلابی را به عنوان جوانهای تند، مورد ملامت و شماتت قرار بدهند؛ نه، من همه‌ی جوانهای غیور کشور را، جوانهای مؤمنِ انقلابی کشور را فرزندان خودم میدانم و پشت سر آنها قرار میگیرم؛ من از جوانان …

دروغین بودن ادعای اخلاقی غربیان جز در فیلم‌های هالیوودی

… فقط برای بهره‌کشی، برای استثمار. در علم پیشرفت کردند، در فناوری پیشرفت کردند، صنعت خودشان را به اوج رساندند، اما این را در خدمت بدبخت کردن ملتها به کار بردند؛ چرا؟ چون آن تمدن پایه‌ی معنوی نداشت، معنویت در آن نبود. وقتی معنویت نبود، اخلاق هم نخواهد بود. ادعای آنها نسبت به اخلاق، ادعای دروغین است؛ هیچ واقعیتی ندارد. بله، در فیلمهای سینمائی، در تلاش هالیوودی، اخلاق هست، صبر هست، عقل هست؛ اما در واقعیت زندگی، این حرفها وجود ندارد. وقتی دوری از معنویت شد، این میشود.

لزوم پیشرفت اخلاقی و نیاز آن به الگو برای جوانان

… قسمتهای گوناگون کشور را تقسیم‌بندی کند و به حسب اهمیت، موقع اینها را مشخص کند، آن بالابالاها آموزش و پرورش قرار میگیرد. جوان ما به آموزش و پرورش بستگی دارد، اخلاق ما به آموزش و پرورش بستگی دارد. یک عده‌ای مینالند از این که چرا ما از لحاظ اخلاقی جلو نمیرویم. البته این درست است، ما هم قبول داریم که باید در زمینه‌ی اخلاقی جلوتر رفت؛ منتها یکی از شرائطش این است که ما برای جوانهامان الگو داشته باشیم. بعضیها با رفتارهای خود، با عملکرد خود، با اظهارات خود، الگوهای بدی برای جوانهای ما میشوند. الگوسازی، یکی از اساسی‌ترین کارهاست. ما الگوهای خوب خیلی داریم. اینقدر جوانهای خوب، اینقدر چهره‌های نورانی - در تاریخ که بماند - در زمان خودمان داریم که همین قدر کافی …

نمایش کرامت و پایبندی ملت ایران به آداب اسلامی و انسانی

… کنند، اظهار تعارف کنند، بر روی نقاط مشترک تکیه کنند؛ آنهائی که اهل حرف زدن نیستند، با عمل: جا بدهید، مهربانی کنید، محبت کنید، بعضی از سختی‌ها و خشونتها را تحمل کنید؛ یکی ممکن است تنه بزند، شما در مقابلش لبخند بزنید. در عمل سعی کنید این ارتباط به وجود بیاید؛ نه فقط برای اینکه آبرو و عزت ایران و ملت ایران را حفظ کنید - که البته این در جای خودش خیلی مهم است؛ چقدر خوب است که یک ملت بتواند کرامت خود، ارزش خود، پایبندی خود به آداب و اخلاق انسانی و اسلامی را نشان بدهد - بلکه برای اینکه این ارتباط قلبی برقرار شود. اهل هر نژادی است، اهل هر زبانی است، اهل هر مذهبی است، مسلمان است؛ او هم مثل شما به عشق کعبه آمده، به عشق پیغمبر آمده؛ او هم دارد همین راه را میرود، او هم با خدای متعال دارد حرف میزند. هرچه میتوانید، این وجه مشترک را به رخ یکدیگر بکشید؛ بفهمند که این وجه مشترک …