رفتن به محتوای اصلی

اخلاق اسلامی

نام‌های دیگر: اخلاق، اخلاق الهی، اخلاق انسانی، اخلاق دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فضایل و آداب رفتاری مورد سفارش اسلام در فرد و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۶همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

عزیزان! ما ملّت ایران، قرنها در زیر حکومت سلاطین، از اخلاق اسلامى مع‌الاسف دور ماندیم. اعتقادات اسلامى در ما ماند، چون قائم به علما است و علما گفتند؛ احکام اسلامى ــ هم علمش، هم عملش ــ در ما ماند، چون عمل به احکامِ قائم به بدن و جسم، چندان مشکل نیست؛ امّا اخلاق اسلامی در ما ضعیف شد؛ چون اخلاق، علم نیست که کسى بگوید و کسى یاد بگیرد؛ اخلاق، عملِ قائم به جسم نیست که انسان جسم خودش را وادار کند به یک عملى؛ اخلاق، قائم به نفس انسان است ــ کیفیّت نفسانى است؛ عمل نفسانى است ــ و این دشوارترین کارها است. ما ملّت ایران با اینکه انقلاب کرده‌ایم و مسیر فرهنگ جوامع اسلامى را ــ نه فقط جامعه‌ى خودمان را ــ عوض کرده‌ایم و این قابل انکار نیست، همین حالا هم از لحاظ اخلاق و عمل اخلاقى و [داشتن] خصلتها، هنوز فاصله‌هایى داریم تا آنچه که باید. به این توجّه بکنید؛ سخت‌تر از همه چیز هم اخلاق است.
برخوردارى از ارزشهاى اخلاقى اسلام بدین معنى است که روح فضیلت و پرهیزکارى و وارستگى و بردبارى و اجتناب از شهواتِ ممنوع و دورى از حرص و آز و دنیاطلبى و حق‌کشى و نامردمى و مال‌اندوزى و روى آوردن به خلوص و پاکى و پارسایى و دیگر خصلتهاى اخلاقى در جامعه رواج یابد و به‌صورت ارزشهاى اصلى به حساب آید.
دین، یک زمینه و یک فضا است. اخلاق دینى یک محیط تنفّس است که اگر این محیط تنفّس وجود داشته باشد، هر موجودى و هر پدیده‌اى بر حسب گنجایش خودش، ظرفیّت وجودى خودش، اقتضاى خودش، معناى درست خودش را خواهد داد. اگر این محیط تنفّس وجود نداشته باشد، نه علم، نه سیاست، نه کسب ‌و کار، نه هیچ چیزى از پدیده‌هاى جمعى زندگى بشر، معناى خودش را نخواهد داد. این‌جور نیست که علم، قسیم[3] دین باشد؛ دو چیز باشند در کنار یکدیگر که یا این یا آن؛ بلکه اصلاً نسبت اینها با وجود انسان، نسبت‌هاى متفاوتى است. دین عبارت است از فضاى مطلوب زندگى بشرى که اگر بشر بخواهد زندگى مطلوب داشته باشد، باید در این فضا قرار بگیرد؛ در این فضاى دینی. ساختن این فضا طبعاً قوانینى دارد، قوانین اخلاقى‌اى دارد و مقرّراتى دارد که بایستى آن فضا به ‌وجود بیاید و ساخته بشود. وقتى این فضا ساخته شد، در درون این فضا عالِمى زندگى میکند ــ عالِم به علم خاصّى و عالِم به علم دیگرى ــ سیاستمدارى، پیشه‌ورى، جاهلى؛ هر کسى در این فضا یک جورى زندگى خواهد کرد؛ نسبت اینها را باید این‌جور دانست و لذاست که اینها میتوانند کاملاً بر هم منطبق بشوند؛ یعنى یک نفر، یک متدیّن کاملى و یک دانشمند کاملى [باشد] و دین او مؤثّر در علم او باشد و علم او متأثّر از دین او باشد؛ این، آن شکل درست است. حالا شما دارید این را در عالم ترتیب مقدّمات فراهم میکنید؛ لذاست که این قدم مبارکى است و بنده بسیار از این خرسندم که در جمهورى اسلامى، در این‌باره دارد فکر میشود.

دیر تغییر کردن خلقیات فردی و جمعی در تحول اجتماعی

آخرین نکته‌ای که من میخواهم عرض کنم، مسأله اخلاق و رفتار است. عزیزان من! در یک تحوّل اجتماعی، آن چیزی که آخرتر از همه اصلاح میشود و تغییر پیدا میکند، اخلاق است؛ اخلاق، نه به معنای رفتار. البته رفتارهای افراد با یکدیگر را که عرفاً به آن «اخلاق» میگویند، آن هم دیر عوض میشود؛ لیکن منظور ما آن نیست. آن چیزی که از همه دیرتر عوض میشود، اخلاقیّات و خُلقیّات انسانهاست؛ چه خُلقیّات فردی، چه خُلقیّات جمعی؛ که جمعهای مختلفِ عالم، خُلقیّاتی دارند: یک قوم …

لزوم مواجهه با اخلاق با مخاطبان و اثبات نفوذ اسلام در جان، نه ادعای ظاهری

اگر شما میخواهید بر مخاطبانتان تأثیر بگذارید - چه آن مخاطبی که این نکته‌ای را که عرض کردیم میداند و چه آن مخاطبی که این نکته را نمیداند - باید با اخلاق با آنها مواجه شوید. باید نشان دهید که اخلاقمان تغییر پیدا کرده است. ما باید اثبات کنیم که اسلام در آن بطن‌البطن جان ما و در آن ژرفای روح ما نفوذ و رسوخ کرده و به خوردِ جان ما رفته است، والّا اگر اسم اسلام و ظاهر اسلام و ادّعای اسلام و ادّعای جمهوری اسلامی باشد، قبل از ما هم دیگران کرده‌اند؛ بعد از ما هم کسانی کرده‌اند و خواهند کرد. خیلی هم ارزش ندارد؛ گاهی اوقات به ضرر هم هست.

جذب مسلمانان به جاذبهٔ معنوی اسلام با گذشت، حکمت، بلندنظری، خیرخواهی و مروت

اگر بخواهید آن جاذبه معنوی اسلام، را در طرف مقابل - هر مسلمانی در دنیا، حتّی مسلمان غیر عامل که مشتاق اسلام حقیقی است - تأمین کنید، این کار با اخلاق اسلامی، رفتار اسلامی، گذشت، حکمت، بلندنظری، پختگی، انسانیت، خیرخواهی و مروّت امکانپذیر است. در همه امور هم میشود این کار را انجام داد.

امکان رعایت اخلاق حتی در جنگ با دشمن وحشی و اثر قطعی آن بر دل‌های مخاطبان

حتّی در جنگ هم این‌طور است. وقتی وحشیگری آمد، سبعیّت آمد، گرگ‌صفتی آمد، آن چیزی میشود که در تهاجم ناجوانمردانه در طول هشت سال جنگ علیه ما شد که مظهر اعلایش حمله میکربی و شیمیایی و زدن شهرها و کشتن بچه‌ها بود و نمونه‌های دیگرش را هم که دیگران نشان داده‌اند. درعین‌حال باز هم میشود این اخلاق را داشت. اگر این شد، بدانید که آن باران مؤثّر معنویت، یقیناً در سرزمین جانها و دلهای مخاطبان شما نفوذ خواهد کرد؛ چه ما علی‌العجاله اثرش را درک کنیم، یا نکنیم.

لزوم ریشه‌کن کردن خلقیات فاسد و تقویت مهربانی و خیرخواهی

… کردن، با اخلاق فاسد در خود مبارزه کردن است. اخلاق فاسد خیلى مهم است؛ اى‌بسا کسانى که از لحاظ توجّه و ذکر و دعا و مانند اینها اهل این چیزها هم هستند امّا نتوانسته‌اند خُلقیّات فاسد را در خودشان ریشه‌کن کنند یا از تأثیر آنها در رفتارهاى خودشان جلوگیرى کنند. خودخواهى، خودپسندى، بخل، حرص، حسد، بددلى، بدبینى، بدخواهىِ نسبت به این و آن، درست نقطه‌ى مقابل آن بهشت اخلاقى‌ای است که اسلام براى انسانها تصویر کرده. اسلام خواسته است که انسانها با هم مهربان، نسبت به هم علاقه‌مند، به سرنوشت هم شدیداً علاقه‌مند، دلبند، دلبسته، به مصالح هم علاقه‌مند، از رنجهاى یکدیگر، از اشتباهات یکدیگر متأثّر و متأسّف باشند؛ یکدیگر را دعا کنند، با مرحمت با یکدیگر رفتار کنند: وَتَواصَوا بِالمَرحَمَة.[6] این دست دوستى، پیوند عاطفى، ارتباط محبّت‌آمیز میان برادران، میان دوستان، میان خواهران، میان آحاد ملّت اسلامى، خیرخواهى، خیراندیشى بسیار صفات برجسته و ممتازى است؛ اینها را باید در خود تقویت کرد. بدترین صفات در انسان این است که انسان مصالح مادّى خود را محور قرار بدهد و حاضر باشد که انسانهاى بی‌شمارى را براى خاطر ارضاء یک حس و خواست شخصى در معرض تلف و بدبختى قرار بدهد؛ ارتباط ما با خدا باید این را علاج کند، این ریشه‌ها را باید از دلهاى ما بکَند و در …

تکمیل مکارم اخلاق از پیام‌های بعثت و تصویر جامعهٔ برخوردار از اخلاق نیکو

یک نقطه‌ى برجسته‌ى دیگر، مسئله‌ى اخلاقیّات و تزکیه‌ى نفوس است که آن هم در آیاتى از قرآن مورد تأکید قرار گرفته است و در حدیث نبوىِ معروفِ بین همه‌ى فِرَق اسلامى هم هست که «بُعِثتُ‌ لِاُتَمِّمَ‌ مَکارِمَ‌ الاَخلاق»‌.[3] ببینید در آن جامعه‌اى که خُلقیّات، اخلاق حسنه، مکارم اخلاقى در آن جامعه رایج باشد و انسانها از اخلاق نیکو، از گذشت، از برادرى، از احسان، از عدل، از علم، از حق‌طلبى برخوردار باشند، انصاف بین آنها باشد، صفات رذیله در میان آنها حاکم و رایج نباشد، در چه بهشتى زندگى خواهند کرد! امروز بشر از همین چیزها رنج میبرد؛ امروز گرفتاری‌هاى دنیاى بشر، گرفتاری‌هاى ناشى از طغیانهاى سیاسى در عالم و طواغیت برمیگردد به ریشه‌هاى اخلاقى؛ گرفتاری‌هاى توده‌هاى مردم هم غالباً برمیگردد به جهالت آنها؛ اسلام اینها را برطرف میکند. این پیامها را مسلمانها …

رواج خلقیات اسلامی، تبدیل‌کنندهٔ جامعه به بهشت و گلستان

… به محرومان با بی‌اعتنا بودن نسبت به آنان همراه نباشد؛ مال مردم خوردن وجود نداشته باشد؛ اگر خُلقیّات اسلامی - همان چیزهایی که در اسلام برای یک انسان فضیلت است، همان چیزهایی که به تعبیر روایات، جنود عقل است[2] - رواج پیدا کند؛ مردم اهل صبر و استقامت باشند؛ اهل توکّل و تواضع و حلم باشند، نسبت به یکدیگر بدبین نباشند؛ نسبت به احوال یکدیگر بی‌تفاوت نباشند؛ نسبت به سرنوشت جامعه قناعت وجود داشته باشد؛ زیاده‌روی و اسراف و ریخت و پاش و این چیزها نباشد و نشانی از حرص و افزون طلبی در امور مادّی نباشد، این جامعه به بهشت و گلستان تبدیل می‌شود. گرفتاریِ امروز مردم دنیا، حتّی کشورهای ثروتمند و پیشرفته، این چیزهاست. تهیدستی از اخلاقیّات است که انسانیّت را امروز در دنیا پریشان کرده است.

شناخت رذایل نفس از زبان دعا و درخواست علاج آن‌ها از خدا

… اینکه گفته‌اند «زبور آل محمّد»، واقعاً همین‌جور است؛ پُر است از این نغمه‌هاى معنوى که دعا و درس است؛ هم درس اخلاق است، هم درس علم‌النّفْس است، هم درس امور اجتماعى است. آنجا ملاحظه کنید: اَللهمَّ اِنّى اَعوذُ بِکَ مِن هَیَجانِ الحِرصِ وَ سَورَةِ الغَضَبِ ... وَ اِلحاحِ الشَّهوَة»؛[8] یعنى یکى‌یکى این خصوصیّات معنوى و اخلاقى، این ریشه‌هاى فاسدى را که در نفْس ما هست، اینها را در زبان دعا به ما معرّفى میکند، علاج اینها را هم شما از خدا باید بخواهید. وقتى که با خدا راز و نیاز میکنید، از جمله‌ى چیزهایى که میخواهید، علاج همین مشکلات درونى و نفْسانى است. آن جامعه‌اى که حدّاقل یک مجموعه‌ى بزرگى از آن با این خصوصیّات پرورش پیدا کند، همان جامعه‌اى است که هیچ ترفندى در آن کارگر نخواهد شد.

تفاوت طرح فردی و اجتماعی مسائل اخلاقی

مسأله اخلاق نیز همین طور است. مثلاً راجع به گذشت و صبر حرف میزنیم. یک وقت یک مسأله شخصىِ محض است و به عنوان اخلاق اسلامی و یک دستور اخلاقی و روحىِ صرفاً فردی، یک ارزش مطرح میشود: در مقابل مصائب صبر کنیم. این، یک طور است. یک وقت هم صبر در سطح جامعه‌ای که با انواع مشکلات و فشارها و موانع و عوائق در کار و راه خود مواجه است، …