رفتن به محتوای اصلی

اخلاق اسلامی

نام‌های دیگر: اخلاق، اخلاق الهی، اخلاق انسانی، اخلاق دینی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

فضایل و آداب رفتاری مورد سفارش اسلام در فرد و جامعه.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نماز جمعه تهران— ۱۳۵۹/۰۳/۰۹

سیر زمانی

از ۱۳۵۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

عزیزان! ما ملّت ایران، قرنها در زیر حکومت سلاطین، از اخلاق اسلامى مع‌الاسف دور ماندیم. اعتقادات اسلامى در ما ماند، چون قائم به علما است و علما گفتند؛ احکام اسلامى ــ هم علمش، هم عملش ــ در ما ماند، چون عمل به احکامِ قائم به بدن و جسم، چندان مشکل نیست؛ امّا اخلاق اسلامی در ما ضعیف شد؛ چون اخلاق، علم نیست که کسى بگوید و کسى یاد بگیرد؛ اخلاق، عملِ قائم به جسم نیست که انسان جسم خودش را وادار کند به یک عملى؛ اخلاق، قائم به نفس انسان است ــ کیفیّت نفسانى است؛ عمل نفسانى است ــ و این دشوارترین کارها است. ما ملّت ایران با اینکه انقلاب کرده‌ایم و مسیر فرهنگ جوامع اسلامى را ــ نه فقط جامعه‌ى خودمان را ــ عوض کرده‌ایم و این قابل انکار نیست، همین حالا هم از لحاظ اخلاق و عمل اخلاقى و [داشتن] خصلتها، هنوز فاصله‌هایى داریم تا آنچه که باید. به این توجّه بکنید؛ سخت‌تر از همه چیز هم اخلاق است.
برخوردارى از ارزشهاى اخلاقى اسلام بدین معنى است که روح فضیلت و پرهیزکارى و وارستگى و بردبارى و اجتناب از شهواتِ ممنوع و دورى از حرص و آز و دنیاطلبى و حق‌کشى و نامردمى و مال‌اندوزى و روى آوردن به خلوص و پاکى و پارسایى و دیگر خصلتهاى اخلاقى در جامعه رواج یابد و به‌صورت ارزشهاى اصلى به حساب آید.
دین، یک زمینه و یک فضا است. اخلاق دینى یک محیط تنفّس است که اگر این محیط تنفّس وجود داشته باشد، هر موجودى و هر پدیده‌اى بر حسب گنجایش خودش، ظرفیّت وجودى خودش، اقتضاى خودش، معناى درست خودش را خواهد داد. اگر این محیط تنفّس وجود نداشته باشد، نه علم، نه سیاست، نه کسب ‌و کار، نه هیچ چیزى از پدیده‌هاى جمعى زندگى بشر، معناى خودش را نخواهد داد. این‌جور نیست که علم، قسیم[3] دین باشد؛ دو چیز باشند در کنار یکدیگر که یا این یا آن؛ بلکه اصلاً نسبت اینها با وجود انسان، نسبت‌هاى متفاوتى است. دین عبارت است از فضاى مطلوب زندگى بشرى که اگر بشر بخواهد زندگى مطلوب داشته باشد، باید در این فضا قرار بگیرد؛ در این فضاى دینی. ساختن این فضا طبعاً قوانینى دارد، قوانین اخلاقى‌اى دارد و مقرّراتى دارد که بایستى آن فضا به ‌وجود بیاید و ساخته بشود. وقتى این فضا ساخته شد، در درون این فضا عالِمى زندگى میکند ــ عالِم به علم خاصّى و عالِم به علم دیگرى ــ سیاستمدارى، پیشه‌ورى، جاهلى؛ هر کسى در این فضا یک جورى زندگى خواهد کرد؛ نسبت اینها را باید این‌جور دانست و لذاست که اینها میتوانند کاملاً بر هم منطبق بشوند؛ یعنى یک نفر، یک متدیّن کاملى و یک دانشمند کاملى [باشد] و دین او مؤثّر در علم او باشد و علم او متأثّر از دین او باشد؛ این، آن شکل درست است. حالا شما دارید این را در عالم ترتیب مقدّمات فراهم میکنید؛ لذاست که این قدم مبارکى است و بنده بسیار از این خرسندم که در جمهورى اسلامى، در این‌باره دارد فکر میشود.

شاهدها (۱۲۳ پاراگراف)

اخلاق اساس کار است و پیشرفت اقتصادی و سیاسی بدون آن بی‌پایه است

تبلیغ دین و تبیین حقایق که وظیفه علما و مبلّغین بزرگ اسلام است، امروز شامل همه اینهاست. اگر ما از لحاظ اقتصاد به بالاترین مقام برسیم و از لحاظ سیاست، همین اقتدار و عزّتی را که امروز داریم، چند برابر کنیم، ولی اخلاقهای مردم ما، اخلاقهای اسلامی نباشد؛ در میان ما گذشت، صبر، حلم و خوش‌بینی نباشد، اساس کار از بین خواهد رفت. اساس کار، اخلاق است. همه اینها مقدّمه اخلاق حسنه است - بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق -[3] حکومت اسلامی برای این است که انسانها در این فضا تربیت شوند، اخلاق آنها تعالی پیدا کند، به خدا نزدیکتر شوند و قصد قربت کنند. سیاست هم قصد قربت لازم دارد. مسائل سیاسی هم قصد قربت لازم دارد. آن که …

دیر تغییر کردن خلقیات فردی و جمعی در تحول اجتماعی

آخرین نکته‌ای که من میخواهم عرض کنم، مسأله اخلاق و رفتار است. عزیزان من! در یک تحوّل اجتماعی، آن چیزی که آخرتر از همه اصلاح میشود و تغییر پیدا میکند، اخلاق است؛ اخلاق، نه به معنای رفتار. البته رفتارهای افراد با یکدیگر را که عرفاً به آن «اخلاق» میگویند، آن هم دیر عوض میشود؛ لیکن منظور ما آن نیست. آن چیزی که از همه دیرتر عوض میشود، اخلاقیّات و خُلقیّات انسانهاست؛ چه خُلقیّات فردی، چه خُلقیّات جمعی؛ که جمعهای مختلفِ عالم، خُلقیّاتی دارند: یک قوم …

لزوم مواجهه با اخلاق با مخاطبان و اثبات نفوذ اسلام در جان، نه ادعای ظاهری

اگر شما میخواهید بر مخاطبانتان تأثیر بگذارید - چه آن مخاطبی که این نکته‌ای را که عرض کردیم میداند و چه آن مخاطبی که این نکته را نمیداند - باید با اخلاق با آنها مواجه شوید. باید نشان دهید که اخلاقمان تغییر پیدا کرده است. ما باید اثبات کنیم که اسلام در آن بطن‌البطن جان ما و در آن ژرفای روح ما نفوذ و رسوخ کرده و به خوردِ جان ما رفته است، والّا اگر اسم اسلام و ظاهر اسلام و ادّعای اسلام و ادّعای جمهوری اسلامی باشد، قبل از ما هم دیگران کرده‌اند؛ بعد از ما هم کسانی کرده‌اند و خواهند کرد. خیلی هم ارزش ندارد؛ گاهی اوقات به ضرر هم هست.

جذب مسلمانان به جاذبهٔ معنوی اسلام با گذشت، حکمت، بلندنظری، خیرخواهی و مروت

اگر بخواهید آن جاذبه معنوی اسلام، را در طرف مقابل - هر مسلمانی در دنیا، حتّی مسلمان غیر عامل که مشتاق اسلام حقیقی است - تأمین کنید، این کار با اخلاق اسلامی، رفتار اسلامی، گذشت، حکمت، بلندنظری، پختگی، انسانیت، خیرخواهی و مروّت امکانپذیر است. در همه امور هم میشود این کار را انجام داد.

امکان رعایت اخلاق حتی در جنگ با دشمن وحشی و اثر قطعی آن بر دل‌های مخاطبان

حتّی در جنگ هم این‌طور است. وقتی وحشیگری آمد، سبعیّت آمد، گرگ‌صفتی آمد، آن چیزی میشود که در تهاجم ناجوانمردانه در طول هشت سال جنگ علیه ما شد که مظهر اعلایش حمله میکربی و شیمیایی و زدن شهرها و کشتن بچه‌ها بود و نمونه‌های دیگرش را هم که دیگران نشان داده‌اند. درعین‌حال باز هم میشود این اخلاق را داشت. اگر این شد، بدانید که آن باران مؤثّر معنویت، یقیناً در سرزمین جانها و دلهای مخاطبان شما نفوذ خواهد کرد؛ چه ما علی‌العجاله اثرش را درک کنیم، یا نکنیم.

لزوم ریشه‌کن کردن خلقیات فاسد و تقویت مهربانی و خیرخواهی

… کردن، با اخلاق فاسد در خود مبارزه کردن است. اخلاق فاسد خیلى مهم است؛ اى‌بسا کسانى که از لحاظ توجّه و ذکر و دعا و مانند اینها اهل این چیزها هم هستند امّا نتوانسته‌اند خُلقیّات فاسد را در خودشان ریشه‌کن کنند یا از تأثیر آنها در رفتارهاى خودشان جلوگیرى کنند. خودخواهى، خودپسندى، بخل، حرص، حسد، بددلى، بدبینى، بدخواهىِ نسبت به این و آن، درست نقطه‌ى مقابل آن بهشت اخلاقى‌ای است که اسلام براى انسانها تصویر کرده. اسلام خواسته است که انسانها با هم مهربان، نسبت به هم علاقه‌مند، به سرنوشت هم شدیداً علاقه‌مند، دلبند، دلبسته، به مصالح هم علاقه‌مند، از رنجهاى یکدیگر، از اشتباهات یکدیگر متأثّر و متأسّف باشند؛ یکدیگر را دعا کنند، با مرحمت با یکدیگر رفتار کنند: وَتَواصَوا بِالمَرحَمَة.[6] این دست دوستى، پیوند عاطفى، ارتباط محبّت‌آمیز میان برادران، میان دوستان، میان خواهران، میان آحاد ملّت اسلامى، خیرخواهى، خیراندیشى بسیار صفات برجسته و ممتازى است؛ اینها را باید در خود تقویت کرد. بدترین صفات در انسان این است که انسان مصالح مادّى خود را محور قرار بدهد و حاضر باشد که انسانهاى بی‌شمارى را براى خاطر ارضاء یک حس و خواست شخصى در معرض تلف و بدبختى قرار بدهد؛ ارتباط ما با خدا باید این را علاج کند، این ریشه‌ها را باید از دلهاى ما بکَند و در …

تکمیل مکارم اخلاق از پیام‌های بعثت و تصویر جامعهٔ برخوردار از اخلاق نیکو

یک نقطه‌ى برجسته‌ى دیگر، مسئله‌ى اخلاقیّات و تزکیه‌ى نفوس است که آن هم در آیاتى از قرآن مورد تأکید قرار گرفته است و در حدیث نبوىِ معروفِ بین همه‌ى فِرَق اسلامى هم هست که «بُعِثتُ‌ لِاُتَمِّمَ‌ مَکارِمَ‌ الاَخلاق»‌.[3] ببینید در آن جامعه‌اى که خُلقیّات، اخلاق حسنه، مکارم اخلاقى در آن جامعه رایج باشد و انسانها از اخلاق نیکو، از گذشت، از برادرى، از احسان، از عدل، از علم، از حق‌طلبى برخوردار باشند، انصاف بین آنها باشد، صفات رذیله در میان آنها حاکم و رایج نباشد، در چه بهشتى زندگى خواهند کرد! امروز بشر از همین چیزها رنج میبرد؛ امروز گرفتاری‌هاى دنیاى بشر، گرفتاری‌هاى ناشى از طغیانهاى سیاسى در عالم و طواغیت برمیگردد به ریشه‌هاى اخلاقى؛ گرفتاری‌هاى توده‌هاى مردم هم غالباً برمیگردد به جهالت آنها؛ اسلام اینها را برطرف میکند. این پیامها را مسلمانها …

رواج خلقیات اسلامی، تبدیل‌کنندهٔ جامعه به بهشت و گلستان

… به محرومان با بی‌اعتنا بودن نسبت به آنان همراه نباشد؛ مال مردم خوردن وجود نداشته باشد؛ اگر خُلقیّات اسلامی - همان چیزهایی که در اسلام برای یک انسان فضیلت است، همان چیزهایی که به تعبیر روایات، جنود عقل است[2] - رواج پیدا کند؛ مردم اهل صبر و استقامت باشند؛ اهل توکّل و تواضع و حلم باشند، نسبت به یکدیگر بدبین نباشند؛ نسبت به احوال یکدیگر بی‌تفاوت نباشند؛ نسبت به سرنوشت جامعه قناعت وجود داشته باشد؛ زیاده‌روی و اسراف و ریخت و پاش و این چیزها نباشد و نشانی از حرص و افزون طلبی در امور مادّی نباشد، این جامعه به بهشت و گلستان تبدیل می‌شود. گرفتاریِ امروز مردم دنیا، حتّی کشورهای ثروتمند و پیشرفته، این چیزهاست. تهیدستی از اخلاقیّات است که انسانیّت را امروز در دنیا پریشان کرده است.

تخلق مردم به اخلاق حسنه هدف پس از استقرار عدالت اجتماعی و حکومت اسلامی

چنانچه مقررّات الهی مستقر شد؛ نظمِ متّکی به اسلام به وجود آمد و عدالت اجتماعی تحقّق پیدا کرد، هنوز یک هدف متوسّط، یا در واقع یکی از مراحل راه، طی شده است. مرحله بعد آن است که مردمی که در این نظام، به آسودگی، بی‌دغدغه و با برخورداری از عدل زندگی میکنند، برای تخلّق به اخلاق حسنه، فرصت و شوق پیدا کنند. این، آن چیزی است که من خواستم امروز روی آن تکیه کنم و میخواهم این نکته را عرض کنم که بعد از تشکیل حکومت، این هدف است. بلکه بعد از تشکیل نظام عادلانه و استقرار عدالت اجتماعی و حکومتِ واقعاً اسلامی، هدف این است. این، هدف بعدی است.

تخلق به اخلاق حسنه مایهٔ تعالی معنوی و مرحلهٔ مربوط به جامعهٔ کنونی

انسانها باید به اخلاق حسنه تخلّق پیدا کنند که البته تخلّق به اخلاق حسنه هم موجب تعالی و تکامل معنوی و روحی و معرفت برتر است و آن از مراحل انسان کامل است. ما هم خیلی نمیتوانیم حتّی درست درک کنیم. همین‌قدر انسان، از اهلش و از بزرگان، چیزهایی شنیده است. مرحله‌ای که حالا به ما ارتباط پیدا میکند، مرحله اخلاق است؛ اخلاق، اخلاق. شما ببینید، این راست است که پیغمبر فرمود: «انّما بعثت لاتمّم مکارم الاخلاق».[2] این حدیث از طرق فریقین - فِرَق اسلامی - نقل شده است؛ شیعه و سنّی نقل کرده‌اند.

لزوم تقویت و تکمیل اخلاق انسانی در خود

باید انسان شویم. باید اخلاق انسانی را در خودمان تقویت و تکمیل کنیم. این، آن قدم بعدی و خیلی مهم است. اگر در جامعه‌ای که متعلّق به اسلام است، در نظامی که ارکان آن، ارکان اسلامی است، ما از اخلاق الهی دور بمانیم و دنبال هوسها، خودخواهیها و خودپرستیها برویم و هر کس تلاش کند برای این که بیشتر به دست بیاورد، بهتر بخورد و بهتر زندگی کند؛ از دست این و آن بقاپد و اگر …

گستردگی اخلاق اسلامی در ابعاد فردی، رابطه با دیگران و جامعه

و امّا اخلاق الهی و مکارم اخلاق در شرع مقدّس اسلام، توضیح و تفصیل داده شده است؛ چه آن چیزهایی که مربوط به خود انسان است - مثل صبر، شکر، اخلاص و قناعت -. چه آنها که در رابطه با انسانهای دیگر است - مثل گذشت، تواضع، ایثار و تکریم انسانها - و چه چیزهایی که در رابطه با مجموعه جامعه‌ی اسلامی است. اخلاق اسلامی دامنه وسیعی دارد. اینها همان چیزهایی است که بیشترین تلاش همه انبیا و اولیا و بزرگان ادیان الهی - و در اسلام، تلاش نبىّ مکرّم اسلام و ائمّه و بزرگان - برای آن بوده است که اینها به وجود آید.

دشواری تحقق اخلاق در حکومت جائر و آسانی آن در نظام اسلامی

البته در یک حکومت جائرانه، این چیزها ممکن است که خیلی خیلی به دشواری به دست آید. همان طور که گفتیم، در نظامی که اساسش بر باطل، ظلم و بر مادّیگری است - مثل حکومت طواغیت عالم - طبیعی است که این‌طور چیزها، آسان به دست نمی‌آید؛ اما در یک نظام اسلامی، راحت تر میشود به دست آورد و امروز دنیا، به این احتیاج دارد.

لزوم ارزشی شدن خلقیات اسلامی در جامعه به‌عنوان متمم انقلاب

جامعه ما باید یک حرکت اساسی را به عنوان متمّم اصلی انقلاب بزرگ اسلامی انجام دهد که این حرکت بزرگ، دارای دو مرحله باشد: یکی استقرار نظام و گسترش اخلاق اسلامی در میان خود ما؛ ارزشی شدن خلقیّات اسلامی در میان ما مردم. اینها ارزش شود. در طول حکومت طواغیت در این کشور، اینها از ارزش بودن هم افتاده است. آدم صادق در مقابل افکار افرادی با دید ناقص و آدمهای کوته بین، فردی ساده لوح است. صادق است؛ هر چه میداند میگوید؛ ولی آدم خوب و درست و حسابی، آن کسی است که راست نگوید؛ حقایق را دگرگون سازد و …

آموختن اخلاق اسلامی به دنیا به‌عنوان مرحلهٔ دوم

و امّا مرحله دوم این است که شما اینها را به دنیا یاد بدهید. دنیا امروز احتیاج دارد. بشریّت در سطح جهان از فقدان اخلاق رنج می‌برد. اسلام و مسلمین میتوانند بهترین هدیه اخلاقی رابه ملتها بدهند؛ به بشریّت اعطا کنند.

لزوم حرکت عمومی گویندگان، فرهنگیان و رسانه‌ها برای رشد و تعلیم اخلاق در مردم

باید به برکت روز و حادثه بعثت، یک حرکت عظیم مردمی شروع شود و گویندگان و فرهنگیان و افرادی که رسانه‌ها در اختیارشان است - و دیگران - در جهت رشد اخلاقیّات در میان مردم و تعلیم اخلاقیّات به مردم قیام کنند تا ان‌شاءللَّه خداوند هم کمک کند و قلب مقدّس ولىّ عصر از شما و از ما راضی باشد وان‌شاءاللَّه هدایت الهی باما همراه باشد و روح مطهّر امام بزرگوار رحمةاللَّه علیه از این حرکت فیض و سود ببرد.

هدف دشمن در فاسد کردن اخلاق جوانان و لزوم مراقبت همگان

و آن دومی، «توبوا الیاللَّه جمیعاً ایّها المؤمنون». عزیزان من! باید به خدا برگردید؛ خدا را فراموش نکنید. جوانان عزیز! مواظب اخلاق الهی و اسلامی که ودیعه‌ای است در میان این ملت، باشید. امروز یکی از هدفهای اساسی دشمنان شما این است که اخلاق جوانان این ملت را فاسد کنند. برای این کار تلاش و سرمایه‌گذاری میکنند. چه کسی باید مواظب باشد؟ همه؛ مخصوصاً جوانان ؛ جوانان مؤمن.

توصیهٔ مؤکد اسلام به خلقیات مثبت مایهٔ پیشرفت ملت‌ها

عموم خُلقیّات مثبتی که یک ملّت را از حضیض بیکارگی و فقر و ذلّت و عقب‌ماندگی بیرون میکشد و به اوج پیشرفت مادّی میرساند، در اسلام مورد توصیه‌ی مؤکّد قرار گرفته است و هرکس به مفاهیم اسلامی مراجعه کند، این را تصدیق خواهد کرد. در واقع، همین خصوصیّات و خُلقیّات مثبتی که امروز کمبودش را در میان ملّت خودمان نیز احساس میکنیم، ناشی از همین بی‌توجّهی به معارف اسلامی است؛ زیرا همان روزی که در داخل کشور ما حرکت روشنفکری به وجود آمد و عدّه‌ای احساس کردند باید به غربیان رو کنند و از آنها یاد …

اسلامی کردن اخلاق و فرهنگ و احیای صفات صدر اسلام، بزرگ‌ترین دستاورد

اگر بتوانیم اخلاق را اسلامی کنیم، فرهنگ را اسلامی کنیم، مردم را با خُلقیّات اسلامی پرورش دهیم و صفاتی را که در صدر اسلام از یک جماعت کوچک، یک ملّت عظیم و مقتدر درست کرد، در ملّتمان زنده کنیم، همینها بزرگ‌ترین دستاوردها است. باید توجّه داشت که آنچه در آغاز، از پیشرفت و ترقّی برای انسانها به وجود آمد، ناشی از همین فرهنگ اسلامی بود: دنبال علم و کار رفتند، تلاش و سعی کردند، نوآوری کردند، به معرفت طبیعت، انسان، تاریخ و راه‌های زندگی پرداختند و تعامل خوب و برادرانه را پذیرفتند. اینها …

دعوت بعثت به مکارم اخلاق و تمایز جامعهٔ اسلامی از جاهلی

… باشند که روابطشان با یکدیگر نه براساس رحم و مروّت و انصاف و اخلاقِ خوب که بر مبنای سودجویی تنظیم شده است. یکی، دیگری را تا وقتی قبول و تحمّل میکند که با منافع او سازگار باشد. اگر سازگار نبود، حاضر است او را نابود کند و از بین ببرد. این هم یک نوع جامعه است. این جامعه، جامعه جاهلی میشود و با جامعه‌ای که در آن مکارم اخلاق حاکم است و جامعه اسلامی نامیده میشود، فرق دارد. خصوصیت بعثت پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌وآله دعوت به مکارم اخلاق بود. این هم یک عنصر و نکته دیگر در حیات رسالی و بعثت پیغمبر. پس میتوان گفت که در حقیقت یکی از مرزها و ممیّزه‌های اسلام و جاهلیت، مسأله اخلاق است.

تغییر اخلاق به‌عنوان تلاش اساسی امروز جامعه

امروز در جامعه‌ى ما یکى از تلاشهاى اساسى باید تغییر اخلاق باشد. هر کدام از ما ــ همین من و شما که اینجا روبه‌روى هم نشسته‌ایم؛ هر تک‌تک من و شما ــ خودمان را موظّف بدانیم که اخلاق یک نفر را عوض کنیم و از بدى به سمت خوبى بکشانیم؛ آن یک نفر هم خود ما هستیم. کُلُّکُم راعٍ وَ کُلُّکُم مَسئولٌ عَن رَعِیَّتِه؛[4] همه‌ى شما …

اخلاق اسلامی رکن اساسی انسان مسلمان در کنار اعتقاد و عمل

… کمبودهاى روانى والدین ــ اگر از یک چنین خانواده‌اى هم کودکى وارد محیط تحت تصرّف و تسلّط آموزش‌وپرورش میشود، باید اینجا آن خلأها جبران بشود؛ یعنى این کودک تبدیل بشود به یک آدم متدیّن؛ هم علماً، هم عملاً، هم اعتقاداً، و هم در رفتار و عمل؛ باید همّت این باشد. البتّه همه‌ی ما توجّه داریم که یک انسان اسلامى فقط آن انسانى هم نیست که اعتقاد اسلامى داشته باشد و عمل اسلامى بکند، بلکه اخلاق اسلامى هم رکن اساسى است؛ وَالّا اگر فرض کنیم انسانى را داراى عقاید محکم اسلامى و عمل ــ به معناى نماز و روزه و این چیزها ــ لکن حسود، بخیل، جبّان[3] یا بدخواه، بى‌روحیه و بى‌اراده، این انسان، انسان مسلمان نیست؛ انسان مسلمان در هر سه بُعد، هم بُعد تربیت، هم بُعد دانش، هم بُعد عمل بایستى کار کند. البتّه به یک اعتبار هر سه‌ى اینها عمل است؛ اعتقاد هم نوعى عمل است؛ عمل قلبى است. على‌اىّ‌حال مقصود روشن است.

تخلق به اخلاق‌الله و نورانیت انسان‌ها هدف اصلی حاکمیت خدا در زمین

… مثلاً استفاده میکنیم، طورى هم نمیشود ــ امساک کردید، فضیلت آن و فاید‌ آن و تأثیر آن ‌در نفْس خود شما خیلى بالا است. و ما براى همین هستیم. اصلاً بشر که دارد در دنیا کار میکند، تلاش میکند، جهاد میکند، حاکمیّت خدا را میخواهد در زمین به وجود بیاورد، براى چیست؟ حاکمیّت خدا در زمین به ‌وجود بیاید که چه بشود؟ که انسانها نورانیّت پیدا کنند ــ اصلاً فاید‌ اساسى این است، هدف اصلى یعنى این ــ تا انسانها متخلّق به اخلاق‌الله بشوند. تخلّق به اخلاق‌الله خودش مقدّمه براى یک کار دیگرى نیست؛ کارهاى دیگر مقدّم‌ تخلّق به اخلاق‌الله است؛ عدل، مقدّم‌ تخلّق به اخلاق‌الله و مقدّم‌ نورانى شدن انسانها است؛ حکومت اسلامى و حاکمیّت پیغمبران براى این است: اِنَّما بُعِثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الاَخلاق.[10] خب، پس در برخورد شخصى، عمل شخصى، این تأثیر میگذارد. از اینجا مصلحت را شروع کنید تا [برسید به] …

تحقق وعده‌های قرآن در صورت اسلامی و قرآنی شدن اخلاق مردم

اگر مردم متحوّل شدند، دنیا متحوّل خواهد شد؛ اگر مردم از تحوّل عمیق برخوردار شدند، این حرکت تا ابد ادامه پیدا خواهد کرد؛ اگر اخلاق مردم، اخلاق اسلامى و قرآنى شد، تمام وعده‌هاى قرآن درباره‌ى این ملّت تحقّق پیدا خواهد کرد. ما میخواهیم این راه ادامه پیدا کند. ما میخواهیم این حرکت تا اهداف نهایى و غایى پیش برود؛ با چه وسیله‌اى؟ با مردم مؤمن.

نیاز به انقلاب اخلاقی برای ریشه‌کنی رذایل و رشد اخلاق اسلامی در مردم

ثانیاً اعتدال را رعایت کنید. اعتدال، یعنى در هیچ جهت دچار افراط نشوید. بعضى در منبرها دچار افراط میشوند؛ حالا در طرف جهات اخلاقى یا در طرف جهات سیاسى، فرق نمیکند؛ افراط على‌اىّ‌حال مذموم است، مستحسن نیست. البتّه مردم به اخلاقیّات خیلى احتیاج دارند؛ ما احتیاج به یک انقلاب اخلاقى داریم براى اینکه در خودمان، در ملّتمان، در آحاد مردممان صفات رذیله را ریشه‌کن کنیم و اخلاق مسلِم حقیقى را با همان خصوصیّات که در روایات و در آیات کریمه‌ى قرآن هست، در مردم رشد بدهیم. اخلاق خیلى لازم است؛ امّا این‌جور نباشد که ما وقتى اخلاق میگوییم یا حدیث میخوانیم براى مردم، بکل از مسائل روز، مسائل انقلاب، مسائل زندگى، تاریخچه‌ى این یازده سالِ پُر از حادثه و مسائل جهان بکلّى برکنار باشیم. همان‌‌طور که عرض کردم، بعضى منبر که میروند و انسان پاى منبرشان وقتى …

معنای خوب بودن مسئولان: تدین، تقوا و پرهیز از دروغ، غیبت، حرص، تجمل و اسراف

… شخصاً صالح باشیم و حکومت حکومت صالحان باشد، میتوانیم صلاح را در همه جاى دنیا و پیش از همه در کشورمان گسترش بدهیم. به جان شما! اگر ما صالح نبودیم، هیچ اتّفاق مثبتى ‌-در جهت اهداف- نخواهد افتاد؛ هر کس هم تلاش کند، بیخود تلاش میکند. باید من و شما خوب باشیم. خوب بودن هم یک معناى قلمبه‌سلمبه‌اى ندارد؛ یعنى متدیّن باشیم، باتقوا باشیم، دروغ نگوییم، غیبت نکنیم، به مال دنیا حرص نزنیم، اهل تجمّل و تشریفات نباشیم، بدخواه نباشیم، اهل اسراف نباشیم، ادّعاهاى دروغ براى خودمان نکنیم؛ این است. باید خوب باشیم. شخصِ خود امام، آدم خوبى بود؛ شخص خودش. و خوبىِ او توانست تمام قلمرو حضور او را خوب و متلألئ بکند. وقتى کسى خوب است، حول‌وحوش او هم تحت تأثیر او قرار میگیرد؛ خانه‌ی خودش را خوب میکند، دوستان خودش را خوب میکند، کشور خودش را خوب میکند، دنیاى خودش …

نیاز جمهوری اسلامی به تحول اخلاقی مسئولان و سپس آحاد مردم

… لازم است تا در وجود خود، در دل خود و جان خود هم تحوّلى و انقلابى به وجود بیاوریم. اگر ما درباره‌ی شخصیّت اولیاى دین ‌-چه نبىّ مکرّم و چه ائمّه‌ی معصومین و چه فاطمه‌ی زهرا و زینب کبرىٰ (سلام ا‌لله‌ علیهم اجمعین)- حرف میزنیم، غالباً ناظر به همین قسمت دوّم است. حقیقتاً امروز جمهورى اسلامى احتیاج دارد به اینکه در درجه‌ی اوّل ما مسئولین و سپس آحاد مردم، به‌صورت دقیق و منظّم و مرتّبى سعى کنیم در وجود خود و در دل خود، تحوّلى در جهت هدفهاى اخلاقى اسلام به وجود بیاوریم. البتّه این درست است که اگر تحوّل در دلها و جانها پدید نمی‌آمد، انقلاب هم پیروز نمیشد ‌-نفْس پیروزى انقلاب، دلیل آن است و به معنى آن است که در مجموع، یک دگرگونى و تحوّل در دلها انجام گرفت؛ بدون این نمیشد انقلاب پیروز بشود- امّا براى تداوم انقلاب و تداوم …

تخلق به توکل و تقوا و ارتباط با خدا شرط مسلمان بودن واقعی

… امیرالمؤمنین در خطبه‌ى اول مثلاً - که درباره‌ى توحید و صفات الهى هست - شبیه اوست. یعنى آن خطبه است این دعاست، اما لحن و محتوا و مطلب و حتى بعضى از عبارات با یکدیگر یکسان است. در قالب دعا این معارف را بیان کردند. خط دوم در صحیفه‌ى سجادیه انسان‌سازى است. فقط دانستن کافى نیست، شدن کافى است. دانستن معارف اسلامى کسى را مسلمان نمى‌کند. تخلق به کیفیات و اخلاقیات اسلامى است که انسان را یک مسلمان مى‌سازد. توکل به خدا، تقواى الهى، اجتناب از محرمات، عمل به واجبات دشوار، ارتباط دائمى با خدا، نترسیدن از هیچ قدرتى جز قدرت الهى، همه‌ى امور را به خداى متعال مرتبط و متصل کردن و از او کمک طلبیدن، احساس قدرت انسان در ارتباط با منبع لایزال قدرت - یعنى وجود مقدس پروردگار - این چیزهاست که اگر در یک انسانى به وجود آمد آن انسان حقیقتاً و عملاً مسلمان است. این هم یک جریان در صحیفه‌ى سجادیه است؛ که به زبان دعا این معارف را و این اخلاقیات را و این خصال را به انسانها تعلیم مى‌دهد. «یامن تحل به عقد المکاره و یامن تدفع به حرّ الشدائد» با زبان درخواست و التماس حقیقت را بیان مى‌کند. انسان را به آنچه که هست و کیفیتى که …

عناصر اخلاقی، محرک مبارزه با ظلم و نظام سلطه و پایهٔ روابط عادلانه

آقای رئیس؛ حرکت مستقل جنوب نه تنها در زمینه‌ی اقتصادی بلکه در هر زمینه‌ای، مستلزم یک حرکت فرهنگی و اخلاقی است. آنچه که انسانها را به مبارزه علیه ظلم، استثمار و نظام سلطه و کلّاً بیعدالتی واداشته، منجر به پیدایش نظام نوین روابط اجتماعی بر پایه‌هایی عادلانه میگردد، عناصر اخلاقی است. واقعیّت دیگر اینکه جهان سوم هرگز از لحاظ استعدادهای طبیعی انسانی و منابع طبیعی فقیر نبوده است. نتیجه‌ی این دو واقعیّت یک حرف بیش نیست:

بزرگ‌ترین فریضهٔ امروز نمایندگان و مردم و مسئولان

نکته‌ى اساسى و مهمّى که هم نمایندگان، هم عامّه‌ى مردم، هم دست‌اندرکاران حکومتى و همه‌ى قشرها و گروه‌ها باید به آن توجّه داشته باشند، این است که اخلاق اسلامى که خود مولود ذکر خدا و یاد خدا است، امروز بزرگ‌ترین فرایض ما است؛ و معناى تقوا این است. اى مردم مسلمان، اى بزرگان، اى نام‌آوران، اى دانشمندان، اى عالمان، اى قشرهاى مختلف، اى جوانها و اى پیرها، اى فداکاران! بدانید اگر امروز اخلاق اسلامى در عمل شخصى ما و عمل سیاسى ما حاکمیّت نداشته باشد، انقلاب ما فناپذیر خواهد بود. امروز …