تأثیر عوامل بیرونی بر انسان به معنای مقتضی نه علیت
… متولد شدهی از زنا از هدایت دور است. آیا این بدان معناست که او اصلاً قابل هدایت نیست؟ و حال اینکه اگر قابل هدایت نباشد و بعد هم خدای متعال او را به جهنم ببرد و به عذاب خودش دچار کند، چگونه میشود که نتواند اراده و اختیار داشته باشد!؟ چنین چیزی عملی نیست. اما پاسخ این است که ما میگوییم بلاشک این عوامل همه تأثیر دارند، منتها تأثیر اینها به معنای علیت نیست، بلکه به معنای مقتضی است. حالا اینکه علیت چیست و مقتضی چیست؟.
غلبهٔ تصمیم فرد بر اقتضای محیط فاسد با دیدن بارقهٔ هدایت
… و این در صورتی است که مانعی وجود نداشته باشد. اما اگر ما آنجا را سمپاشی کردیم یا عوامل خلاف زیستی این حیوان را در آنجا بوجود آوردیم، دیگر آن حیوان مضر بعمل نمیآید. اقتضاء این است، ولذا من میگویم عوامل محیط و وراثت در وجود انسان نقش مقتضی دارد. نه نقش علت. بله اگر کسی در خانوادهی فاسد یا در محیط فاسدی متولد شد و یا در محیط گمراهی متولد شد که هدایت دینی ندارد اقتضای آن محیط همین است که این آدم گمراه و فاسد بشود اما وقتی که یک عامل ضد این وجود نداشته باشد و اگر یک روشنبینی و تذکر در اینجا بوجود آمد، یعنی همین کسی که در خانوداهی فاسد زندگی کرده اگر آدم اهل ذکری بود که قرآن هم میفرماید: «انما تنذر من اتبع الذکر»[6] تو کسی را میتوانی انذار کنی که او پیرو ذکر باشد. همین جوانی که در چنین خانوادهی رشد کرده، اگر اندکی تأمل کند به روشنی احساس میکند که این وضعیت خوبی نیست، و لذا اگر از بیرون این محیط یک بارقهی هدایت که مخالف این وضعیت باشد به چشم او بخورد به دنبال او میرود. پس اگر اینجا یک عامل هدایت و راه رشد و صلاح برای آن کسی که در این محیط فاسد دارد زندگی میکند مطرح شد و او عزم کرد و تصمیم گرفت به دنبال او برود، همانطور که مکرر اتفاق افتاده و شما خودتان هم شاید در مواردی دیده باشید کسی از یک خانوادهای را که همه ضدانقلابند و این انقلابی محض است.
توانایی ارادهٔ خدادادی بر غلبه بر وسوسهٔ نفس و عوامل دیگر
پس بنابراین: من میگویم این عوامل و همان وسوسهی نفسانی که شما گفتید مؤثرند البته مؤثر هست و وسوسهی نفس چه بسا افرادی را گمراه کرده است، اما آن اراده و قدرت انتخابی که خدا به آنان داده است، او میتواند بر همهی اینها فائق آید، به شرط این که انسان این اراده را به کار بگیرد.
انتخاب انسان میان ندای الهی و وسوسهٔ خناس در قلب
در قلب انسان دو گوش وجود دارد: یک گوش آن است که نفس اماره در او وسواس میکند و یک گوش دیگر آن است که فرشتهی الهی سروش الهی در او میدمد و این تعبیر کنایهای زیبا و شاعرانه و هنرمندانه است، یعنی از دو عامل تأثیر میپذیرد، یکی آن عامل معنوی خدائی است که میگوید: این کار خوب را بکن، و دیگری آن عامل وسواس خناس است که میگوید نکن، یکی آن عامل الهی است که میگوید از این کار بد اجتناب کن و دیگری آن عامل وسواس خناس است که میگوید: اینکار بد را بکن و جملهی جالب این است که در آخر روایت میگوید اینکه خدای متعال درقرآن فرموده: «اولئک کتب فی قلوبهم الایمان و ایدهم بروح منه»[8] : خدای متعال مؤمن را با روح خود کمک میکند، مراد از کمک همین است. یعنی دائم آن سروش غیبی کَاَنَّه به گوش انسان مؤمن که میخواهد کار بدی را انجام بدهد میخواند که آن کار را نکن و به کار خوب که میرسد یک نیروی معنوی به او میگوید برای انجام آن کار اقدام کن و لذا این دو گوش دو چیز را میشنود و در اینجا انتخاب با شماست، بنابراین نقش اراده و انتخاب انسان اینجا معلوم میشود.
امکان هدایت متولدان محیط فاسد یا غیراسلامی
علیت این است که یک چیزی علت یک چیز دیگر باشد، یا یک حادثهای علت پدیدهای دیگر باشد. فرضاً آتش علتی است برای گرما و برای سوزاندن و اینها غیرقابل انفکاکند (به استثنای آن شکل معجزهآسا که فعلاً بحث ما در او نیست) لکن آتش همهجا علت است برای گرما، یعنی وقتی آتش بود سوزاندن و گرما هست و این غیرقابل انفکاک است، اما نقش این عوامل اینطور که شما خیال کنید اگر کسی مثلاً در محیط غیراسلامی متولد شد و پرورش پیدا کرد او دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود، یا اگر کسی در خانواده و محیط فاسدی که پدر و مادر و خویشاوندانش مبتلا به فسادهای گوناگون هستند دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود و مثل اینکه گرما از آتش منفک نیست و سوزاندن از آتش قابل تفکیک نیست، فساد هم از کسی که در این محیط متولد شده قابل تفکیک نباشد (این چنین نیست). پس گفتیم تأثیر نقش محیط و نقش وراثت به نحو تأثیر علیت نیست. اما اینکه مقتضی چیست؟
غلبهٔ جوان مبارز بر محیط خانوادگی ارتجاعی و ضدانقلاب
… که میانهاش با ما خوب نیست چرا منزل ما آمد!؟ بعد معلوم شد او که فهمیده پسرش درس تفسیر ما میآید آمده است بگوید چرا پسرش درس تفسیر شما میآید؟ من خندیدم و گفتم من از شما سؤال میکنم، چرا پسر شما درس تفسیر من میآید؟ نگذارید بیاید، اما او نمیتوانست نگذارد. یعنی آن پسر بر آن محیط خانوادگی ارتجاعی ضدانقلاب فائق آمده بود و شما وقتی نگاه کنید، از این قبیل فراوان خواهید دید، در تاریخ هم زیاد دیدهاید.