رشد تدریجی عقل و قدرت انتخاب و لزوم درست اندیشیدن و درست انتخاب کردن
… طولانی است که منازل و مراحلی دارد، هدف والایی نیز دارد. هدف انسان در زندگی باید این باشد که از وجود خود و موجودات پیرامونش برای تکامل معنوی و نفسانی استفاده نماید. اصلاً ما برای این به دنیا آمدهایم. ما در حالی وارد دنیا می شویم که از خود اختیاری نداریم. کودکیم و تحت تأثیر هستیم، اما تدریجاً عقل ما رشد می کند و قدرت اختیار و انتخاب پیدا میکنیم. این جا آن جایی است که لازم است انسان درست بیندیشد و درست انتخاب کند و بر اساس این انتخاب حرکت کند و به جلو برود. اگر انسان این فرصت را مغتنم بشمرد و از این چند صباحی که در این دنیا هست خوب استفاده کند و بتواند خودش را به کمال برساند، آن روزی که از دنیا خارج میشود، مثل کسی است که از زندان خارج شده و از این جا زندگی حقیقی آغاز میشود...
خرد و قدرت تصمیمگیری و انتخاب، دو بال توانای انسان
این عنصر با استعداد، میتواند برترین موجود گیتی تا پستترین پدیدهی هستی گردد. او مجهّز به همهی ابزارها و زمینههای تعالی و تکامل معنوی و مادی، آفریده شده است. سرشت او، نیک و راهِ نیکی به روی او باز است. خرد و قدرت بر تصمیمگیری و انتخاب، دو بال توانای اویند. و رسولان الهی راهنمایان و امید دهندگان و کمککنندگان به او.
بستگی پیمودن یا اعراض از راه نبوی به ارادهٔ انسانها
… کسری در هنگام این ولادت آسیب ببیند، یا آتشکدههایی خاموش شود،[2] یک معنای نمادین هم دارد. معنای نمادین این حقایق و حوادث این است که با ظهور این مولود مبارک، راهی در مقابل پای بشر گذاشته خواهد شد و بشریّت باید از ظلماتِ اوهام و نظامهای ظالمانه نجات پیدا کند. اینکه چه کسانی این راه را انتخاب کنند و با قدرت بپیمایند و چه کسانی از آن اعراض کنند و به خیرات آن نرسند، به اراده و خواست انسانها بستگی دارد. خود آنها هستند که سرنوشت و آینده خودشان را به دست خود انتخاب میکنند؛ لیکن این راه در مقابل انسانها گذاشته شده است. علاوه بر این، سنّت الهی هم بر این است که حرکت عمومی بشر، به سمت همین هدفهای والا ترتیب داده شود. این چیزی است که بهطور قهری و طبیعی، جامعه بشریّت به سمت آن حرکت میکند. همچنان که همه حوادث تاریخ هم این را نشان داده است؛ تعالی علمی بشری و پیشرفت معرفتی انسان، …
دگرگونی همهٔ پدیدهها به دست و ارادهٔ انسان
البته باید توجه داشته باشیم که دگرگونی هر پدیدهای در عالم، به دست انسان است و همه تحوّلها با اراده انسان، انجام میگیرد. انسان اگر بخواهد در وضعیت جامعه خود، کشور خود و زندگی خود، تحوّل ایجاد کند، باید این تحوّل را در خود آغاز کند - تحوّل اخلاقی، تحوّل درونی، رفتن به سوی صفا و انسانیت، عبودیّت پروردگار و تسلیم در مقابل اراده خداوند عالم و آفریننده هستی - که این تحوّل، سعادت …
تأثیر دائمی انسانها بر حوادث و افزایش تکلیف ما
این جریانات و حرکتها دائمى است. همه جاى تاریخ پر از نشانههاى تأثیر انسانها بر نوارِگذراى ایام و لیالى است. این، تکلیف ما را زیاد مىکند.
امکان هدایت متولدان محیط فاسد یا غیراسلامی
علیت این است که یک چیزی علت یک چیز دیگر باشد، یا یک حادثهای علت پدیدهای دیگر باشد. فرضاً آتش علتی است برای گرما و برای سوزاندن و اینها غیرقابل انفکاکند (به استثنای آن شکل معجزهآسا که فعلاً بحث ما در او نیست) لکن آتش همهجا علت است برای گرما، یعنی وقتی آتش بود سوزاندن و گرما هست و این غیرقابل انفکاک است، اما نقش این عوامل اینطور که شما خیال کنید اگر کسی مثلاً در محیط غیراسلامی متولد شد و پرورش پیدا کرد او دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود، یا اگر کسی در خانواده و محیط فاسدی که پدر و مادر و خویشاوندانش مبتلا به فسادهای گوناگون هستند دیگر اصلاً نتواند هدایت بشود و مثل اینکه گرما از آتش منفک نیست و سوزاندن از آتش قابل تفکیک نیست، فساد هم از کسی که در این محیط متولد شده قابل تفکیک نباشد (این چنین نیست). پس گفتیم تأثیر نقش محیط و نقش وراثت به نحو تأثیر علیت نیست. اما اینکه مقتضی چیست؟
غلبهٔ جوان مبارز بر محیط خانوادگی ارتجاعی و ضدانقلاب
… که میانهاش با ما خوب نیست چرا منزل ما آمد!؟ بعد معلوم شد او که فهمیده پسرش درس تفسیر ما میآید آمده است بگوید چرا پسرش درس تفسیر شما میآید؟ من خندیدم و گفتم من از شما سؤال میکنم، چرا پسر شما درس تفسیر من میآید؟ نگذارید بیاید، اما او نمیتوانست نگذارد. یعنی آن پسر بر آن محیط خانوادگی ارتجاعی ضدانقلاب فائق آمده بود و شما وقتی نگاه کنید، از این قبیل فراوان خواهید دید، در تاریخ هم زیاد دیدهاید.
افزایش بیماری دل منافق نتیجهٔ انتخاب نادرست خود او
… آورد اما باطن قضیه «فی قلوبهم مرض» بود که اگر عبدالله بن ابی، میتوانست بر آن روح ریاست طلبی وآن چیزی که برای او خیلی شیرین بود یعنی رئیس شدن، فائق بیاید و تسلیم این حقیقت میشد، وضعش فرق میکرد، یعنی «فی قلوبهم مرض» بود در قلبش، اما «فزادهم الله مرضا» نمیشد. حالا چه چیزی موجب شد که «فزادهم الله مرضا» بشود؟ انتخاب خود او بود که راه درست را انتخاب نکرد، تسلیم نشد و به احساس درونی نادرست و باطل خود تن در داد و مرض او افزایش پیدا کرد. این افزایش مرض را قرآن بخدا نسبت میدهد و همانطور که گفتیم همهی پدیدههای طبیعت و همهی عواملی که در سلسله علل و عوامل طبیعی و انسانی بوجود میآید، همه منتسب به خداست، همه مربوط به خدا و همه کار خداست، قرآن هم همهی پدیدههای آفرینش را بخدا نسبت میدهد و اینجا …
انتساب افزایش بیماری به خدا در عین گرفتار شدن منافق به رفتار خود
«فزادهم الله مرضا» خدا مرض آنها را زیاد کرد، همچنانیکه خدا همه چیز را زیاد میکند: حرارت را در تابستان و برودت را در زمستان و بقیه عوامل طبیعی را در همهی آنات تاریخ خدای متعال به آنها میدهد، این هم پدیدهای است که بخدا نسبت داده میشود، اما آنچه که میبینیم، اینست که او رفتار خودش و تسلیم شدنش در مقابل هوا و هوس، را به دام افزایش مرض انداخت. این هم آیه سوم بود که بر روی افزایش گرفتاری منافق هرچه میگذرد تکیه میکرد، و الان هم همینطور است.
انتساب پدیدهها به خدا در منطق قرآن به معنای مجبور بودن انسان نیست
غلها و زنجیرهایی که بر گردن کسی افتادند و اجازه نمیدهند که او راست بایستد اجازه نمیدهند او با سرعت به پیش برود، اجازه نمیدهد او پرواز کند. که در آیات مختلف قرآن آمده: «اذ الاغلال فی اعناقهم»[5] «و اولئک الاغلال فی اعناقهم»[6] و امثال ذالک. در آن قطعه اول سوره یس حدود هشت یا ده آیه یک بیان بسیار زیبا و موجز و پر مغزی از همین قضیه هست در برخورد با اینگونه افراد که خداوند میفرماید: «لتنذر قوماً ما انذر آبائهم فهم غافلون لقد حق القول علی اکثرهم فهم لا یؤمنون انا جعلنا فی اعناقهم اغلالا فهی الی الاذقان فهم مقمحون»[4] ما غلها را به گردن آنها گذاشتیم اینکه خدای متعال نسبت غل گذاشتن را به خودش میدهد یک معنای جالب و لطیفی دارد که در جای خودش بیان خواهم کرد، و اینکه همهی عوامل و پدیدههایی که در عالم هست در منطق قرآن بخدا نسبت پیدا میکند معنایش این نیست که خدا این کار را کرده و این بیچارهها مجبور بودند بلکه یک معنای دقیقتر و ظریفتری دارد. حالا این غلهایی که بر گردن آنها گذاشته شده کدام است که نمیگذارد آنها آزاد حرکت بکنند یعنی آزاد بیندیشد؟ غل قدرت، غل پادشاهی، غل ثروت، غل بهرهمندی، غل عنوان متولی نظام قدیم بر او صدق کردن است. این کسانی که کفر میورزند یعنی به خاطر آن انگیزههای ضد ذکر و تنبه …
قدرت محدود علم و اراده و محکومیت آن به ارادهٔ الهی
… در مقابل چشم حسرتزدهى ما این جسم ذوب میشود، آب میشود، نابسامانى پیدا میکند، بیمارى پیدا میکند، فساد پیدا میکند. ما هیچ گونه ارادهاى و قدرتى روى این جسم نداریم. این چه مالکیّتى است؟ ما ضعیفیم. خُلِقَ الاِنسانُ ضَعیفًا؛[6] در مقابل مالکیّت الهى، ما ضعیفیم. بله، به انسان یک قدرت ویژهاى از طرف پروردگار داده شده در مقابل حوادث زندگى خودش ــ البتّه قدرتى محدود است که خدا داده و از آن باید انسان استفاده کند ــ و آن، قدرت علم و ارادهى انسانى است امّا همین قدرت علم و اراده، در قبال حقایق این عالم و در قبال ارادهى الهى و قدرت الهى هیچ است. خود آن قدرت، محکوم قدرت الهى است، محکوم ارادهى الهى است؛ وَ ما تَشآءونَ اِلّا اَن یَشآءَ اللهُ رَبُّ العٰلَمین؛[7] همه چیز محکوم ارادهى پروردگار است. خب، ما حالا غافلیم از این در دنیا. من پیراهن خودم را مال خودم میدانم، قباى خودم را مال خودم میدانم، خیال میکنم مال من است، از آن دفاع میکنم. ممکن است در راه این …
توان انسان برای حرکت ارادی همراه کاروان هستی به سوی خدا
… خَلَقنٰهُما اِلّا بِالحَقّ»؛[5] در یک جهت واحدی و به سوی یک سرمنزل واحدی همهی این کاروان هستی در حرکتند و انسان هم تا آنجایی که ارادهی او و خواست او اثر سازندهای ندارد، در آن شعاع و منطقهای از وجودش که بدون اراده دارد حرکت میکند، در همین جهت در حرکت است. آنجایی که ارادهی انسان تأثیر میکند -در جهتگیریهای زندگی، در موضعگیریهای اجتماعی، در حالات فردی و روانی- اگر بخواهد و تصمیم بگیرد، میتواند با این کاروان و در جهت این کاروانی که به سوی خدا است، در حرکت و در پویش بیفتد؛ بلکه میتواند در حرکت این مجموعه، نقش مؤثّر و سازندهای داشته باشد.
نشان دادن دو راه حق و باطل به انسان و گناه خود او در رفتن به راه باطل
«اَ لَم نجَعَل لَهُ عَینَینِ * وَ لِساناً وَ شَفَتَینِ * وَ هَدَیناهُ النَّجدَینِ»[32] قرآنِ خدا به ما میگوید، دو راه را به شما نشان ندادم؟ زبان ندادم؟ لب ندادم؟ دو چشم ندادم؟ راه حق و راه باطل را درمقابل شما قرار ندادم؟ ای انسانی که در راه باطل میروی، گناه خودِ توست؛ چشمت را باز کن؛ «حَقٌّ وَ باطِلٌ». ای مردمی که در پای منبر امیرالمؤمنین نشستهاید، میراثی از انحراف، از خطا، از لغزش، از گناه، از فساد به شما رسیده است و شما میخواهید با این زندگی بکنید. میتوانید درک کنید؟ دو راه هست: «حَقٌّ وَ باطِلٌ وَ لِکُلٍّ اَهلٌ» هر …
قدرت انتخاب، اساسیترین مشخصهٔ انسان
… بده. «وَ انتَهِ بِنِیَّتی اِلَی اَحسَنِ النِّیّاتِ» نیّت و قصد مرا به بهترین نیّتها برسان؛ چون همۀ اعمال انسان، تابع نیّت است. اصل در عمل، نیّت است. هیچ عملی بدون نیّت، عمل نیست. نیّت، نشاندهندۀ جهتگیری و معرفت، نشاندهندۀ هدف و غایتِ انتخاب انسان است. اساسیترین مشخصۀ انسان، قدرت انتخاب اوست؛ نیّت این است دیگر. انسانِ بینیّت، مثل همان حیوانی است که او را به اینطرف و آنطرف بکشانند؛ یا مثل برگی است که دستخوش توفانی شود که به اینطرف و آنطرف میرود. گاهی اینطرف، گاهی آنطرف؛ گاهی با این، گاهی با آن؛ اصلاً نمیداند چهکار میکند! گاهی اینطور عمل میکند؛ گاهی ضدّ …
نقد برداشت نفی اراده و انتخاب انسان از اعتقاد به قضا و قدر
ببینید عزیزان! ما در اسلام و در تعبیرات دینی چیزی داریم به نام تقدیر، چیزی هم داریم به نام قضا، که روی هم قضا و قدر گفته میشود. ما به قضا و قدر اعتقاد داریم؛ هم قدر حق است، هم قضا حق است. بعضیها خیال میکنند آدم اگر معتقد به قضا و قدر شد، نمیتواند اراده و قدرت انتخاب انسان را مؤثر بداند؛ این همان بد فهمیدنِ معنای قضا و قدر است. نهخیر! ما کاملاً به قضا و قدر و حق انتخاب انسان معتقدیم؛ اینها مکمل یکدیگرند. من در چند جمله، این را برای شما تبیین میکنم.
حتمیت دادن به تقدیر با اراده و اقدام و لزوم پذیرش تبعات آن
… و تصمیم گرفتید و نیرویتان را بهکار انداختید و رفتید، به آن نتیجه میرسید. قضای شما ـ یعنی حکم حتمی شما ـ این است که به آن هدف برسید. چیزی که میتواند هر تقدیری را به قضا تبدیل کند، ارادۀ شماست. تقدیر، ترسیمشده است؛ اما این تقدیر دربارۀ شما حتمیت ندارد؛ این شما هستید که با اراده و همت و اقدامِ خود، به آن تقدیر حتمیت میدهید. نتایج و تبعات این اقدام را هم باید قبول و تحمل کنید.
آزادی انسان در ارادهکردن با وجود خواست خدا
… سخن هدایتگر و روشنگر نشستید و هدایت شدید، خدا خواسته بود که هدایت بشوید. همین شما اگر تنبلی کردید، اگر سستی کردید، اگر راهِ فهمیدن را روی خودتان بستید، خدا اراده کرده بود که شما نفهمید. اراده کردن خدا بهاینمعناست که وسایل و اسباب عادی پیش آمده یا نیامده؛ اگر با ارادۀ شما، با خواست شما وسایل و علل عادی، پیش آمده برای انجام گرفتن این معلول، اینجا خدا خواسته، اگر چنانچه شما نخواستید، پیداست که خدا نخواسته؛ نهاینکه نخواستن خدا موجب بشود شما اراده نکنید، نه، شما در اراده کردن آزادید. خدا نخواسته یعنی علت لازم مترتّب نشده، این معنی خدا نخواسته.
نیروی اراده و توان عمل انسان برخلاف غریزه
… از موجودات دیگر؟ نیروی خرد، عقل، شناخت کلیات، استنتاج از جزئیات. کاری که نه درخت میکند، نه سنگ میکند، نه حیوان میکند؛ ابتکار، نوآوری. که اگر چنانچه نوآوریِ انسان نمیبود، انسان همیشه در یک حد میماند، مثل موجودات دیگر، که دیروز به زنبور عسل مثال زدم. نیروی اراده و تصمیم، اختیار، آنچه بخواهد انجام میدهد، برخلاف موجودات دیگر که مجبور به پیروی از غریزۀ خودشان هستند. آنیکه غریزهاش میگوید، آن را عمل میکند، مسئلۀ خواستن نیست. انسان میتواند درست بر ضد غریزۀ خودش عمل کند. غریزۀ انسان این است که غذا بخورد، غریزۀ انسان این است که بتواند شهوت جنسیاش را اشباع کند، اینها غریزه است دیگر؟ شما میبینید یک انسانی در تمام مدت عمر، غریزۀ جنسیاش را حتی یکبار اشباع نمیکند؛ برخلاف غریزه است، ریاضت است. یک انسانی در روزهای متمادی با یک …
دخالت ارادهٔ انسانها در رسیدن به ترقی
… است. خلقت انسان اینجوری است و خلقت جهان، خدا اینجور آفریده که انسانها بهسوی ترقی و تعالی پیش میروند، خواهوناخواه. خواهوناخواه را البته بایستی درضمن مطالب بهدست بیاورید که یعنی چه خواهوناخواه، که بعد وقتی با بحث بعدی ملزم کنیم، روشن میشود یعنی چه. البته ارادۀ انسانها بهشدت دخیل است و خواست انسانهاست که انسانها را به ترقی میرساند و این خواست خواهد بود.
انسان تحت ولایت طاغوت گویی اختیاری ندارد، هرچند بهکلی بیاختیار نیست
آنکسیکه تحت ولایت طاغوت زندگی میکند، درحقیقت او گویی اختیاری از خود ندارد. نمیگویم بهکلی بیاختیار است ـ حالا آیۀ قرآن را که معنا کردیم، تفسیر مطلب روشن میشود در قرآن ـ اما در جریانِ سیل دارد میرود. میخواهد دستوپایی بزند، نمیتواند. میخواهد از راه جهنم برگردد، میبیند همۀ اطراف دارند بهطرف جهنم میروند، او را هم با خودش میکشانند. آنجاهایی که جمعیت زیادی هست، رفتید؟ گاهی دلت میخواهد از اینطرف بروی؛ جمعیت بیاختیار تو را مثل پر کاهی میبرد. …
تأثیر رفتار و ارادهٔ انسان در ایجاب رحمت الهی
اینها را هم مثل بقیّهی چیزها از خدا بدانید؛ این را هم خدا میدهد. بله، کار خدای متعال بیحکمت نیست و رفتار ما، اختیار ما، و ارادهی ما در ایجاب رحمت الهی تأثیر دارد لکن بالاخره آنچه به ما داده میشود، از همهی مکارم، از همهی خوبیها، از همهی نِعَم -از جمله مکارم اخلاق- از طرف خدا است، خداوند تقسیم میکند؛ به شما یک چیزی میدهد، به دیگری یک چیز میدهد، به آن دیگری یک چیز [دیگر] میدهد.
واگذاری اختیار محبت به انسان تا حدود زیاد
البته محبّت، قابل زوال است؛ اما قابل عمق دادن هم هست. این، دست خودِ آدم است. از جمله کارهایی که خداوند متعال با وجود پیچیدهی بشر انجام داده، این است که تا حدود زیادی اختیار محبّت را به او داده است. حال بگذریم از بعضی از محبّتهای تند که گفته میشود اختیاری نیست و شعرا هم دربارهاش حرفهای زیادی زدهاند - آنها به اصطلاح، استثناهای وجود بشر است - اما قاعده این است که دو نفری که مایهای از محبّت، بینشان باشد، راحت میتوانند این محبّت را آبیاری و بالنده کنند …
قرار داشتن دائمی انسان در معرض انتخاب
«هذا مقام من استحیی لنفسه منک و سخط علیها و رضی عنک.» عرض میکند پروردگارا! من بر نفس خودم خشمگینم، اما از تو راضیام. رضای بنده از خدای متعال، مرحله عالىِ انسان بزرگ است. باید در این خط حرکت کنیم. انسان دائماً در معرض انتخاب است.
اراده و عقل انسان عطیهٔ خداوند
… حادثهای از کوچک و بزرگ که در عالم اتفاق میافتد طبق قوانین طبیعی و به ارادهی خداست و خداست که این قانون را بوجود آورده، خداست که این خاصیت را به این شئ و یا جسم داده، شما هم کاری را میکنید، در نهایت بخدا وابسته است «قل کل من عندالله»[12] همه از سوی خداست. یعنی این اراده را خدا به شما داده که شما انتخاب میکنید. این عقل را خدا به شما داده که شما براساس او میبینید. این شهوات را که شما براساس او لغزش پیدا میکنید، خدا به شما داده بنابراین: میتوان همهی این چیزها را به خدا نسبت داد، البته این بحث گستردهتر از این است و اگر عمری بود و توانستیم جریان تفسیر را ادامه بدهیم تا برسیم به آن آیاتی که در دو سه آیه پیدرپی یک چیزی را …
اراده و اختیار از اصول اسلامی
ازطرفی اصول اسلام فراموش میشود، ازطرف دیگر اصول ضد اسلامی دارد تزریق میشود و توسعه پیدا میکند. عبدالملک مروان عقیدۀ به جبر را ترویج میکند و مردم را جبریمسلک بار میآورد؛ برای اینکه بتواند بر مردم آسان حکومت کند و آنچه را که میخواهد، در میان مردم بهجا بیاورد، نیروی مقاومتی در میان مسلمانها جلوی او را نگیرد و مانع کار او نشود، اراده و اختیار را که از اصول اسلامی است، از مردم بگیرد...عقیدۀ به جبر را و اینکه مردم مختار نیستند را ـ هرچه خدا بخواهد، همان واقع خواهد شد، بدون اینکه ارادۀ انسانها در آن تأثیری بگذارد ـ ترویج میکرد. 51/11/231
دخالت ارادهٔ انسان در ساختن آیندهٔ تاریخ
… در طول زمان به مردم فهماندند و تلقین کردهاند که درمقابل قدرتهای دنیایی که بر باطلند، حق، مجال نفس کشیدن نخواهد داشت. نه؛ اینجور نیست، بلکه عکس این است. انبیا همهجا امکان موفقیت داشتهاند، پیروان انبیا هم همهجا امکان موفقیت دارند، مسلّم هم موفق خواهند شد؛ اما به دو شرط، دو تا شرط دارد، ـ اینجاست که گفتم ارادۀ انسان دخیل است در ساختن آینده تاریخ ـ این دو شرط اگر وجود داشته باشد، همۀ نهضتهایی که بر اساس دین، بر اساس فکر قرآنی و اسلامی، در طول تاریخ انجام گرفته و انجام خواهد گرفت، تا ابد موفق خواهند شد و پیروز خواهند شد؛ احتیاج به معجزه هم نیست. لازم نیست تا معجزهای حتماً انجام بگیرد تا طرفداران دین موفق و پیروز بشوند، نه؛ بدون اینکه دستی هم از غیب بیاید، اگر این دو شرط وجود داشته باشد، اسلام و قرآن و دین و افکار قرآنی، امکان اصلی موفقیت را خواهند داشت؛ آن دو شرط چه هستند؟